UtshovChapter 62
62.1
युधिष्ठिर उवाच
कानि दानानि लोकेऽस्मिन्दातुकामो महीपतिः
गुणाधिकेभ्यो विप्रेभ्यो दद्याद्भरतसत्तम
Yudhishthira uvacha
Kani danani lokesmindatukamo mahipatih
Gunadhikebhyo viprebhyo dadyadbharatasattama
62.2
केन तुष्यन्ति ते सद्यस्तुष्टाः किं प्रदिशन्त्युत
शंस मे तन्महाबाहो फलं पुण्यकृतं महत्
Kena tushyanti te sadyastushtah kim pradishantyuta
Shansa me tanmahabaho phalam punyakritam mahat
62.3
दत्तं किं फलवद्राजन्निह लोके परत्र च
भवतः श्रोतुमिच्छामि तन्मे विस्तरतो वद
Dattam kim phalavadrajanniha loke paratra cha
Bhavatah shrotumichchhami tanme vistarato vada
62.4
भीष्म उवाच
इममर्थं पुरा पृष्टो नारदो देवदर्शनः
यदुक्तवानसौ तन्मे गदतः शृणु भारत
Bhishma uvacha
Imamartham pura prishto narado devadarshanah
Yaduktavanasau tanme gadatah shrinu bharata
62.5
नारद उवाच
अन्नमेव प्रशंसन्ति देवाः सर्षिगणाः पुरा
लोकतन्त्रं हि यज्ञाश्च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्
Narada uvacha
Annameva prashansanti devah sarshiganah pura
Lokatantram hi yagyashcha sarvamanne pratishthitam
62.6
अन्नेन सदृशं दानं न भूतं न भविष्यति
तस्मादन्नं विशेषेण दातुमिच्छन्ति मानवाः
Annena sadrisham danam na bhutam na bhavishyati
Tasmadannam visheshena datumichchhanti manavah
62.7
अन्नमूर्जस्करं लोके प्राणाश्चान्ने प्रतिष्ठिताः
अन्नेन धार्यते सर्वं विश्वं जगदिदं प्रभो
Annamurjaskaram loke pranashchanne pratishthitah
Annena dharyate sarvam vishvam jagadidam prabho
62.8
अन्नाद्गृहस्था लोकेऽस्मिन्भिक्षवस्तत एव च
अन्नात्प्रभवति प्राणः प्रत्यक्षं नात्र संशयः
Annadgrihastha lokesminbhikshavastata eva cha
Annatprabhavati pranah pratyaksham natra sanshayah
62.9
कुटुम्बं पीडयित्वापि ब्राह्मणाय महात्मने
दातव्यं भिक्षवे चान्नमात्मनो भूतिमिच्छता
Kutumbam pidayitvapi brahmanaya mahatmane
Datavyam bhikshave channamatmano bhutimichchhata
62.10
ब्राह्मणायाभिरूपाय यो दद्यादन्नमर्थिने
निदधाति निधिं श्रेष्ठं पारलौकिकमात्मनः
Brahmanayabhirupaya yo dadyadannamarthine
Nidadhati nidhim shreshtham paralaukikamatmanah
62.11
श्रान्तमध्वनि वर्तन्तं वृद्धमर्हमुपस्थितम्
अर्चयेद्भूतिमन्विच्छन्गृहस्थो गृहमागतम्
Shrantamadhvani vartantam vriddhamarhamupasthitam
Archayedbhutimanvichchhangrihastho grihamagatam
62.12
क्रोधमुत्पतितं हित्वा सुशीलो वीतमत्सरः
अन्नदः प्राप्नुते राजन्दिवि चेह च यत्सुखम्
Krodhamutpatitam hitva sushilo vitamatsarah
Annadah prapnute rajandivi cheha cha yatsukham
62.13
नावमन्येदभिगतं न प्रणुद्यात्कथंचन
अपि श्वपाके शुनि वा न दानं विप्रणश्यति
