UtshovChapter 17
17.1
वासुदेव उवाच
ततस्तस्योपसंगृह्य पादौ प्रश्नान्सुदुर्वचान्
पप्रच्छ तांश्च सर्वान्स प्राह धर्मभृतां वरः
Vasudeva uvacha
Tatastasyopasangrihya padau prashnansudurvachan
Paprachchha tanshcha sarvansa praha dharmabhritam varah
17.2
काश्यप उवाच
कथं शरीरं च्यवते कथं चैवोपपद्यते
कथं कष्टाच्च संसारात्संसरन्परिमुच्यते
Kashyapa uvacha
Katham shariram chyavate katham chaivopapadyate
Katham kashtachcha sansaratsansaranparimuchyate
17.3
आत्मानं वा कथं युक्त्वा तच्छरीरं विमुञ्चति
शरीरतश्च निर्मुक्तः कथमन्यत्प्रपद्यते
Atmanam va katham yuktva tachchhariram vimunchati
Shariratashcha nirmuktah kathamanyatprapadyate
17.4
कथं शुभाशुभे चायं कर्मणी स्वकृते नरः
उपभुङ्क्ते क्व वा कर्म विदेहस्योपतिष्ठति
Katham shubhashubhe chayam karmani svakrite narah
Upabhunkte kva va karma videhasyopatishthati
17.5
ब्राह्मण उवाच
एवं संचोदितः सिद्धः प्रश्नांस्तान्प्रत्यभाषत
आनुपूर्व्येण वार्ष्णेय यथा तन्मे वचः शृणु
Brahmana uvacha
Evam sanchoditah siddhah prashnanstanpratyabhashata
Anupurvyena varshneya yatha tanme vachah shrinu
17.6
सिद्ध उवाच
आयुःकीर्तिकराणीह यानि कर्माणि सेवते
शरीरग्रहणेऽन्यस्मिंस्तेषु क्षीणेषु सर्वशः
Siddha uvacha
Ayuhkirtikaraniha yani karmani sevate
Shariragrahanenyasminsteshu kshineshu sarvashah
17.7
आयुःक्षयपरीतात्मा विपरीतानि सेवते
बुद्धिर्व्यावर्तते चास्य विनाशे प्रत्युपस्थिते
Ayuhkshayaparitatma viparitani sevate
Buddhirvyavartate chasya vinashe pratyupasthite
17.8
सत्त्वं बलं च कालं चाप्यविदित्वात्मनस्तथा
अतिवेलमुपाश्नाति तैर्विरुद्धान्यनात्मवान्
Sattvam balam cha kalam chapyaviditvatmanastatha
Ativelamupashnati tairviruddhanyanatmavan
17.9
यदायमतिकष्टानि सर्वाण्युपनिषेवते
अत्यर्थमपि वा भुङ्क्ते न वा भुङ्क्ते कदाचन
Yadayamatikashtani sarvanyupanishevate
Atyarthamapi va bhunkte na va bhunkte kadachana
17.10
दुष्टान्नं विषमान्नं च सोऽन्योन्येन विरोधि च
गुरु वापि समं भुङ्क्ते नातिजीर्णेऽपि वा पुनः
Dushtannam vishamannam cha sonyonyena virodhi cha
Guru vapi samam bhunkte natijirnepi va punah
17.11
व्यायाममतिमात्रं वा व्यवायं चोपसेवते
सततं कर्मलोभाद्वा प्राप्तं वेगविधारणम्
Vyayamamatimatram va vyavayam chopasevate
Satatam karmalobhadva praptam vegavidharanam
17.12
रसातियुक्तमन्नं वा दिवास्वप्नं निषेवते
अपक्वानागते काले स्वयं दोषान्प्रकोपयन्
Rasatiyuktamannam va divasvapnam nishevate
Apakvanagate kale svayam doshanprakopayan
17.13
स्वदोषकोपनाद्रोगं लभते मरणान्तिकम्
अथ चोद्बन्धनादीनि परीतानि व्यवस्यति
Svadoshakopanadrogam labhate maranantikam
Atha chodbandhanadini paritani vyavasyati
17.14
तस्य तैः कारणैर्जन्तोः शरीराच्च्यवते यथा
जीवितं प्रोच्यमानं तद्यथावदुपधारय
Tasya taih karanairjantoh sharirachchyavate yatha
Jivitam prochyamanam tadyathavadupadharaya
17.15
