UtshovChapter 19
19.1
ब्राह्मण उवाच
यः स्यादेकायने लीनस्तूष्णीं किंचिदचिन्तयन्
पूर्वं पूर्वं परित्यज्य स निरारम्भको भवेत्
Brahmana uvacha
Yah syadekayane linastushnim kinchidachintayan
Purvam purvam parityajya sa nirarambhako bhavet
19.2
सर्वमित्रः सर्वसहः समरक्तो जितेन्द्रियः
व्यपेतभयमन्युश्च कामहा मुच्यते नरः
Sarvamitrah sarvasahah samarakto jitendriyah
Vyapetabhayamanyushcha kamaha muchyate narah
19.3
आत्मवत्सर्वभूतेषु यश्चरेन्नियतः शुचिः
अमानी निरभीमानः सर्वतो मुक्त एव सः
Atmavatsarvabhuteshu yashcharenniyatah shuchih
Amani nirabhimanah sarvato mukta eva sah
19.4
जीवितं मरणं चोभे सुखदुःखे तथैव च
लाभालाभे प्रियद्वेष्ये यः समः स च मुच्यते
Jivitam maranam chobhe sukhaduhkhe tathaiva cha
Labhalabhe priyadveshye yah samah sa cha muchyate
19.5
न कस्यचित्स्पृहयते नावजानाति किंचन
निर्द्वंद्वो वीतरागात्मा सर्वतो मुक्त एव सः
Na kasyachitsprihayate navajanati kinchana
Nirdvandvo vitaragatma sarvato mukta eva sah
19.6
अनमित्रोऽथ निर्बन्धुरनपत्यश्च यः क्वचित्
त्यक्तधर्मार्थकामश्च निराकाङ्क्षी स मुच्यते
Anamitrotha nirbandhuranapatyashcha yah kvachit
Tyaktadharmarthakamashcha nirakankshi sa muchyate
19.7
नैव धर्मी न चाधर्मी पूर्वोपचितहा च यः
धातुक्षयप्रशान्तात्मा निर्द्वंद्वः स विमुच्यते
Naiva dharmi na chadharmi purvopachitaha cha yah
Dhatukshayaprashantatma nirdvandvah sa vimuchyate
19.8
अकर्मा चाविकाङ्क्षश्च पश्यञ्जगदशाश्वतम्
अस्वस्थमवशं नित्यं जन्मसंसारमोहितम्
Akarma chavikankshashcha pashyanjagadashashvatam
Asvasthamavasham nityam janmasansaramohitam
19.9
वैराग्यबुद्धिः सततं तापदोषव्यपेक्षकः
आत्मबन्धविनिर्मोक्षं स करोत्यचिरादिव
Vairagyabuddhih satatam tapadoshavyapekshakah
Atmabandhavinirmoksham sa karotyachiradiva
19.10
अगन्धरसमस्पर्शमशब्दमपरिग्रहम्
अरूपमनभिज्ञेयं दृष्ट्वात्मानं विमुच्यते
Agandharasamasparshamashabdamaparigraham
Arupamanabhigyeyam drishtvatmanam vimuchyate
19.11
पञ्चभूतगुणैर्हीनममूर्तिमदलेपकम्
अगुणं गुणभोक्तारं यः पश्यति स मुच्यते
Panchabhutagunairhinamamurtimadalepakam
Agunam gunabhoktaram yah pashyati sa muchyate
19.12
विहाय सर्वसंकल्पान्बुद्ध्या शारीरमानसान्
शनैर्निर्वाणमाप्नोति निरिन्धन इवानलः
Vihaya sarvasankalpanbuddhya shariramanasan
Shanairnirvanamapnoti nirindhana ivanalah
19.13
विमुक्तः सर्वसंस्कारैस्ततो ब्रह्म सनातनम्
परमाप्नोति संशान्तमचलं दिव्यमक्षरम्
Vimuktah sarvasanskaraistato brahma sanatanam
Paramapnoti sanshantamachalam divyamaksharam
