UtshovChapter 18
18.1
ब्राह्मण उवाच
शुभानामशुभानां च नेह नाशोऽस्ति कर्मणाम्
प्राप्य प्राप्य तु पच्यन्ते क्षेत्रं क्षेत्रं तथा तथा
Brahmana uvacha
Shubhanamashubhanam cha neha nashosti karmanam
Prapya prapya tu pachyante kshetram kshetram tatha tatha
18.2
यथा प्रसूयमानस्तु फली दद्यात्फलं बहु
तथा स्याद्विपुलं पुण्यं शुद्धेन मनसा कृतम्
Yatha prasuyamanastu phali dadyatphalam bahu
Tatha syadvipulam punyam shuddhena manasa kritam
18.3
पापं चापि तथैव स्यात्पापेन मनसा कृतम्
पुरोधाय मनो हीह कर्मण्यात्मा प्रवर्तते
Papam chapi tathaiva syatpapena manasa kritam
Purodhaya mano hiha karmanyatma pravartate
18.4
यथा कर्मसमादिष्टं काममन्युसमावृतः
नरो गर्भं प्रविशति तच्चापि शृणु चोत्तरम्
Yatha karmasamadishtam kamamanyusamavritah
Naro garbham pravishati tachchapi shrinu chottaram
18.5
शुक्रं शोणितसंसृष्टं स्त्रिया गर्भाशयं गतम्
क्षेत्रं कर्मजमाप्नोति शुभं वा यदि वाशुभम्
Shukram shonitasansrishtam striya garbhashayam gatam
Kshetram karmajamapnoti shubham va yadi vashubham
18.6
सौक्ष्म्यादव्यक्तभावाच्च न स क्वचन सज्जते
संप्राप्य ब्रह्मणः कायं तस्मात्तद्ब्रह्म शाश्वतम्
तद्बीजं सर्वभूतानां तेन जीवन्ति जन्तवः
Saukshmyadavyaktabhavachcha na sa kvachana sajjate
Samprapya brahmanah kayam tasmattadbrahma shashvatam
Tadbijam sarvabhutanam tena jivanti jantavah
18.7
स जीवः सर्वगात्राणि गर्भस्याविश्य भागशः
दधाति चेतसा सद्यः प्राणस्थानेष्ववस्थितः
ततः स्पन्दयतेऽङ्गानि स गर्भश्चेतनान्वितः
Sa jivah sarvagatrani garbhasyavishya bhagashah
Dadhati chetasa sadyah pranasthaneshvavasthitah
Tatah spandayatengani sa garbhashchetananvitah
18.8
यथा हि लोहनिष्यन्दो निषिक्तो बिम्बविग्रहम्
उपैति तद्वज्जानीहि गर्भे जीवप्रवेशनम्
Yatha hi lohanishyando nishikto bimbavigraham
Upaiti tadvajjanihi garbhe jivapraveshanam
18.9
लोहपिण्डं यथा वह्निः प्रविशत्यभितापयन्
तथा त्वमपि जानीहि गर्भे जीवोपपादनम्
Lohapindam yatha vahnih pravishatyabhitapayan
Tatha tvamapi janihi garbhe jivopapadanam
18.10
यथा च दीपः शरणं दीप्यमानः प्रकाशयेत्
एवमेव शरीराणि प्रकाशयति चेतना
Yatha cha dipah sharanam dipyamanah prakashayet
Evameva sharirani prakashayati chetana
18.11
यद्यच्च कुरुते कर्म शुभं वा यदि वाशुभम्
पूर्वदेहकृतं सर्वमवश्यमुपभुज्यते
Yadyachcha kurute karma shubham va yadi vashubham
Purvadehakritam sarvamavashyamupabhujyate
18.12
ततस्तत्क्षीयते चैव पुनश्चान्यत्प्रचीयते
यावत्तन्मोक्षयोगस्थं धर्मं नैवावबुध्यते
Tatastatkshiyate chaiva punashchanyatprachiyate
Yavattanmokshayogastham dharmam naivavabudhyate
18.13
तत्र धर्मं प्रवक्ष्यामि सुखी भवति येन वै
आवर्तमानो जातीषु तथान्योन्यासु सत्तम
Tatra dharmam pravakshyami sukhi bhavati yena vai
Avartamano jatishu tathanyonyasu sattama
18.14
दानं व्रतं ब्रह्मचर्यं यथोक्तव्रतधारणम्
दमः प्रशान्तता चैव भूतानां चानुकम्पनम्
Danam vratam brahmacharyam yathoktavratadharanam
Damah prashantata chaiva bhutanam chanukampanam
18.15
संयमश्चानृशंस्यं च परस्वादानवर्जनम्
व्यलीकानामकरणं भूतानां यत्र सा भुवि
Sanyamashchanrishansyam cha parasvadanavarjanam
Vyalikanamakaranam bhutanam yatra sa bhuvi
18.16
मातापित्रोश्च शुश्रूषा देवतातिथिपूजनम्
गुरुपूजा घृणा शौचं नित्यमिन्द्रियसंयमः
Matapitroshcha shushrusha devatatithipujanam
Gurupuja ghrina shaucham nityamindriyasanyamah
18.17
प्रवर्तनं शुभानां च तत्सतां वृत्तमुच्यते
ततो धर्मः प्रभवति यः प्रजाः पाति शाश्वतीः