ऊष्मा प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः
शरीरमनुपर्येति सर्वान्प्राणान्रुणद्धि वै
Ushma prakupitah kaye tivravayusamiritah
Shariramanuparyeti sarvanprananrunaddhi vai
17.16
अत्यर्थं बलवानूष्मा शरीरे परिकोपितः
भिनत्ति जीवस्थानानि तानि मर्माणि विद्धि च
Atyartham balavanushma sharire parikopitah
Bhinatti jivasthanani tani marmani viddhi cha
17.17
ततः सवेदनः सद्यो जीवः प्रच्यवते क्षरन्
शरीरं त्यजते जन्तुश्छिद्यमानेषु मर्मसु
वेदनाभिः परीतात्मा तद्विद्धि द्विजसत्तम
Tatah savedanah sadyo jivah prachyavate ksharan
Shariram tyajate jantushchhidyamaneshu marmasu
Vedanabhih paritatma tadviddhi dvijasattama
17.18
जातीमरणसंविग्नाः सततं सर्वजन्तवः
दृश्यन्ते संत्यजन्तश्च शरीराणि द्विजर्षभ
Jatimaranasanvignah satatam sarvajantavah
Drishyante santyajantashcha sharirani dvijarshabha
17.19
गर्भसंक्रमणे चापि मर्मणामतिसर्पणे
तादृशीमेव लभते वेदनां मानवः पुनः
Garbhasankramane chapi marmanamatisarpane
Tadrishimeva labhate vedanam manavah punah
17.20
भिन्नसंधिरथ क्लेदमद्भिः स लभते नरः
यथा पञ्चसु भूतेषु संश्रितत्वं निगच्छति
शैत्यात्प्रकुपितः काये तीव्रवायुसमीरितः
Bhinnasandhiratha kledamadbhih sa labhate narah
Yatha panchasu bhuteshu sanshritatvam nigachchhati
Shaityatprakupitah kaye tivravayusamiritah
17.21
यः स पञ्चसु भूतेषु प्राणापाने व्यवस्थितः
स गच्छत्यूर्ध्वगो वायुः कृच्छ्रान्मुक्त्वा शरीरिणम्
Yah sa panchasu bhuteshu pranapane vyavasthitah
Sa gachchhatyurdhvago vayuh krichchhranmuktva sharirinam
17.22
शरीरं च जहात्येव निरुच्छ्वासश्च दृश्यते
निरूष्मा स निरुच्छ्वासो निःश्रीको गतचेतनः
Shariram cha jahatyeva niruchchhvasashcha drishyate
Nirushma sa niruchchhvaso nihshriko gatachetanah
17.23
ब्रह्मणा संपरित्यक्तो मृत इत्युच्यते नरः
स्रोतोभिर्यैर्विजानाति इन्द्रियार्थाञ्शरीरभृत्
तैरेव न विजानाति प्राणमाहारसंभवम्
Brahmana samparityakto mrita ityuchyate narah
Srotobhiryairvijanati indriyarthansharirabhrit
Taireva na vijanati pranamaharasambhavam
17.24
तत्रैव कुरुते काये यः स जीवः सनातनः
तेषां यद्यद्भवेद्युक्तं संनिपाते क्वचित्क्वचित्
तत्तन्मर्म विजानीहि शास्त्रदृष्टं हि तत्तथा
Tatraiva kurute kaye yah sa jivah sanatanah
Tesham yadyadbhavedyuktam sannipate kvachitkvachit
Tattanmarma vijanihi shastradrishtam hi tattatha
17.25
तेषु मर्मसु भिन्नेषु ततः स समुदीरयन्
आविश्य हृदयं जन्तोः सत्त्वं चाशु रुणद्धि वै
ततः स चेतनो जन्तुर्नाभिजानाति किंचन
Teshu marmasu bhinneshu tatah sa samudirayan
Avishya hridayam jantoh sattvam chashu runaddhi vai
Tatah sa chetano janturnabhijanati kinchana
17.26
तमसा संवृतज्ञानः संवृतेष्वथ मर्मसु
स जीवो निरधिष्ठानश्चाव्यते मातरिश्वना
Tamasa sanvritagyanah sanvriteshvatha marmasu
Sa jivo niradhishthanashchavyate matarishvana
17.27
ततः स तं महोच्छ्वासं भृशमुच्छ्वस्य दारुणम्
निष्क्रामन्कम्पयत्याशु तच्छरीरमचेतनम्