19.14
अतः परं प्रवक्ष्यामि योगशास्त्रमनुत्तमम्
यज्ज्ञात्वा सिद्धमात्मानं लोके पश्यन्ति योगिनः
Atah param pravakshyami yogashastramanuttamam
Yajgyatva siddhamatmanam loke pashyanti yoginah
19.15
तस्योपदेशं पश्यामि यथावत्तन्निबोध मे
यैर्द्वारैश्चारयन्नित्यं पश्यत्यात्मानमात्मनि
Tasyopadesham pashyami yathavattannibodha me
Yairdvaraishcharayannityam pashyatyatmanamatmani
19.16
इन्द्रियाणि तु संहृत्य मन आत्मनि धारयेत्
तीव्रं तप्त्वा तपः पूर्वं ततो योक्तुमुपक्रमेत्
Indriyani tu sanhritya mana atmani dharayet
Tivram taptva tapah purvam tato yoktumupakramet
19.17
तपस्वी त्यक्तसंकल्पो दम्भाहंकारवर्जितः
मनीषी मनसा विप्रः पश्यत्यात्मानमात्मनि
Tapasvi tyaktasankalpo dambhahankaravarjitah
Manishi manasa viprah pashyatyatmanamatmani
19.18
स चेच्छक्नोत्ययं साधुर्योक्तुमात्मानमात्मनि
तत एकान्तशीलः स पश्यत्यात्मानमात्मनि
Sa chechchhaknotyayam sadhuryoktumatmanamatmani
Tata ekantashilah sa pashyatyatmanamatmani
19.19
संयतः सततं युक्त आत्मवान्विजितेन्द्रियः
तथायमात्मनात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति
Sanyatah satatam yukta atmavanvijitendriyah
Tathayamatmanatmanam sadhu yuktah prapashyati
19.20
यथा हि पुरुषः स्वप्ने दृष्ट्वा पश्यत्यसाविति
तथारूपमिवात्मानं साधु युक्तः प्रपश्यति
Yatha hi purushah svapne drishtva pashyatyasaviti
Tatharupamivatmanam sadhu yuktah prapashyati
19.21
इषीकां वा यथा मुञ्जात्कश्चिन्निर्हृत्य दर्शयेत्
योगी निष्कृष्टमात्मानं तथा संपश्यते तनौ
Ishikam va yatha munjatkashchinnirhritya darshayet
Yogi nishkrishtamatmanam tatha sampashyate tanau
19.22
मुञ्जं शरीरं तस्याहुरिषीकामात्मनि श्रिताम्
एतन्निदर्शनं प्रोक्तं योगविद्भिरनुत्तमम्
Munjam shariram tasyahurishikamatmani shritam
Etannidarshanam proktam yogavidbhiranuttamam
19.23
यदा हि युक्तमात्मानं सम्यक्पश्यति देहभृत्
तदास्य नेशते कश्चित्त्रैलोक्यस्यापि यः प्रभुः
Yada hi yuktamatmanam samyakpashyati dehabhrit
Tadasya neshate kashchittrailokyasyapi yah prabhuh
19.24
अन्योन्याश्चैव तनवो यथेष्टं प्रतिपद्यते
विनिवृत्य जरामृत्यू न हृष्यति न शोचति
Anyonyashchaiva tanavo yatheshtam pratipadyate
Vinivritya jaramrityu na hrishyati na shochati
19.25
देवानामपि देवत्वं युक्तः कारयते वशी
ब्रह्म चाव्ययमाप्नोति हित्वा देहमशाश्वतम्
Devanamapi devatvam yuktah karayate vashi
Brahma chavyayamapnoti hitva dehamashashvatam
19.26
विनश्यत्स्वपि लोकेषु न भयं तस्य जायते
क्लिश्यमानेषु भूतेषु न स क्लिश्यति केनचित्