Pravartanam shubhanam cha tatsatam vrittamuchyate
Tato dharmah prabhavati yah prajah pati shashvatih
18.18
एवं सत्सु सदा पश्येत्तत्र ह्येषा ध्रुवा स्थितिः
आचारो धर्ममाचष्टे यस्मिन्सन्तो व्यवस्थिताः
Evam satsu sada pashyettatra hyesha dhruva sthitih
Acharo dharmamachashte yasminsanto vyavasthitah
18.19
तेषु तद्धर्मनिक्षिप्तं यः स धर्मः सनातनः
यस्तं समभिपद्येत न स दुर्गतिमाप्नुयात्
Teshu taddharmanikshiptam yah sa dharmah sanatanah
Yastam samabhipadyeta na sa durgatimapnuyat
18.20
अतो नियम्यते लोकः प्रमुह्य धर्मवर्त्मसु
यस्तु योगी च मुक्तश्च स एतेभ्यो विशिष्यते
Ato niyamyate lokah pramuhya dharmavartmasu
Yastu yogi cha muktashcha sa etebhyo vishishyate
18.21
वर्तमानस्य धर्मेण पुरुषस्य यथा तथा
संसारतारणं ह्यस्य कालेन महता भवेत्
Vartamanasya dharmena purushasya yatha tatha
Sansarataranam hyasya kalena mahata bhavet
18.22
एवं पूर्वकृतं कर्म सर्वो जन्तुर्निषेवते
सर्वं तत्कारणं येन निकृतोऽयमिहागतः
Evam purvakritam karma sarvo janturnishevate
Sarvam tatkaranam yena nikritoyamihagatah
18.23
शरीरग्रहणं चास्य केन पूर्वं प्रकल्पितम्
इत्येवं संशयो लोके तच्च वक्ष्याम्यतः परम्
Shariragrahanam chasya kena purvam prakalpitam
Ityevam sanshayo loke tachcha vakshyamyatah param
18.24
शरीरमात्मनः कृत्वा सर्वभूतपितामहः
त्रैलोक्यमसृजद्ब्रह्मा कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम्
Shariramatmanah kritva sarvabhutapitamahah
Trailokyamasrijadbrahma kritsnam sthavarajangamam
18.25
ततः प्रधानमसृजच्चेतना सा शरीरिणाम्
यया सर्वमिदं व्याप्तं यां लोके परमां विदुः
Tatah pradhanamasrijachchetana sa sharirinam
Yaya sarvamidam vyaptam yam loke paramam viduh
18.26
इह तत्क्षरमित्युक्तं परं त्वमृतमक्षरम्
त्रयाणां मिथुनं सर्वमेकैकस्य पृथक्पृथक्
Iha tatksharamityuktam param tvamritamaksharam
Trayanam mithunam sarvamekaikasya prithakprithak
18.27
असृजत्सर्वभूतानि पूर्वसृष्टः प्रजापतिः
स्थावराणि च भूतानि इत्येषा पौर्विकी श्रुतिः
Asrijatsarvabhutani purvasrishtah prajapatih
Sthavarani cha bhutani ityesha paurviki shrutih
18.28
तस्य कालपरीमाणमकरोत्स पितामहः
भूतेषु परिवृत्तिं च पुनरावृत्तिमेव च
Tasya kalaparimanamakarotsa pitamahah
Bhuteshu parivrittim cha punaravrittimeva cha
18.29
यथात्र कश्चिन्मेधावी दृष्टात्मा पूर्वजन्मनि
यत्प्रवक्ष्यामि तत्सर्वं यथावदुपपद्यते
Yathatra kashchinmedhavi drishtatma purvajanmani
Yatpravakshyami tatsarvam yathavadupapadyate
18.30
सुखदुःखे सदा सम्यगनित्ये यः प्रपश्यति
कायं चामेध्यसंघातं विनाशं कर्मसंहितम्
Sukhaduhkhe sada samyaganitye yah prapashyati
Kayam chamedhyasanghatam vinasham karmasanhitam
18.31
यच्च किंचित्सुखं तच्च सर्वं दुःखमिति स्मरन्
संसारसागरं घोरं तरिष्यति सुदुस्तरम्
Yachcha kinchitsukham tachcha sarvam duhkhamiti smaran
Sansarasagaram ghoram tarishyati sudustaram
18.32
जातीमरणरोगैश्च समाविष्टः प्रधानवित्
चेतनावत्सु चैतन्यं समं भूतेषु पश्यति
Jatimaranarogaishcha samavishtah pradhanavit
Chetanavatsu chaitanyam samam bhuteshu pashyati
18.33
निर्विद्यते ततः कृत्स्नं मार्गमाणः परं पदम्
तस्योपदेशं वक्ष्यामि याथातथ्येन सत्तम
Nirvidyate tatah kritsnam margamanah param padam
Tasyopadesham vakshyami yathatathyena sattama
18.34
शाश्वतस्याव्ययस्याथ पदस्य ज्ञानमुत्तमम्
प्रोच्यमानं मया विप्र निबोधेदमशेषतः
Shashvatasyavyayasyatha padasya gyanamuttamam
Prochyamanam maya vipra nibodhedamasheshatah