Tatah sa tam mahochchhvasam bhrishamuchchhvasya darunam
Nishkramankampayatyashu tachchhariramachetanam
17.28
स जीवः प्रच्युतः कायात्कर्मभिः स्वैः समावृतः
अङ्कितः स्वैः शुभैः पुण्यैः पापैर्वाप्युपपद्यते
Sa jivah prachyutah kayatkarmabhih svaih samavritah
Ankitah svaih shubhaih punyaih papairvapyupapadyate
17.29
ब्राह्मणा ज्ञानसंपन्ना यथावच्छ्रुतनिश्चयाः
इतरं कृतपुण्यं वा तं विजानन्ति लक्षणैः
Brahmana gyanasampanna yathavachchhrutanishchayah
Itaram kritapunyam va tam vijananti lakshanaih
17.30
यथान्धकारे खद्योतं लीयमानं ततस्ततः
चक्षुष्मन्तः प्रपश्यन्ति तथा तं ज्ञानचक्षुषः
Yathandhakare khadyotam liyamanam tatastatah
Chakshushmantah prapashyanti tatha tam gyanachakshushah
17.31
पश्यन्त्येवंविधाः सिद्धा जीवं दिव्येन चक्षुषा
च्यवन्तं जायमानं च योनिं चानुप्रवेशितम्
Pashyantyevanvidhah siddha jivam divyena chakshusha
Chyavantam jayamanam cha yonim chanupraveshitam
17.32
तस्य स्थानानि दृष्टानि त्रिविधानीह शास्त्रतः
कर्मभूमिरियं भूमिर्यत्र तिष्ठन्ति जन्तवः
Tasya sthanani drishtani trividhaniha shastratah
Karmabhumiriyam bhumiryatra tishthanti jantavah
17.33
ततः शुभाशुभं कृत्वा लभन्ते सर्वदेहिनः
इहैवोच्चावचान्भोगान्प्राप्नुवन्ति स्वकर्मभिः
Tatah shubhashubham kritva labhante sarvadehinah
Ihaivochchavachanbhoganprapnuvanti svakarmabhih
17.34
इहैवाशुभकर्मा तु कर्मभिर्निरयं गतः
अवाक्स निरये पापो मानवः पच्यते भृशम्
तस्मात्सुदुर्लभो मोक्ष आत्मा रक्ष्यो भृशं ततः
Ihaivashubhakarma tu karmabhirnirayam gatah
Avaksa niraye papo manavah pachyate bhrisham
Tasmatsudurlabho moksha atma rakshyo bhrisham tatah
17.35
ऊर्ध्वं तु जन्तवो गत्वा येषु स्थानेष्ववस्थिताः
कीर्त्यमानानि तानीह तत्त्वतः संनिबोध मे
तच्छ्रुत्वा नैष्ठिकीं बुद्धिं बुध्येथाः कर्मनिश्चयात्
Urdhvam tu jantavo gatva yeshu sthaneshvavasthitah
Kirtyamanani taniha tattvatah sannibodha me
Tachchhrutva naishthikim buddhim budhyethah karmanishchayat
17.36
तारारूपाणि सर्वाणि यच्चैतच्चन्द्रमण्डलम्
यच्च विभ्राजते लोके स्वभासा सूर्यमण्डलम्
स्थानान्येतानि जानीहि नराणां पुण्यकर्मणाम्
Tararupani sarvani yachchaitachchandramandalam
Yachcha vibhrajate loke svabhasa suryamandalam
Sthananyetani janihi naranam punyakarmanam
17.37
कर्मक्षयाच्च ते सर्वे च्यवन्ते वै पुनः पुनः
तत्रापि च विशेषोऽस्ति दिवि नीचोच्चमध्यमः
Karmakshayachcha te sarve chyavante vai punah punah
Tatrapi cha visheshosti divi nichochchamadhyamah
17.38
न तत्राप्यस्ति संतोषो दृष्ट्वा दीप्ततरां श्रियम्
इत्येता गतयः सर्वाः पृथक्त्वे समुदीरिताः
Na tatrapyasti santosho drishtva diptataram shriyam
Ityeta gatayah sarvah prithaktve samudiritah
17.39
उपपत्तिं तु गर्भस्य वक्ष्याम्यहमतः परम्
यथावत्तां निगदतः शृणुष्वावहितो द्विज
Upapattim tu garbhasya vakshyamyahamatah param
Yathavattam nigadatah shrinushvavahito dvija