UtshovChapter 126
126.1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाप्राज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
आगमैर्बहुभिः स्फीतो भवान्नः प्रथितः कुले
Yudhishthira uvacha
Pitamaha mahapragya sarvashastravisharada
Agamairbahubhih sphito bhavannah prathitah kule
126.2
त्वत्तो धर्मार्थसंयुक्तमायत्यां च सुखोदयम्
आश्चर्यभूतं लोकस्य श्रोतुमिच्छाम्यरिंदम
Tvatto dharmarthasanyuktamayatyam cha sukhodayam
Ashcharyabhutam lokasya shrotumichchhamyarindama
126.3
अयं च कालः संप्राप्तो दुर्लभज्ञातिबान्धवः
शास्ता च न हि नः कश्चित्त्वामृते भरतर्षभ
Ayam cha kalah samprapto durlabhagyatibandhavah
Shasta cha na hi nah kashchittvamrite bharatarshabha
126.4
यदि तेऽहमनुग्राह्यो भ्रातृभिः सहितोऽनघ
वक्तुमर्हसि नः प्रश्नं यत्त्वां पृच्छामि पार्थिव
Yadi tehamanugrahyo bhratribhih sahitonagha
Vaktumarhasi nah prashnam yattvam prichchhami parthiva
126.5
अयं नारायणः श्रीमान्सर्वपार्थिवसंमतः
भवन्तं बहुमानेन प्रश्रयेण च सेवते
Ayam narayanah shrimansarvaparthivasammatah
Bhavantam bahumanena prashrayena cha sevate
126.6
अस्य चैव समक्षं त्वं पार्थिवानां च सर्वशः
भ्रातॄणां च प्रियार्थं मे स्नेहाद्भाषितुमर्हसि
Asya chaiva samaksham tvam parthivanam cha sarvashah
Bhratrinam cha priyartham me snehadbhashitumarhasi
126.7
वैशंपायन उवाच
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा स्नेहादागतसंभ्रमः
भीष्मो भागीरथीपुत्र इदं वचनमब्रवीत्
Vaishampayana uvacha
Tasya tadvachanam shrutva snehadagatasambhramah
Bhishmo bhagirathiputra idam vachanamabravit
126.8
हन्त ते कथयिष्यामि कथामतिमनोरमाम्
अस्य विष्णोः पुरा राजन्प्रभावोऽयं मया श्रुतः
Hanta te kathayishyami kathamatimanoramam
Asya vishnoh pura rajanprabhavoyam maya shrutah
126.9
यश्च गोवृषभाङ्कस्य प्रभावस्तं च मे शृणु
रुद्राण्याः संशयो यश्च दंपत्योस्तं च मे शृणु
Yashcha govrishabhankasya prabhavastam cha me shrinu
Rudranyah sanshayo yashcha dampatyostam cha me shrinu
126.10
व्रतं चचार धर्मात्मा कृष्णो द्वादशवार्षिकम्
दीक्षितं चागतौ द्रष्टुमुभौ नारदपर्वतौ
Vratam chachara dharmatma krishno dvadashavarshikam
Dikshitam chagatau drashtumubhau naradaparvatau
126.11
कृष्णद्वैपायनश्चैव धौम्यश्च जपतां वरः
देवलः काश्यपश्चैव हस्तिकाश्यप एव च
Krishnadvaipayanashchaiva dhaumyashcha japatam varah
Devalah kashyapashchaiva hastikashyapa eva cha
126.12
अपरे ऋषयः सन्तो दीक्षादमसमन्विताः
शिष्यैरनुगताः सर्वे देवकल्पैस्तपोधनैः
Apare rishayah santo dikshadamasamanvitah
Shishyairanugatah sarve devakalpaistapodhanaih
126.13
तेषामतिथिसत्कारमर्चनीयं कुलोचितम्
देवकीतनयः प्रीतो देवकल्पमकल्पयत्
Teshamatithisatkaramarchaniyam kulochitam
Devakitanayah prito devakalpamakalpayat
126.14
हरितेषु सुवर्णेषु बर्हिष्केषु नवेषु च
उपोपविविशुः प्रीता विष्टरेषु महर्षयः
Hariteshu suvarneshu barhishkeshu naveshu cha
Upopavivishuh prita vishtareshu maharshayah
126.15
कथाश्चक्रुस्ततस्ते तु मधुरा धर्मसंहिताः
राजर्षीणां सुराणां च ये वसन्ति तपोधनाः
Kathashchakrustataste tu madhura dharmasanhitah
Rajarshinam suranam cha ye vasanti tapodhanah
126.16
ततो नारायणं तेजो व्रतचर्येन्धनोत्थितम्
वक्त्रान्निःसृत्य कृष्णस्य वह्निरद्भुतकर्मणः
Tato narayanam tejo vratacharyendhanotthitam
Vaktrannihsritya krishnasya vahniradbhutakarmanah
