UtshovChapter 16
16.1
जनमेजय उवाच
सभायां वसतोस्तस्यां निहत्यारीन्महात्मनोः
केशवार्जुनयोः का नु कथा समभवद्द्विज
Janamejaya uvacha
Sabhayam vasatostasyam nihatyarinmahatmanoh
Keshavarjunayoh ka nu katha samabhavaddvija
16.2
वैशंपायन उवाच
कृष्णेन सहितः पार्थः स्वराज्यं प्राप्य केवलम्
तस्यां सभायां रम्यायां विजहार मुदा युतः
Vaishampayana uvacha
Krishnena sahitah parthah svarajyam prapya kevalam
Tasyam sabhayam ramyayam vijahara muda yutah
16.3
ततः कंचित्सभोद्देशं स्वर्गोद्देशसमं नृप
यदृच्छया तौ मुदितौ जग्मतुः स्वजनावृतौ
Tatah kanchitsabhoddesham svargoddeshasamam nripa
Yadrichchhaya tau muditau jagmatuh svajanavritau
16.4
ततः प्रतीतः कृष्णेन सहितः पाण्डवोऽर्जुनः
निरीक्ष्य तां सभां रम्यामिदं वचनमब्रवीत्
Tatah pratitah krishnena sahitah pandavorjunah
Nirikshya tam sabham ramyamidam vachanamabravit
16.5
विदितं ते महाबाहो संग्रामे समुपस्थिते
माहात्म्यं देवकीमातस्तच्च ते रूपमैश्वरम्
Viditam te mahabaho sangrame samupasthite
Mahatmyam devakimatastachcha te rupamaishvaram
16.6
यत्तु तद्भवता प्रोक्तं तदा केशव सौहृदात्
तत्सर्वं पुरुषव्याघ्र नष्टं मे नष्टचेतसः
Yattu tadbhavata proktam tada keshava sauhridat
Tatsarvam purushavyaghra nashtam me nashtachetasah
16.7
मम कौतूहलं त्वस्ति तेष्वर्थेषु पुनः प्रभो
भवांश्च द्वारकां गन्ता नचिरादिव माधव
Mama kautuhalam tvasti teshvartheshu punah prabho
Bhavanshcha dvarakam ganta nachiradiva madhava
16.8
एवमुक्तस्ततः कृष्णः फल्गुनं प्रत्यभाषत
परिष्वज्य महातेजा वचनं वदतां वरः
Evamuktastatah krishnah phalgunam pratyabhashata
Parishvajya mahateja vachanam vadatam varah
16.9
श्रावितस्त्वं मया गुह्यं ज्ञापितश्च सनातनम्
धर्मं स्वरूपिणं पार्थ सर्वलोकांश्च शाश्वतान्
Shravitastvam maya guhyam gyapitashcha sanatanam
Dharmam svarupinam partha sarvalokanshcha shashvatan
16.10
अबुद्ध्वा यन्न गृह्णीथास्तन्मे सुमहदप्रियम्
नूनमश्रद्दधानोऽसि दुर्मेधाश्चासि पाण्डव
Abuddhva yanna grihnithastanme sumahadapriyam
Nunamashraddadhanosi durmedhashchasi pandava
16.11
स हि धर्मः सुपर्याप्तो ब्रह्मणः पदवेदने
न शक्यं तन्मया भूयस्तथा वक्तुमशेषतः
Sa hi dharmah suparyapto brahmanah padavedane
Na shakyam tanmaya bhuyastatha vaktumasheshatah
16.12
परं हि ब्रह्म कथितं योगयुक्तेन तन्मया
इतिहासं तु वक्ष्यामि तस्मिन्नर्थे पुरातनम्
Param hi brahma kathitam yogayuktena tanmaya
Itihasam tu vakshyami tasminnarthe puratanam
16.13
यथा तां बुद्धिमास्थाय गतिमग्र्यां गमिष्यसि
शृणु धर्मभृतां श्रेष्ठ गदतः सर्वमेव मे
Yatha tam buddhimasthaya gatimagryam gamishyasi
Shrinu dharmabhritam shreshtha gadatah sarvameva me
16.14
आगच्छद्ब्राह्मणः कश्चित्स्वर्गलोकादरिंदम
ब्रह्मलोकाच्च दुर्धर्षः सोऽस्माभिः पूजितोऽभवत्
Agachchhadbrahmanah kashchitsvargalokadarindama
Brahmalokachcha durdharshah sosmabhih pujitobhavat
16.15
अस्माभिः परिपृष्टश्च यदाह भरतर्षभ
दिव्येन विधिना पार्थ तच्छृणुष्वाविचारयन्
Asmabhih pariprishtashcha yadaha bharatarshabha