Vinashyatsvapi lokeshu na bhayam tasya jayate
Klishyamaneshu bhuteshu na sa klishyati kenachit
19.27
दुःखशोकमयैर्घोरैः सङ्गस्नेहसमुद्भवैः
न विचाल्येत युक्तात्मा निःस्पृहः शान्तमानसः
Duhkhashokamayairghoraih sangasnehasamudbhavaih
Na vichalyeta yuktatma nihsprihah shantamanasah
19.28
नैनं शस्त्राणि विध्यन्ते न मृत्युश्चास्य विद्यते
नातः सुखतरं किंचिल्लोके क्वचन विद्यते
Nainam shastrani vidhyante na mrityushchasya vidyate
Natah sukhataram kinchilloke kvachana vidyate
19.29
सम्यग्युक्त्वा यदात्मानमात्मन्येव प्रपश्यति
तदैव न स्पृहयते साक्षादपि शतक्रतोः
Samyagyuktva yadatmanamatmanyeva prapashyati
Tadaiva na sprihayate sakshadapi shatakratoh
19.30
निर्वेदस्तु न गन्तव्यो युञ्जानेन कथंचन
योगमेकान्तशीलस्तु यथा युञ्जीत तच्छृणु
Nirvedastu na gantavyo yunjanena kathanchana
Yogamekantashilastu yatha yunjita tachchhrinu
19.31
दृष्टपूर्वां दिशं चिन्त्य यस्मिन्संनिवसेत्पुरे
पुरस्याभ्यन्तरे तस्य मनश्चार्यं न बाह्यतः
Drishtapurvam disham chintya yasminsannivasetpure
Purasyabhyantare tasya manashcharyam na bahyatah
19.32
पुरस्याभ्यन्तरे तिष्ठन्यस्मिन्नावसथे वसेत्
तस्मिन्नावसथे धार्यं सबाह्याभ्यन्तरं मनः
Purasyabhyantare tishthanyasminnavasathe vaset
Tasminnavasathe dharyam sabahyabhyantaram manah
19.33
प्रचिन्त्यावसथं कृत्स्नं यस्मिन्कायेऽवतिष्ठते
तस्मिन्काये मनश्चार्यं न कथंचन बाह्यतः
Prachintyavasatham kritsnam yasminkayevatishthate
Tasminkaye manashcharyam na kathanchana bahyatah
19.34
संनियम्येन्द्रियग्रामं निर्घोषे निर्जने वने
कायमभ्यन्तरं कृत्स्नमेकाग्रः परिचिन्तयेत्
Sanniyamyendriyagramam nirghoshe nirjane vane
Kayamabhyantaram kritsnamekagrah parichintayet
19.35
दन्तांस्तालु च जिह्वां च गलं ग्रीवां तथैव च
हृदयं चिन्तयेच्चापि तथा हृदयबन्धनम्
Dantanstalu cha jihvam cha galam grivam tathaiva cha
Hridayam chintayechchapi tatha hridayabandhanam
19.36
इत्युक्तः स मया शिष्यो मेधावी मधुसूदन
पप्रच्छ पुनरेवेमं मोक्षधर्मं सुदुर्वचम्
Ityuktah sa maya shishyo medhavi madhusudana
Paprachchha punarevemam mokshadharmam sudurvacham
19.37
भुक्तं भुक्तं कथमिदमन्नं कोष्ठे विपच्यते
कथं रसत्वं व्रजति शोणितं जायते कथम्
तथा मांसं च मेदश्च स्नाय्वस्थीनि च पोषति
Bhuktam bhuktam kathamidamannam koshthe vipachyate
Katham rasatvam vrajati shonitam jayate katham
Tatha mansam cha medashcha snayvasthini cha poshati
19.38
कथमेतानि सर्वाणि शरीराणि शरीरिणाम्
वर्धन्ते वर्धमानस्य वर्धते च कथं बलम्