126.17
सोऽग्निर्ददाह तं शैलं सद्रुमं सलताक्षुपम्
सपक्षिमृगसंघातं सश्वापदसरीसृपम्
Sognirdadaha tam shailam sadrumam salatakshupam
Sapakshimrigasanghatam sashvapadasarisripam
126.18
मृगैश्च विविधाकारैर्हाहाभूतमचेतनम्
शिखरं तस्य शैलस्य मथितं दीप्तदर्शनम्
Mrigaishcha vividhakarairhahabhutamachetanam
Shikharam tasya shailasya mathitam diptadarshanam
126.19
स तु वह्निर्महाज्वालो दग्ध्वा सर्वमशेषतः
विष्णोः समीपमागम्य पादौ शिष्यवदस्पृशत्
Sa tu vahnirmahajvalo dagdhva sarvamasheshatah
Vishnoh samipamagamya padau shishyavadasprishat
126.20
ततो विष्णुर्वनं दृष्ट्वा निर्दग्धमरिकर्शनः
सौम्यैर्दृष्टिनिपातैस्तत्पुनः प्रकृतिमानयत्
Tato vishnurvanam drishtva nirdagdhamarikarshanah
Saumyairdrishtinipataistatpunah prakritimanayat
126.21
तथैव स गिरिर्भूयः प्रपुष्पितलताद्रुमः
सपक्षिगणसंघुष्टः सश्वापदसरीसृपः
Tathaiva sa girirbhuyah prapushpitalatadrumah
Sapakshiganasanghushtah sashvapadasarisripah
126.22
तदद्भुतमचिन्त्यं च दृष्ट्वा मुनिगणस्तदा
विस्मितो हृष्टलोमा च बभूवास्राविलेक्षणः
Tadadbhutamachintyam cha drishtva muniganastada
Vismito hrishtaloma cha babhuvasravilekshanah
126.23
ततो नारायणो दृष्ट्वा तानृषीन्विस्मयान्वितान्
प्रश्रितं मधुरं स्निग्धं पप्रच्छ वदतां वरः
Tato narayano drishtva tanrishinvismayanvitan
Prashritam madhuram snigdham paprachchha vadatam varah
126.24
किमस्य ऋषिपूगस्य त्यक्तसङ्गस्य नित्यशः
निर्ममस्यागमवतो विस्मयः समुपागतः
Kimasya rishipugasya tyaktasangasya nityashah
Nirmamasyagamavato vismayah samupagatah
126.25
एतं मे संशयं सर्वं याथातथ्यमनिन्दिताः
ऋषयो वक्तुमर्हन्ति निश्चितार्थं तपोधनाः
Etam me sanshayam sarvam yathatathyamaninditah
Rishayo vaktumarhanti nishchitartham tapodhanah
126.26
ऋषय ऊचुः
भवान्विसृजते लोकान्भवान्संहरते पुनः
भवाञ्शीतं भवानुष्णं भवानेव प्रवर्षति
Rishaya uchuh
Bhavanvisrijate lokanbhavansanharate punah
Bhavanshitam bhavanushnam bhavaneva pravarshati
126.27
पृथिव्यां यानि भूतानि स्थावराणि चराणि च
तेषां पिता त्वं माता च प्रभुः प्रभव एव च
Prithivyam yani bhutani sthavarani charani cha
Tesham pita tvam mata cha prabhuh prabhava eva cha
126.28
एतन्नो विस्मयकरं प्रशंस मधुसूदन
त्वमेवार्हसि कल्याण वक्तुं वह्नेर्विनिर्गमम्
Etanno vismayakaram prashansa madhusudana
Tvamevarhasi kalyana vaktum vahnervinirgamam
126.29
ततो विगतसंत्रासा वयमप्यरिकर्शन
यच्छ्रुतं यच्च दृष्टं नस्तत्प्रवक्ष्यामहे हरे
Tato vigatasantrasa vayamapyarikarshana
Yachchhrutam yachcha drishtam nastatpravakshyamahe hare
126.30
वासुदेव उवाच
एतत्तद्वैष्णवं तेजो मम वक्त्राद्विनिःसृतम्
कृष्णवर्त्मा युगान्ताभो येनायं मथितो गिरिः
Vasudeva uvacha
Etattadvaishnavam tejo mama vaktradvinihsritam
Krishnavartma yugantabho yenayam mathito girih
126.31
ऋषयश्चार्तिमापन्ना जितक्रोधा जितेन्द्रियाः
भवन्तो व्यथिताश्चासन्देवकल्पास्तपोधनाः
Rishayashchartimapanna jitakrodha jitendriyah
Bhavanto vyathitashchasandevakalpastapodhanah
126.32
व्रतचर्यापरीतस्य तपस्विव्रतसेवया
मम वह्निः समुद्भूतो न वै व्यथितुमर्हथ
Vratacharyaparitasya tapasvivratasevaya
Mama vahnih samudbhuto na vai vyathitumarhatha
126.33
व्रतं चर्तुमिहायातस्त्वहं गिरिमिमं शुभम्
पुत्रं चात्मसमं वीर्ये तपसा स्रष्टुमागतः
Vratam chartumihayatastvaham girimimam shubham