Navamanyedabhigatam na pranudyatkathanchana
Api shvapake shuni va na danam vipranashyati
62.14
यो दद्यादपरिक्लिष्टमन्नमध्वनि वर्तते
श्रान्तायादृष्टपूर्वाय स महद्धर्ममाप्नुयात्
Yo dadyadapariklishtamannamadhvani vartate
Shrantayadrishtapurvaya sa mahaddharmamapnuyat
62.15
पितॄन्देवानृषीन्विप्रानतिथींश्च जनाधिप
यो नरः प्रीणयत्यन्नैस्तस्य पुण्यफलं महत्
Pitrindevanrishinvipranatithinshcha janadhipa
Yo narah prinayatyannaistasya punyaphalam mahat
62.16
कृत्वापि पापकं कर्म यो दद्यादन्नमर्थिने
ब्राह्मणाय विशेषेण न स पापेन युज्यते
Kritvapi papakam karma yo dadyadannamarthine
Brahmanaya visheshena na sa papena yujyate
62.17
ब्राह्मणेष्वक्षयं दानमन्नं शूद्रे महाफलम्
अन्नदानं च शूद्रे च ब्राह्मणे च विशिष्यते
Brahmaneshvakshayam danamannam shudre mahaphalam
Annadanam cha shudre cha brahmane cha vishishyate
62.18
न पृच्छेद्गोत्रचरणं स्वाध्यायं देशमेव वा
भिक्षितो ब्राह्मणेनेह जन्म वान्नं प्रयाचितः
Na prichchhedgotracharanam svadhyayam deshameva va
Bhikshito brahmaneneha janma vannam prayachitah
62.19
अन्नदस्यान्नवृक्षाश्च सर्वकामफलान्विताः
भवन्तीहाथ वामुत्र नृपते नात्र संशयः
Annadasyannavrikshashcha sarvakamaphalanvitah
Bhavantihatha vamutra nripate natra sanshayah
62.20
आशंसन्ते हि पितरः सुवृष्टिमिव कर्षकाः
अस्माकमपि पुत्रो वा पौत्रो वान्नं प्रदास्यति
Ashansante hi pitarah suvrishtimiva karshakah
Asmakamapi putro va pautro vannam pradasyati
62.21
ब्राह्मणो हि महद्भूतं स्वयं देहीति याचते
अकामो वा सकामो वा दत्त्वा पुण्यमवाप्नुयात्
Brahmano hi mahadbhutam svayam dehiti yachate
Akamo va sakamo va dattva punyamavapnuyat
62.22
ब्राह्मणः सर्वभूतानामतिथिः प्रसृताग्रभुक्
विप्रा यमभिगच्छन्ति भिक्षमाणा गृहं सदा
Brahmanah sarvabhutanamatithih prasritagrabhuk
Vipra yamabhigachchhanti bhikshamana griham sada
62.23
सत्कृताश्च निवर्तन्ते तदतीव प्रवर्धते
महाभोगे कुले जन्म प्रेत्य प्राप्नोति भारत
Satkritashcha nivartante tadativa pravardhate
Mahabhoge kule janma pretya prapnoti bharata
62.24
दत्त्वा त्वन्नं नरो लोके तथा स्थानमनुत्तमम्
मृष्टमृष्टान्नदायी तु स्वर्गे वसति सत्कृतः
Dattva tvannam naro loke tatha sthanamanuttamam
Mrishtamrishtannadayi tu svarge vasati satkritah
62.25
अन्नं प्राणा नराणां हि सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्
अन्नदः पशुमान्पुत्री धनवान्भोगवानपि
Annam prana naranam hi sarvamanne pratishthitam
Annadah pashumanputri dhanavanbhogavanapi
62.26
प्राणवांश्चापि भवति रूपवांश्च तथा नृप
अन्नदः प्राणदो लोके सर्वदः प्रोच्यते तु सः