निरोजसां निष्क्रमणं मलानां च पृथक्पृथक्
Kathametani sarvani sharirani sharirinam
Vardhante vardhamanasya vardhate cha katham balam
Nirojasam nishkramanam malanam cha prithakprithak
19.39
कुतो वायं प्रश्वसिति उच्छ्वसित्यपि वा पुनः
कं च देशमधिष्ठाय तिष्ठत्यात्मायमात्मनि
Kuto vayam prashvasiti uchchhvasityapi va punah
Kam cha deshamadhishthaya tishthatyatmayamatmani
19.40
जीवः कायं वहति चेच्चेष्टयानः कलेवरम्
किंवर्णं कीदृशं चैव निवेशयति वै मनः
याथातथ्येन भगवन्वक्तुमर्हसि मेऽनघ
Jivah kayam vahati chechcheshtayanah kalevaram
Kinvarnam kidrisham chaiva niveshayati vai manah
Yathatathyena bhagavanvaktumarhasi menagha
19.41
इति संपरिपृष्टोऽहं तेन विप्रेण माधव
प्रत्यब्रुवं महाबाहो यथाश्रुतमरिंदम
Iti sampariprishtoham tena viprena madhava
Pratyabruvam mahabaho yathashrutamarindama
19.42
यथा स्वकोष्ठे प्रक्षिप्य कोष्ठं भाण्डमना भवेत्
तथा स्वकाये प्रक्षिप्य मनो द्वारैरनिश्चलैः
आत्मानं तत्र मार्गेत प्रमादं परिवर्जयेत्
Yatha svakoshthe prakshipya koshtham bhandamana bhavet
Tatha svakaye prakshipya mano dvarairanishchalaih
Atmanam tatra margeta pramadam parivarjayet
19.43
एवं सततमुद्युक्तः प्रीतात्मा नचिरादिव
आसादयति तद्ब्रह्म यद्दृष्ट्वा स्यात्प्रधानवित्
Evam satatamudyuktah pritatma nachiradiva
Asadayati tadbrahma yaddrishtva syatpradhanavit
19.44
न त्वसौ चक्षुषा ग्राह्यो न च सर्वैरपीन्द्रियैः
मनसैव प्रदीपेन महानात्मनि दृश्यते
Na tvasau chakshusha grahyo na cha sarvairapindriyaih
Manasaiva pradipena mahanatmani drishyate
19.45
सर्वतःपाणिपादं तं सर्वतोक्षिशिरोमुखम्
जीवो निष्क्रान्तमात्मानं शरीरात्संप्रपश्यति
Sarvatahpanipadam tam sarvatokshishiromukham
Jivo nishkrantamatmanam shariratsamprapashyati
19.46
स तदुत्सृज्य देहं स्वं धारयन्ब्रह्म केवलम्
आत्मानमालोकयति मनसा प्रहसन्निव
Sa tadutsrijya deham svam dharayanbrahma kevalam
Atmanamalokayati manasa prahasanniva
19.47
इदं सर्वरहस्यं ते मयोक्तं द्विजसत्तम
आपृच्छे साधयिष्यामि गच्छ शिष्य यथासुखम्
Idam sarvarahasyam te mayoktam dvijasattama
Aprichchhe sadhayishyami gachchha shishya yathasukham
19.48
इत्युक्तः स तदा कृष्ण मया शिष्यो महातपाः
अगच्छत यथाकामं ब्राह्मणश्छिन्नसंशयः
Ityuktah sa tada krishna maya shishyo mahatapah
Agachchhata yathakamam brahmanashchhinnasanshayah
19.49
वासुदेव उवाच
इत्युक्त्वा स तदा वाक्यं मां पार्थ द्विजपुंगवः
मोक्षधर्माश्रितः सम्यक्तत्रैवान्तरधीयत
Vasudeva uvacha
Ityuktva sa tada vakyam mam partha dvijapungavah