Putram chatmasamam virye tapasa srashtumagatah
126.34
ततो ममात्मा यो देहे सोऽग्निर्भूत्वा विनिःसृतः
गतश्च वरदं द्रष्टुं सर्वलोकपितामहम्
Tato mamatma yo dehe sognirbhutva vinihsritah
Gatashcha varadam drashtum sarvalokapitamaham
126.35
तेन चात्मानुशिष्टो मे पुत्रत्वे मुनिसत्तमाः
तेजसोऽर्धेन पुत्रस्ते भवितेति वृषध्वजः
Tena chatmanushishto me putratve munisattamah
Tejasordhena putraste bhaviteti vrishadhvajah
126.36
सोऽयं वह्निरुपागम्य पादमूले ममान्तिकम्
शिष्यवत्परिचर्याथ शान्तः प्रकृतिमागतः
Soyam vahnirupagamya padamule mamantikam
Shishyavatparicharyatha shantah prakritimagatah
126.37
एतदस्य रहस्यं वः पद्मनाभस्य धीमतः
मया प्रेम्णा समाख्यातं न भीः कार्या तपोधनाः
Etadasya rahasyam vah padmanabhasya dhimatah
Maya premna samakhyatam na bhih karya tapodhanah
126.38
सर्वत्र गतिरव्यग्रा भवतां दीर्घदर्शनाः
तपस्विव्रतसंदीप्ता ज्ञानविज्ञानशोभिताः
Sarvatra gatiravyagra bhavatam dirghadarshanah
Tapasvivratasandipta gyanavigyanashobhitah
126.39
यच्छ्रुतं यच्च वो दृष्टं दिवि वा यदि वा भुवि
आश्चर्यं परमं किंचित्तद्भवन्तो ब्रुवन्तु मे
Yachchhrutam yachcha vo drishtam divi va yadi va bhuvi
Ashcharyam paramam kinchittadbhavanto bruvantu me
126.40
तस्यामृतनिकाशस्य वाङ्मधोरस्ति मे स्पृहा
भवद्भिः कथितस्येह तपोवननिवासिभिः
Tasyamritanikashasya vanmadhorasti me spriha
Bhavadbhih kathitasyeha tapovananivasibhih
126.41
यद्यप्यहमदृष्टं वा दिव्यमद्भुतदर्शनम्
दिवि वा भुवि वा किंचित्पश्याम्यमलदर्शनाः
Yadyapyahamadrishtam va divyamadbhutadarshanam
Divi va bhuvi va kinchitpashyamyamaladarshanah
126.42
प्रकृतिः सा मम परा न क्वचित्प्रतिहन्यते
न चात्मगतमैश्वर्यमाश्चर्यं प्रतिभाति मे
Prakritih sa mama para na kvachitpratihanyate
Na chatmagatamaishvaryamashcharyam pratibhati me
126.43
श्रद्धेयः कथितो ह्यर्थः सज्जनश्रवणं गतः
चिरं तिष्ठति मेदिन्यां शैले लेख्यमिवार्पितम्
Shraddheyah kathito hyarthah sajjanashravanam gatah
Chiram tishthati medinyam shaile lekhyamivarpitam
126.44
तदहं सज्जनमुखान्निःसृतं तत्समागमे
कथयिष्याम्यहरहर्बुद्धिदीपकरं नृणाम्
Tadaham sajjanamukhannihsritam tatsamagame
Kathayishyamyaharaharbuddhidipakaram nrinam
126.45
ततो मुनिगणाः सर्वे प्रश्रिताः कृष्णसंनिधौ
नेत्रैः पद्मदलप्रख्यैरपश्यन्त जनार्दनम्
Tato muniganah sarve prashritah krishnasannidhau
Netraih padmadalaprakhyairapashyanta janardanam
126.46
वर्धयन्तस्तथैवान्ये पूजयन्तस्तथापरे
वाग्भिरृग्भूषितार्थाभिः स्तुवन्तो मधुसूदनम्
Vardhayantastathaivanye pujayantastathapare
Vagbhirrigbhushitarthabhih stuvanto madhusudanam
126.47
ततो मुनिगणाः सर्वे नारदं देवदर्शनम्
तदा नियोजयामासुर्वचने वाक्यकोविदम्
Tato muniganah sarve naradam devadarshanam
Tada niyojayamasurvachane vakyakovidam
126.48
यदाश्चर्यमचिन्त्यं च गिरौ हिमवति प्रभो
अनुभूतं मुनिगणैस्तीर्थयात्रापरायणैः
Yadashcharyamachintyam cha girau himavati prabho
Anubhutam muniganaistirthayatraparayanaih
126.49
तद्भवानृषिसंघस्य हितार्थं सर्वचोदितः
यथादृष्टं हृषीकेशे सर्वमाख्यातुमर्हति
Tadbhavanrishisanghasya hitartham sarvachoditah
Yathadrishtam hrishikeshe sarvamakhyatumarhati
126.50
एवमुक्तः स मुनिभिर्नारदो भगवानृषिः
कथयामास देवर्षिः पूर्ववृत्तां कथां शुभाम्
Evamuktah sa munibhirnarado bhagavanrishih
Kathayamasa devarshih purvavrittam katham shubham