UtshovChapter 111
111.1
युधिष्ठिर उवाच
यद्वरं सर्वतीर्थानां तद्ब्रवीहि पितामह
यत्र वै परमं शौचं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि
Yudhishthira uvacha
Yadvaram sarvatirthanam tadbravihi pitamaha
Yatra vai paramam shaucham tanme vyakhyatumarhasi
111.2
भीष्म उवाच
सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणाम्
यत्तु तीर्थं च शौचं च तन्मे शृणु समाहितः
Bhishma uvacha
Sarvani khalu tirthani gunavanti manishinam
Yattu tirtham cha shaucham cha tanme shrinu samahitah
111.3
अगाधे विमले शुद्धे सत्यतोये धृतिह्रदे
स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वमालम्ब्य शाश्वतम्
Agadhe vimale shuddhe satyatoye dhritihrade
Snatavyam manase tirthe sattvamalambya shashvatam
111.4
तीर्थशौचमनर्थित्वमार्दवं सत्यमार्जवम्
अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दमः शमः
Tirthashauchamanarthitvamardavam satyamarjavam
Ahinsa sarvabhutanamanrishansyam damah shamah
111.5
निर्ममा निरहंकारा निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः
शुचयस्तीर्थभूतास्ते ये भैक्षमुपभुञ्जते
Nirmama nirahankara nirdvandva nishparigrahah
Shuchayastirthabhutaste ye bhaikshamupabhunjate
111.6
तत्त्ववित्त्वनहंबुद्धिस्तीर्थं परममुच्यते
शौचलक्षणमेतत्ते सर्वत्रैवान्ववेक्षणम्
Tattvavittvanahambuddhistirtham paramamuchyate
Shauchalakshanametatte sarvatraivanvavekshanam
111.7
रजस्तमः सत्त्वमथो येषां निर्धौतमात्मनः
शौचाशौचे न ते सक्ताः स्वकार्यपरिमार्गिणः
Rajastamah sattvamatho yesham nirdhautamatmanah
Shauchashauche na te saktah svakaryaparimarginah
111.8
सर्वत्यागेष्वभिरताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः
शौचेन वृत्तशौचार्थास्ते तीर्थाः शुचयश्च ते
Sarvatyageshvabhiratah sarvagyah sarvadarshinah
Shauchena vrittashaucharthaste tirthah shuchayashcha te
111.9
नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयते
स स्नातो यो दमस्नातः सबाह्याभ्यन्तरः शुचिः
Nodakaklinnagatrastu snata ityabhidhiyate
Sa snato yo damasnatah sabahyabhyantarah shuchih
111.10
अतीतेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममाः
शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा
Atiteshvanapeksha ye prapteshvartheshu nirmamah
Shauchameva param tesham yesham notpadyate spriha
111.11
प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषतः
तथा निष्किंचनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता
Pragyanam shauchameveha sharirasya visheshatah
Tatha nishkinchanatvam cha manasashcha prasannata
111.12
वृत्तशौचं मनःशौचं तीर्थशौचं परं हितम्
ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं मतम्
Vrittashaucham manahshaucham tirthashaucham param hitam
Gyanotpannam cha yachchhaucham tachchhaucham paramam matam
111.13
मनसाथ प्रदीपेन ब्रह्मज्ञानबलेन च
स्नाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः क्षेत्रज्ञदर्शिनः
Manasatha pradipena brahmagyanabalena cha
Snata ye manase tirthe tajgyah kshetragyadarshinah
111.14
समारोपितशौचस्तु नित्यं भावसमन्वितः
केवलं गुणसंपन्नः शुचिरेव नरः सदा
Samaropitashauchastu nityam bhavasamanvitah
Kevalam gunasampannah shuchireva narah sada
111.15
शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि
Sharirasthani tirthani proktanyetani bharata
Prithivyam yani tirthani punyani shrinu tanyapi
111.16
यथा शरीरस्योद्देशाः शुचयः परिनिर्मिताः
तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च
Yatha sharirasyoddeshah shuchayah parinirmitah
Tatha prithivya bhagashcha punyani salilani cha
111.17
प्रार्थनाच्चैव तीर्थस्य स्नानाच्च पितृतर्पणात्
धुनन्ति पापं तीर्थेषु पूता यान्ति दिवं सुखम्
Prarthanachchaiva tirthasya snanachcha pitritarpanat
Dhunanti papam tirtheshu puta yanti divam sukham
111.18
परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसा
अतीव पुण्यास्ते भागाः सलिलस्य च तेजसा
Parigrahachcha sadhunam prithivyashchaiva tejasa
Ativa punyaste bhagah salilasya cha tejasa
111.19
मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यतीर्थास्तथापरे
उभयोरेव यः स्नातः स सिद्धिं शीघ्रमाप्नुयात्
Manasashcha prithivyashcha punyatirthastathapare
Ubhayoreva yah snatah sa siddhim shighramapnuyat
111.20
यथा बलं क्रियाहीनं क्रिया वा बलवर्जिता
नेह साधयते कार्यं समायुक्तस्तु सिध्यति
Yatha balam kriyahinam kriya va balavarjita
Neha sadhayate karyam samayuktastu sidhyati
111.21
एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वितः
ततः सिद्धिमवाप्नोति द्विविधं शौचमुत्तमम्
Evam sharirashauchena tirthashauchena chanvitah
Tatah siddhimavapnoti dvividham shauchamuttamam