Mokshadharmashritah samyaktatraivantaradhiyata
19.50
कच्चिदेतत्त्वया पार्थ श्रुतमेकाग्रचेतसा
तदापि हि रथस्थस्त्वं श्रुतवानेतदेव हि
Kachchidetattvaya partha shrutamekagrachetasa
Tadapi hi rathasthastvam shrutavanetadeva hi
19.51
नैतत्पार्थ सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणेति मे मतिः
नरेणाकृतसंज्ञेन विदग्धेनाकृतात्मना
Naitatpartha suvigyeyam vyamishreneti me matih
Narenakritasangyena vidagdhenakritatmana
19.52
सुरहस्यमिदं प्रोक्तं देवानां भरतर्षभ
कच्चिन्नेदं श्रुतं पार्थ मर्त्येनान्येन केनचित्
Surahasyamidam proktam devanam bharatarshabha
Kachchinnedam shrutam partha martyenanyena kenachit
19.53
न ह्येतच्छ्रोतुमर्होऽन्यो मनुष्यस्त्वामृतेऽनघ
नैतदद्य सुविज्ञेयं व्यामिश्रेणान्तरात्मना
Na hyetachchhrotumarhonyo manushyastvamritenagha
Naitadadya suvigyeyam vyamishrenantaratmana
19.54
क्रियावद्भिर्हि कौन्तेय देवलोकः समावृतः
न चैतदिष्टं देवानां मर्त्यै रूपनिवर्तनम्
Kriyavadbhirhi kaunteya devalokah samavritah
Na chaitadishtam devanam martyai rupanivartanam
19.55
परा हि सा गतिः पार्थ यत्तद्ब्रह्म सनातनम्
यत्रामृतत्वं प्राप्नोति त्यक्त्वा दुःखं सदा सुखी
Para hi sa gatih partha yattadbrahma sanatanam
Yatramritatvam prapnoti tyaktva duhkham sada sukhi
19.56
एवं हि धर्ममास्थाय येऽपि स्युः पापयोनयः
स्त्रियो वैश्यास्तथा शूद्रास्तेऽपि यान्ति परां गतिम्
Evam hi dharmamasthaya yepi syuh papayonayah
Striyo vaishyastatha shudrastepi yanti param gatim
19.57
किं पुनर्ब्राह्मणाः पार्थ क्षत्रिया वा बहुश्रुताः
स्वधर्मरतयो नित्यं ब्रह्मलोकपरायणाः
Kim punarbrahmanah partha kshatriya va bahushrutah
Svadharmaratayo nityam brahmalokaparayanah
19.58
हेतुमच्चैतदुद्दिष्टमुपायाश्चास्य साधने
सिद्धेः फलं च मोक्षश्च दुःखस्य च विनिर्णयः
अतः परं सुखं त्वन्यत्किं नु स्याद्भरतर्षभ
Hetumachchaitaduddishtamupayashchasya sadhane
Siddheh phalam cha mokshashcha duhkhasya cha vinirnayah
Atah param sukham tvanyatkim nu syadbharatarshabha
19.59
श्रुतवाञ्श्रद्दधानश्च पराक्रान्तश्च पाण्डव
यः परित्यजते मर्त्यो लोकतन्त्रमसारवत्
एतैरुपायैः स क्षिप्रं परां गतिमवाप्नुयात्
Shrutavanshraddadhanashcha parakrantashcha pandava
Yah parityajate martyo lokatantramasaravat
Etairupayaih sa kshipram param gatimavapnuyat
19.60
एतावदेव वक्तव्यं नातो भूयोऽस्ति किंचन
षण्मासान्नित्ययुक्तस्य योगः पार्थ प्रवर्तते
Etavadeva vaktavyam nato bhuyosti kinchana
Shanmasannityayuktasya yogah partha pravartate