Pranavanshchapi bhavati rupavanshcha tatha nripa
Annadah pranado loke sarvadah prochyate tu sah
62.27
अन्नं हि दत्त्वातिथये ब्राह्मणाय यथाविधि
प्रदाता सुखमाप्नोति देवैश्चाप्यभिपूज्यते
Annam hi dattvatithaye brahmanaya yathavidhi
Pradata sukhamapnoti devaishchapyabhipujyate
62.28
ब्राह्मणो हि महद्भूतं क्षेत्रं चरति पादवत्
उप्यते तत्र यद्बीजं तद्धि पुण्यफलं महत्
Brahmano hi mahadbhutam kshetram charati padavat
Upyate tatra yadbijam taddhi punyaphalam mahat
62.29
प्रत्यक्षं प्रीतिजननं भोक्तृदात्रोर्भवत्युत
सर्वाण्यन्यानि दानानि परोक्षफलवन्त्युत
Pratyaksham pritijananam bhoktridatrorbhavatyuta
Sarvanyanyani danani parokshaphalavantyuta
62.30
अन्नाद्धि प्रसवं विद्धि रतिमन्नाद्धि भारत
धर्मार्थावन्नतो विद्धि रोगनाशं तथान्नतः
Annaddhi prasavam viddhi ratimannaddhi bharata
Dharmarthavannato viddhi roganasham tathannatah
62.31
अन्नं ह्यमृतमित्याह पुराकल्पे प्रजापतिः
अन्नं भुवं दिवं खं च सर्वमन्ने प्रतिष्ठितम्
Annam hyamritamityaha purakalpe prajapatih
Annam bhuvam divam kham cha sarvamanne pratishthitam
62.32
अन्नप्रणाशे भिद्यन्ते शरीरे पञ्च धातवः
बलं बलवतोऽपीह प्रणश्यत्यन्नहानितः
Annapranashe bhidyante sharire pancha dhatavah
Balam balavatopiha pranashyatyannahanitah
62.33
आवाहाश्च विवाहाश्च यज्ञाश्चान्नमृते तथा
न वर्तन्ते नरश्रेष्ठ ब्रह्म चात्र प्रलीयते
Avahashcha vivahashcha yagyashchannamrite tatha
Na vartante narashreshtha brahma chatra praliyate
62.34
अन्नतः सर्वमेतद्धि यत्किंचित्स्थाणु जङ्गमम्
त्रिषु लोकेषु धर्मार्थमन्नं देयमतो बुधैः
Annatah sarvametaddhi yatkinchitsthanu jangamam
Trishu lokeshu dharmarthamannam deyamato budhaih
62.35
अन्नदस्य मनुष्यस्य बलमोजो यशः सुखम्
कीर्तिश्च वर्धते शश्वत्त्रिषु लोकेषु पार्थिव
Annadasya manushyasya balamojo yashah sukham
Kirtishcha vardhate shashvattrishu lokeshu parthiva
62.36
मेघेष्वम्भः संनिधत्ते प्राणानां पवनः शिवः
तच्च मेघगतं वारि शक्रो वर्षति भारत
Megheshvambhah sannidhatte prananam pavanah shivah
Tachcha meghagatam vari shakro varshati bharata
62.37
आदत्ते च रसं भौममादित्यः स्वगभस्तिभिः
वायुरादित्यतस्तांश्च रसान्देवः प्रजापतिः
Adatte cha rasam bhaumamadityah svagabhastibhih
Vayuradityatastanshcha rasandevah prajapatih
62.38
तद्यदा मेघतो वारि पतितं भवति क्षितौ
तदा वसुमती देवी स्निग्धा भवति भारत
Tadyada meghato vari patitam bhavati kshitau
Tada vasumati devi snigdha bhavati bharata
62.39
ततः सस्यानि रोहन्ति येन वर्तयते जगत्
मांसमेदोस्थिशुक्राणां प्रादुर्भावस्ततः पुनः
Tatah sasyani rohanti yena vartayate jagat
