UtshovChapter 125
125.1
युधिष्ठिर उवाच
साम्ना वापि प्रदाने वा ज्यायः किं भवतो मतम्
प्रब्रूहि भरतश्रेष्ठ यदत्र व्यतिरिच्यते
Yudhishthira uvacha
Samna vapi pradane va jyayah kim bhavato matam
Prabruhi bharatashreshtha yadatra vyatirichyate
125.2
भीष्म उवाच
साम्ना प्रसाद्यते कश्चिद्दानेन च तथापरः
पुरुषः प्रकृतिं ज्ञात्वा तयोरेकतरं भजेत्
Bhishma uvacha
Samna prasadyate kashchiddanena cha tathaparah
Purushah prakritim gyatva tayorekataram bhajet
125.3
गुणांस्तु शृणु मे राजन्सान्त्वस्य भरतर्षभ
दारुणान्यपि भूतानि सान्त्वेनाराधयेद्यथा
Gunanstu shrinu me rajansantvasya bharatarshabha
Darunanyapi bhutani santvenaradhayedyatha
125.4
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
गृहीत्वा रक्षसा मुक्तो द्विजातिः कानने यथा
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Grihitva rakshasa mukto dvijatih kanane yatha
125.5
कश्चित्तु बुद्धिसंपन्नो ब्राह्मणो विजने वने
गृहीतः कृच्छ्रमापन्नो रक्षसा भक्षयिष्यता
Kashchittu buddhisampanno brahmano vijane vane
Grihitah krichchhramapanno rakshasa bhakshayishyata
125.6
स बुद्धिश्रुतसंपन्नस्तं दृष्ट्वातीव भीषणम्
सामैवास्मिन्प्रयुयुजे न मुमोह न विव्यथे
Sa buddhishrutasampannastam drishtvativa bhishanam
Samaivasminprayuyuje na mumoha na vivyathe
125.7
रक्षस्तु वाचा संपूज्य प्रश्नं पप्रच्छ तं द्विजम्
मोक्ष्यसे ब्रूहि मे प्रश्नं केनास्मि हरिणः कृशः
Rakshastu vacha sampujya prashnam paprachchha tam dvijam
Mokshyase bruhi me prashnam kenasmi harinah krishah
125.8
मुहूर्तमथ संचिन्त्य ब्राह्मणस्तस्य रक्षसः
आभिर्गाथाभिरव्यग्रः प्रश्नं प्रतिजगाद ह
Muhurtamatha sanchintya brahmanastasya rakshasah
Abhirgathabhiravyagrah prashnam pratijagada ha
125.9
विदेशस्थो विलोकस्थो विना नूनं सुहृज्जनैः
विषयानतुलान्भुङ्क्षे तेनासि हरिणः कृशः
Videshastho vilokastho vina nunam suhrijjanaih
Vishayanatulanbhunkshe tenasi harinah krishah
125.10
नूनं मित्राणि ते रक्षः साधूपचरितान्यपि
स्वदोषादपरज्यन्ते तेनासि हरिणः कृशः
Nunam mitrani te rakshah sadhupacharitanyapi
Svadoshadaparajyante tenasi harinah krishah
125.11
धनैश्वर्याधिकाः स्तब्धास्त्वद्गुणैः परमावराः
अवजानन्ति नूनं त्वां तेनासि हरिणः कृशः
Dhanaishvaryadhikah stabdhastvadgunaih paramavarah
Avajananti nunam tvam tenasi harinah krishah
125.12
गुणवान्विगुणानन्यान्नूनं पश्यसि सत्कृतान्
प्राज्ञोऽप्राज्ञान्विनीतात्मा तेनासि हरिणः कृशः
Gunavanvigunananyannunam pashyasi satkritan
Pragyopragyanvinitatma tenasi harinah krishah
125.13
अवृत्त्या क्लिश्यमानोऽपि वृत्त्युपायान्विगर्हयन्
माहात्म्याद्व्यथसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः
Avrittya klishyamanopi vrittyupayanvigarhayan
Mahatmyadvyathase nunam tenasi harinah krishah
125.14
संपीड्यात्मानमार्यत्वात्त्वया कश्चिदुपस्कृतः
जितं त्वां मन्यते साधो तेनासि हरिणः कृशः
Sampidyatmanamaryatvattvaya kashchidupaskritah
Jitam tvam manyate sadho tenasi harinah krishah
125.15
क्लिश्यमानान्विमार्गेषु कामक्रोधावृतात्मनः
मन्ये नु ध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः
Klishyamananvimargeshu kamakrodhavritatmanah
Manye nu dhyayasi jananstenasi harinah krishah
125.16
प्राज्ञैः संभावितो नूनं नप्राज्ञैरुपसंहितः
ह्रीमानमर्षी दुर्वृत्तैस्तेनासि हरिणः कृशः
Pragyaih sambhavito nunam napragyairupasanhitah
Hrimanamarshi durvrittaistenasi harinah krishah
125.17
नूनं मित्रमुखः शत्रुः कश्चिदार्यवदाचरन्
वञ्चयित्वा गतस्त्वां वै तेनासि हरिणः कृशः
Nunam mitramukhah shatruh kashchidaryavadacharan
Vanchayitva gatastvam vai tenasi harinah krishah
125.18
प्रकाशार्थगतिर्नूनं रहस्यकुशलः कृती
तज्ज्ञैर्न पूज्यसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः
Prakasharthagatirnunam rahasyakushalah kriti
Tajgyairna pujyase nunam tenasi harinah krishah
125.19
असत्स्वभिनिविष्टेषु ब्रुवतो मुक्तसंशयम्