Divyena vidhina partha tachchhrinushvavicharayan
16.16
ब्राह्मण उवाच
मोक्षधर्मं समाश्रित्य कृष्ण यन्मानुपृच्छसि
भूतानामनुकम्पार्थं यन्मोहच्छेदनं प्रभो
Brahmana uvacha
Mokshadharmam samashritya krishna yanmanuprichchhasi
Bhutanamanukampartham yanmohachchhedanam prabho
16.17
तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि यथावन्मधुसूदन
शृणुष्वावहितो भूत्वा गदतो मम माधव
Tatteham sampravakshyami yathavanmadhusudana
Shrinushvavahito bhutva gadato mama madhava
16.18
कश्चिद्विप्रस्तपोयुक्तः काश्यपो धर्मवित्तमः
आससाद द्विजं कंचिद्धर्माणामागतागमम्
Kashchidviprastapoyuktah kashyapo dharmavittamah
Asasada dvijam kanchiddharmanamagatagamam
16.19
गतागते सुबहुशो ज्ञानविज्ञानपारगम्
लोकतत्त्वार्थकुशलं ज्ञातारं सुखदुःखयोः
Gatagate subahusho gyanavigyanaparagam
Lokatattvarthakushalam gyataram sukhaduhkhayoh
16.20
जातीमरणतत्त्वज्ञं कोविदं पुण्यपापयोः
द्रष्टारमुच्चनीचानां कर्मभिर्देहिनां गतिम्
Jatimaranatattvagyam kovidam punyapapayoh
Drashtaramuchchanichanam karmabhirdehinam gatim
16.21
चरन्तं मुक्तवत्सिद्धं प्रशान्तं संयतेन्द्रियम्
दीप्यमानं श्रिया ब्राह्म्या क्रममाणं च सर्वशः
Charantam muktavatsiddham prashantam sanyatendriyam
Dipyamanam shriya brahmya kramamanam cha sarvashah
16.22
अन्तर्धानगतिज्ञं च श्रुत्वा तत्त्वेन काश्यपः
तथैवान्तर्हितैः सिद्धैर्यान्तं चक्रधरैः सह
Antardhanagatigyam cha shrutva tattvena kashyapah
Tathaivantarhitaih siddhairyantam chakradharaih saha
16.23
संभाषमाणमेकान्ते समासीनं च तैः सह
यदृच्छया च गच्छन्तमसक्तं पवनं यथा
Sambhashamanamekante samasinam cha taih saha
Yadrichchhaya cha gachchhantamasaktam pavanam yatha
16.24
तं समासाद्य मेधावी स तदा द्विजसत्तमः
चरणौ धर्मकामो वै तपस्वी सुसमाहितः
प्रतिपेदे यथान्यायं भक्त्या परमया युतः
Tam samasadya medhavi sa tada dvijasattamah
Charanau dharmakamo vai tapasvi susamahitah
Pratipede yathanyayam bhaktya paramaya yutah
16.25
विस्मितश्चाद्भुतं दृष्ट्वा काश्यपस्तं द्विजोत्तमम्
परिचारेण महता गुरुं वैद्यमतोषयत्
Vismitashchadbhutam drishtva kashyapastam dvijottamam
Paricharena mahata gurum vaidyamatoshayat
16.26
प्रीतात्मा चोपपन्नश्च श्रुतचारित्रसंयुतः
भावेन तोषयच्चैनं गुरुवृत्त्या परंतपः
Pritatma chopapannashcha shrutacharitrasanyutah
Bhavena toshayachchainam guruvrittya parantapah
16.27
तस्मै तुष्टः स शिष्याय प्रसन्नोऽथाब्रवीद्गुरुः
सिद्धिं परामभिप्रेक्ष्य शृणु तन्मे जनार्दन
Tasmai tushtah sa shishyaya prasannothabravidguruh
Siddhim paramabhiprekshya shrinu tanme janardana
16.28
विविधैः कर्मभिस्तात पुण्ययोगैश्च केवलैः
गच्छन्तीह गतिं मर्त्या देवलोकेऽपि च स्थितिम्
Vividhaih karmabhistata punyayogaishcha kevalaih
Gachchhantiha gatim martya devalokepi cha sthitim
16.29
न क्वचित्सुखमत्यन्तं न क्वचिच्छाश्वती स्थितिः
स्थानाच्च महतो भ्रंशो दुःखलब्धात्पुनः पुनः
Na kvachitsukhamatyantam na kvachichchhashvati sthitih
Sthanachcha mahato bhransho duhkhalabdhatpunah punah