Mansamedosthishukranam pradurbhavastatah punah
62.40
संभवन्ति ततः शुक्रात्प्राणिनः पृथिवीपते
अग्नीषोमौ हि तच्छुक्रं प्रजनः पुष्यतश्च ह
Sambhavanti tatah shukratpraninah prithivipate
Agnishomau hi tachchhukram prajanah pushyatashcha ha
62.41
एवमन्नं च सूर्यश्च पवनः शुक्रमेव च
एक एव स्मृतो राशिर्यतो भूतानि जज्ञिरे
Evamannam cha suryashcha pavanah shukrameva cha
Eka eva smrito rashiryato bhutani jagyire
62.42
प्राणान्ददाति भूतानां तेजश्च भरतर्षभ
गृहमभ्यागतायाशु यो दद्यादन्नमर्थिने
Pranandadati bhutanam tejashcha bharatarshabha
Grihamabhyagatayashu yo dadyadannamarthine
62.43
भीष्म उवाच
नारदेनैवमुक्तोऽहमदामन्नं सदा नृप
अनसूयुस्त्वमप्यन्नं तस्माद्देहि गतज्वरः
Bhishma uvacha
Naradenaivamuktohamadamannam sada nripa
Anasuyustvamapyannam tasmaddehi gatajvarah
62.44
दत्त्वान्नं विधिवद्राजन्विप्रेभ्यस्त्वमपि प्रभो
यथावदनुरूपेभ्यस्ततः स्वर्गमवाप्स्यसि
Dattvannam vidhivadrajanviprebhyastvamapi prabho
Yathavadanurupebhyastatah svargamavapsyasi
62.45
अन्नदानां हि ये लोकास्तांस्त्वं शृणु नराधिप
भवनानि प्रकाशन्ते दिवि तेषां महात्मनाम्
नानासंस्थानरूपाणि नानास्तम्भान्वितानि च
Annadanam hi ye lokastanstvam shrinu naradhipa
Bhavanani prakashante divi tesham mahatmanam
Nanasansthanarupani nanastambhanvitani cha
62.46
चन्द्रमण्डलशुभ्राणि किङ्किणीजालवन्ति च
तरुणादित्यवर्णानि स्थावराणि चराणि च
Chandramandalashubhrani kinkinijalavanti cha
Tarunadityavarnani sthavarani charani cha
62.47
अनेकशतभौमानि सान्तर्जलवनानि च
वैडूर्यार्कप्रकाशानि रौप्यरुक्ममयानि च
Anekashatabhaumani santarjalavanani cha
Vaiduryarkaprakashani raupyarukmamayani cha
62.48
सर्वकामफलाश्चापि वृक्षा भवनसंस्थिताः
वाप्यो वीथ्यः सभाः कूपा दीर्घिकाश्चैव सर्वशः
Sarvakamaphalashchapi vriksha bhavanasansthitah
Vapyo vithyah sabhah kupa dirghikashchaiva sarvashah
62.49
घोषवन्ति च यानानि युक्तान्यथ सहस्रशः
भक्ष्यभोज्यमयाः शैला वासांस्याभरणानि च
Ghoshavanti cha yanani yuktanyatha sahasrashah
Bhakshyabhojyamayah shaila vasansyabharanani cha
62.50
क्षीरं स्रवन्त्यः सरितस्तथा चैवान्नपर्वताः
प्रासादाः पाण्डुराभ्राभाः शय्याश्च कनकोज्ज्वलाः
तानन्नदाः प्रपद्यन्ते तस्मादन्नप्रदो भव
Kshiram sravantyah saritastatha chaivannaparvatah
Prasadah pandurabhrabhah shayyashcha kanakojjvalah
Tanannadah prapadyante tasmadannaprado bhava
62.51
एते लोकाः पुण्यकृतामन्नदानां महात्मनाम्
तस्मादन्नं विशेषेण दातव्यं मानवैर्भुवि
Ete lokah punyakritamannadanam mahatmanam
Tasmadannam visheshena datavyam manavairbhuvi