गुणास्ते न विराजन्ते तेनासि हरिणः कृशः
Asatsvabhinivishteshu bruvato muktasanshayam
Gunaste na virajante tenasi harinah krishah
125.20
धनबुद्धिश्रुतैर्हीनः केवलं तेजसान्वितः
महत्प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः
Dhanabuddhishrutairhinah kevalam tejasanvitah
Mahatprarthayase nunam tenasi harinah krishah
125.21
तपःप्रणिहितात्मानं मन्ये त्वारण्यकाङ्क्षिणम्
बन्धुवर्गो न गृह्णाति तेनासि हरिणः कृशः
Tapahpranihitatmanam manye tvaranyakankshinam
Bandhuvargo na grihnati tenasi harinah krishah
125.22
नूनमर्थवतां मध्ये तव वाक्यमनुत्तमम्
न भाति कालेऽभिहितं तेनासि हरिणः कृशः
Nunamarthavatam madhye tava vakyamanuttamam
Na bhati kalebhihitam tenasi harinah krishah
125.23
दृढपूर्वश्रुतं मूर्खं कुपितं हृदयप्रियम्
अनुनेतुं न शक्नोषि तेनासि हरिणः कृशः
Dridhapurvashrutam murkham kupitam hridayapriyam
Anunetum na shaknoshi tenasi harinah krishah
125.24
नूनमासंजयित्वा ते कृत्ये कस्मिंश्चिदीप्सिते
कश्चिदर्थयतेऽत्यर्थं तेनासि हरिणः कृशः
Nunamasanjayitva te kritye kasminshchidipsite
Kashchidarthayatetyartham tenasi harinah krishah
125.25
नूनं त्वा स्वगुणापेक्षं पूजयानं सुहृद्ध्रुवम्
मयार्थ इति जानाति तेनासि हरिणः कृशः
Nunam tva svagunapeksham pujayanam suhriddhruvam
Mayartha iti janati tenasi harinah krishah
125.26
अन्तर्गतमभिप्रायं न नूनं लज्जयेच्छसि
विवक्तुं प्राप्तिशैथिल्यात्तेनासि हरिणः कृशः
Antargatamabhiprayam na nunam lajjayechchhasi
Vivaktum praptishaithilyattenasi harinah krishah
125.27
नानाबुद्धिरुचीँल्लोके मनुष्यान्नूनमिच्छसि
ग्रहीतुं स्वगुणैः सर्वांस्तेनासि हरिणः कृशः
Nanabuddhiruchinlloke manushyannunamichchhasi
Grahitum svagunaih sarvanstenasi harinah krishah
125.28
अविद्वान्भीरुरल्पार्थो विद्याविक्रमदानजम्
यशः प्रार्थयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः
Avidvanbhiruralpartho vidyavikramadanajam
Yashah prarthayase nunam tenasi harinah krishah
125.29
चिराभिलषितं किंचित्फलमप्राप्तमेव ते
कृतमन्यैरपहृतं तेनासि हरिणः कृशः
Chirabhilashitam kinchitphalamapraptameva te
Kritamanyairapahritam tenasi harinah krishah
125.30
नूनमात्मकृतं दोषमपश्यन्किंचिदात्मनि
अकारणेऽभिशस्तोऽसि तेनासि हरिणः कृशः
Nunamatmakritam doshamapashyankinchidatmani
Akaranebhishastosi tenasi harinah krishah
125.31
सुहृदामप्रमत्तानामप्रमोक्ष्यार्थहानिजम्
दुःखमर्थगुणैर्हीनं तेनासि हरिणः कृशः
Suhridamapramattanamapramokshyarthahanijam
Duhkhamarthagunairhinam tenasi harinah krishah
125.32
साधून्गृहस्थान्दृष्ट्वा च तथासाधून्वनेचरान्
मुक्तांश्चावसथे सक्तांस्तेनासि हरिणः कृशः
Sadhungrihasthandrishtva cha tathasadhunvanecharan
Muktanshchavasathe saktanstenasi harinah krishah
125.33
धर्म्यमर्थं च काले च देशे चाभिहितं वचः
न प्रतिष्ठति ते नूनं तेनासि हरिणः कृशः
Dharmyamartham cha kale cha deshe chabhihitam vachah
Na pratishthati te nunam tenasi harinah krishah
125.34
दत्तानकुशलैरर्थान्मनीषी संजिजीविषुः
प्राप्य वर्तयसे नूनं तेनासि हरिणः कृशः
Dattanakushalairarthanmanishi sanjijivishuh
Prapya vartayase nunam tenasi harinah krishah
125.35
पापान्विवर्धतो दृष्ट्वा कल्याणांश्चावसीदतः
ध्रुवं मृगयसे योग्यं तेनासि हरिणः कृशः
Papanvivardhato drishtva kalyananshchavasidatah
Dhruvam mrigayase yogyam tenasi harinah krishah
125.36
परस्परविरुद्धानां प्रियं नूनं चिकीर्षसि
सुहृदामविरोधेन तेनासि हरिणः कृशः
Parasparaviruddhanam priyam nunam chikirshasi
Suhridamavirodhena tenasi harinah krishah
125.37
श्रोत्रियांश्च विकर्मस्थान्प्राज्ञांश्चाप्यजितेन्द्रियान्
मन्येऽनुध्यायसि जनांस्तेनासि हरिणः कृशः
Shrotriyanshcha vikarmasthanpragyanshchapyajitendriyan
Manyenudhyayasi jananstenasi harinah krishah
125.38
एवं संपूजितं रक्षो विप्रं तं प्रत्यपूजयत्
सखायमकरोच्चैनं संयोज्यार्थैर्मुमोच ह
Evam sampujitam raksho vipram tam pratyapujayat
Sakhayamakarochchainam sanyojyarthairmumocha ha