16.30
अशुभा गतयः प्राप्ताः कष्टा मे पापसेवनात्
काममन्युपरीतेन तृष्णया मोहितेन च
Ashubha gatayah praptah kashta me papasevanat
Kamamanyuparitena trishnaya mohitena cha
16.31
पुनः पुनश्च मरणं जन्म चैव पुनः पुनः
आहारा विविधा भुक्ताः पीता नानाविधाः स्तनाः
Punah punashcha maranam janma chaiva punah punah
Ahara vividha bhuktah pita nanavidhah stanah
16.32
मातरो विविधा दृष्टाः पितरश्च पृथग्विधाः
सुखानि च विचित्राणि दुःखानि च मयानघ
Mataro vividha drishtah pitarashcha prithagvidhah
Sukhani cha vichitrani duhkhani cha mayanagha
16.33
प्रियैर्विवासो बहुशः संवासश्चाप्रियैः सह
धननाशश्च संप्राप्तो लब्ध्वा दुःखेन तद्धनम्
Priyairvivaso bahushah sanvasashchapriyaih saha
Dhananashashcha samprapto labdhva duhkhena taddhanam
16.34
अवमानाः सुकष्टाश्च परतः स्वजनात्तथा
शारीरा मानसाश्चापि वेदना भृशदारुणाः
Avamanah sukashtashcha paratah svajanattatha
Sharira manasashchapi vedana bhrishadarunah
16.35
प्राप्ता विमाननाश्चोग्रा वधबन्धाश्च दारुणाः
पतनं निरये चैव यातनाश्च यमक्षये
Prapta vimananashchogra vadhabandhashcha darunah
Patanam niraye chaiva yatanashcha yamakshaye
16.36
जरा रोगाश्च सततं वासनानि च भूरिशः
लोकेऽस्मिन्ननुभूतानि द्वंद्वजानि भृशं मया
Jara rogashcha satatam vasanani cha bhurishah
Lokesminnanubhutani dvandvajani bhrisham maya
16.37
ततः कदाचिन्निर्वेदान्निकारान्निकृतेन च
लोकतन्त्रं परित्यक्तं दुःखार्तेन भृशं मया
ततः सिद्धिरियं प्राप्ता प्रसादादात्मनो मया
Tatah kadachinnirvedannikarannikritena cha
Lokatantram parityaktam duhkhartena bhrisham maya
Tatah siddhiriyam prapta prasadadatmano maya
16.38
नाहं पुनरिहागन्ता लोकानालोकयाम्यहम्
आ सिद्धेरा प्रजासर्गादात्मनो मे गतिः शुभा
Naham punarihaganta lokanalokayamyaham
A siddhera prajasargadatmano me gatih shubha
16.39
उपलब्धा द्विजश्रेष्ठ तथेयं सिद्धिरुत्तमा
इतः परं गमिष्यामि ततः परतरं पुनः
ब्रह्मणः पदमव्यग्रं मा ते भूदत्र संशयः
Upalabdha dvijashreshtha tatheyam siddhiruttama
Itah param gamishyami tatah parataram punah
Brahmanah padamavyagram ma te bhudatra sanshayah
16.40
नाहं पुनरिहागन्ता मर्त्यलोकं परंतप
प्रीतोऽस्मि ते महाप्राज्ञ ब्रूहि किं करवाणि ते
Naham punarihaganta martyalokam parantapa
Pritosmi te mahapragya bruhi kim karavani te
16.41
यदीप्सुरुपपन्नस्त्वं तस्य कालोऽयमागतः
अभिजाने च तदहं यदर्थं मा त्वमागतः
अचिरात्तु गमिष्यामि येनाहं त्वामचूचुदम्
Yadipsurupapannastvam tasya kaloyamagatah
Abhijane cha tadaham yadartham ma tvamagatah
Achirattu gamishyami yenaham tvamachuchudam
16.42
भृशं प्रीतोऽस्मि भवतश्चारित्रेण विचक्षण
परिपृच्छ यावद्भवते भाषेयं यत्तवेप्सितम्
Bhrisham pritosmi bhavatashcharitrena vichakshana
Pariprichchha yavadbhavate bhasheyam yattavepsitam
16.43
बहु मन्ये च ते बुद्धिं भृशं संपूजयामि च
येनाहं भवता बुद्धो मेधावी ह्यसि काश्यप
Bahu manye cha te buddhim bhrisham sampujayami cha
Yenaham bhavata buddho medhavi hyasi kashyapa