UtshovChapter 20
20.1
वासुदेव उवाच
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
दंपत्योः पार्थ संवादमभयं नाम नामतः
Vasudeva uvacha
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Dampatyoh partha sanvadamabhayam nama namatah
20.2
ब्राह्मणी ब्राह्मणं कंचिज्ज्ञानविज्ञानपारगम्
दृष्ट्वा विविक्त आसीनं भार्या भर्तारमब्रवीत्
Brahmani brahmanam kanchijgyanavigyanaparagam
Drishtva vivikta asinam bharya bhartaramabravit
20.3
कं नु लोकं गमिष्यामि त्वामहं पतिमाश्रिता
न्यस्तकर्माणमासीनं कीनाशमविचक्षणम्
Kam nu lokam gamishyami tvamaham patimashrita
Nyastakarmanamasinam kinashamavichakshanam
20.4
भार्याः पतिकृताँल्लोकानाप्नुवन्तीति नः श्रुतम्
त्वामहं पतिमासाद्य कां गमिष्यामि वै गतिम्
Bharyah patikritanllokanapnuvantiti nah shrutam
Tvamaham patimasadya kam gamishyami vai gatim
20.5
एवमुक्तः स शान्तात्मा तामुवाच हसन्निव
सुभगे नाभ्यसूयामि वाक्यस्यास्य तवानघे
Evamuktah sa shantatma tamuvacha hasanniva
Subhage nabhyasuyami vakyasyasya tavanaghe
20.6
ग्राह्यं दृश्यं च श्राव्यं च यदिदं कर्म विद्यते
एतदेव व्यवस्यन्ति कर्म कर्मेति कर्मिणः
Grahyam drishyam cha shravyam cha yadidam karma vidyate
Etadeva vyavasyanti karma karmeti karminah
20.7
मोहमेव नियच्छन्ति कर्मणा ज्ञानवर्जिताः
नैष्कर्म्यं न च लोकेऽस्मिन्मौर्तमित्युपलभ्यते
Mohameva niyachchhanti karmana gyanavarjitah
Naishkarmyam na cha lokesminmaurtamityupalabhyate
20.8
कर्मणा मनसा वाचा शुभं वा यदि वाशुभम्
जन्मादिमूर्तिभेदानां कर्म भूतेषु वर्तते
Karmana manasa vacha shubham va yadi vashubham
Janmadimurtibhedanam karma bhuteshu vartate
20.9
रक्षोभिर्वध्यमानेषु दृश्यद्रव्येषु कर्मसु
आत्मस्थमात्मना तेन दृष्टमायतनं मया
Rakshobhirvadhyamaneshu drishyadravyeshu karmasu
Atmasthamatmana tena drishtamayatanam maya
20.10
यत्र तद्ब्रह्म निर्द्वंद्वं यत्र सोमः सहाग्निना
व्यवायं कुरुते नित्यं धीरो भूतानि धारयन्
Yatra tadbrahma nirdvandvam yatra somah sahagnina
Vyavayam kurute nityam dhiro bhutani dharayan
20.11
यत्र ब्रह्मादयो युक्तास्तदक्षरमुपासते
विद्वांसः सुव्रता यत्र शान्तात्मानो जितेन्द्रियाः
Yatra brahmadayo yuktastadaksharamupasate
Vidvansah suvrata yatra shantatmano jitendriyah
20.12
घ्राणेन न तदाघ्रेयं न तदाद्यं च जिह्वया
स्पर्शेन च न तत्स्पृश्यं मनसा त्वेव गम्यते
Ghranena na tadaghreyam na tadadyam cha jihvaya
Sparshena cha na tatsprishyam manasa tveva gamyate
20.13
चक्षुषा न विषह्यं च यत्किंचिच्छ्रवणात्परम्
अगन्धमरसस्पर्शमरूपाशब्दमव्ययम्
Chakshusha na vishahyam cha yatkinchichchhravanatparam
Agandhamarasasparshamarupashabdamavyayam
20.14
यतः प्रवर्तते तन्त्रं यत्र च प्रतितिष्ठति
प्राणोऽपानः समानश्च व्यानश्चोदान एव च
Yatah pravartate tantram yatra cha pratitishthati
Pranopanah samanashcha vyanashchodana eva cha
20.15
तत एव प्रवर्तन्ते तमेव प्रविशन्ति च
समानव्यानयोर्मध्ये प्राणापानौ विचेरतुः
Tata eva pravartante tameva pravishanti cha
Samanavyanayormadhye pranapanau vicheratuh
20.16
तस्मिन्सुप्ते प्रलीयेते समानो व्यान एव च
अपानप्राणयोर्मध्ये उदानो व्याप्य तिष्ठति
तस्माच्छयानं पुरुषं प्राणापानौ न मुञ्चतः
Tasminsupte praliyete samano vyana eva cha
Apanapranayormadhye udano vyapya tishthati
Tasmachchhayanam purusham pranapanau na munchatah
20.17
प्राणानायम्यते येन तमुदानं प्रचक्षते
तस्मात्तपो व्यवस्यन्ति तद्भवं ब्रह्मवादिनः
Prananayamyate yena tamudanam prachakshate
Tasmattapo vyavasyanti tadbhavam brahmavadinah
20.18
तेषामन्योन्यभक्षाणां सर्वेषां देहचारिणाम्
अग्निर्वैश्वानरो मध्ये सप्तधा विहितोऽन्तरा
Teshamanyonyabhakshanam sarvesham dehacharinam
Agnirvaishvanaro madhye saptadha vihitontara
20.19
घ्राणं जिह्वा च चक्षुश्च त्वक्च श्रोत्रं च पञ्चमम्
मनो बुद्धिश्च सप्तैता जिह्वा वैश्वानरार्चिषः
Ghranam jihva cha chakshushcha tvakcha shrotram cha panchamam
Mano buddhishcha saptaita jihva vaishvanararchishah
20.20
घ्रेयं पेयं च दृश्यं च स्पृश्यं श्रव्यं तथैव च
मन्तव्यमथ बोद्धव्यं ताः सप्त समिधो मम
Ghreyam peyam cha drishyam cha sprishyam shravyam tathaiva cha
Mantavyamatha boddhavyam tah sapta samidho mama
20.21
घ्राता भक्षयिता द्रष्टा स्प्रष्टा श्रोता च पञ्चमः
मन्ता बोद्धा च सप्तैते भवन्ति परमर्त्विजः
Ghrata bhakshayita drashta sprashta shrota cha panchamah
Manta boddha cha saptaite bhavanti paramartvijah
20.22
घ्रेये पेये च दृश्ये च स्पृश्ये श्रव्ये तथैव च
हवींष्यग्निषु होतारः सप्तधा सप्त सप्तसु
सम्यक्प्रक्षिप्य विद्वांसो जनयन्ति स्वयोनिषु
Ghreye peye cha drishye cha sprishye shravye tathaiva cha
Havinshyagnishu hotarah saptadha sapta saptasu
Samyakprakshipya vidvanso janayanti svayonishu
20.23
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
मनो बुद्धिश्च सप्तैते योनिरित्येव शब्दिताः
Prithivi vayurakashamapo jyotishcha panchamam
Mano buddhishcha saptaite yonirityeva shabditah
20.24
हविर्भूता गुणाः सर्वे प्रविशन्त्यग्निजं मुखम्
अन्तर्वासमुषित्वा च जायन्ते स्वासु योनिषु
तत्रैव च निरुध्यन्ते प्रलये भूतभावने
Havirbhuta gunah sarve pravishantyagnijam mukham
Antarvasamushitva cha jayante svasu yonishu
Tatraiva cha nirudhyante pralaye bhutabhavane
20.25
ततः संजायते गन्धस्ततः संजायते रसः
ततः संजायते रूपं ततः स्पर्शोऽभिजायते
Tatah sanjayate gandhastatah sanjayate rasah
Tatah sanjayate rupam tatah sparshobhijayate
20.26
ततः संजायते शब्दः संशयस्तत्र जायते
ततः संजायते निष्ठा जन्मैतत्सप्तधा विदुः
Tatah sanjayate shabdah sanshayastatra jayate
Tatah sanjayate nishtha janmaitatsaptadha viduh
20.27
अनेनैव प्रकारेण प्रगृहीतं पुरातनैः
पूर्णाहुतिभिरापूर्णास्तेऽभिपूर्यन्ति तेजसा
Anenaiva prakarena pragrihitam puratanaih
Purnahutibhirapurnastebhipuryanti tejasa