UtshovChapter 112
112.1
युधिष्ठिर उवाच
पितामह महाबाहो सर्वशास्त्रविशारद
श्रोतुमिच्छामि मर्त्यानां संसारविधिमुत्तमम्
Yudhishthira uvacha
Pitamaha mahabaho sarvashastravisharada
Shrotumichchhami martyanam sansaravidhimuttamam
112.2
केन वृत्तेन राजेन्द्र वर्तमाना नरा युधि
प्राप्नुवन्त्युत्तमं स्वर्गं कथं च नरकं नृप
Kena vrittena rajendra vartamana nara yudhi
Prapnuvantyuttamam svargam katham cha narakam nripa
112.3
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः
प्रयान्त्यमुं लोकमितः को वै ताननुगच्छति
Mritam shariramutsrijya kashthaloshtasamam janah
Prayantyamum lokamitah ko vai tananugachchhati
112.4
भीष्म उवाच
असावायाति भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः
पृच्छैनं सुमहाभागमेतद्गुह्यं सनातनम्
Bhishma uvacha
Asavayati bhagavanbrihaspatirudaradhih
Prichchhainam sumahabhagametadguhyam sanatanam
112.5
नैतदन्येन शक्यं हि वक्तुं केनचिदद्य वै
वक्ता बृहस्पतिसमो न ह्यन्यो विद्यते क्वचित्
Naitadanyena shakyam hi vaktum kenachidadya vai
Vakta brihaspatisamo na hyanyo vidyate kvachit
112.6
वैशंपायन उवाच
तयोः संवदतोरेवं पार्थगाङ्गेययोस्तदा
आजगाम विशुद्धात्मा भगवान्स बृहस्पतिः
Vaishampayana uvacha
Tayoh sanvadatorevam parthagangeyayostada
Ajagama vishuddhatma bhagavansa brihaspatih
112.7
ततो राजा समुत्थाय धृतराष्ट्रपुरोगमः
पूजामनुपमां चक्रे सर्वे ते च सभासदः
Tato raja samutthaya dhritarashtrapurogamah
Pujamanupamam chakre sarve te cha sabhasadah
112.8
ततो धर्मसुतो राजा भगवन्तं बृहस्पतिम्
उपगम्य यथान्यायं प्रश्नं पप्रच्छ सुव्रतः
Tato dharmasuto raja bhagavantam brihaspatim
Upagamya yathanyayam prashnam paprachchha suvratah
112.9
युधिष्ठिर उवाच
भगवन्सर्वधर्मज्ञ सर्वशास्त्रविशारद
मर्त्यस्य कः सहायो वै पिता माता सुतो गुरुः
Yudhishthira uvacha
Bhagavansarvadharmagya sarvashastravisharada
Martyasya kah sahayo vai pita mata suto guruh
112.10
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः
गच्छन्त्यमुत्रलोकं वै क एनमनुगच्छति
Mritam shariramutsrijya kashthaloshtasamam janah
Gachchhantyamutralokam vai ka enamanugachchhati
112.11
बृहस्पतिरुवाच
एकः प्रसूतो राजेन्द्र जन्तुरेको विनश्यति
एकस्तरति दुर्गाणि गच्छत्येकश्च दुर्गतिम्
Brihaspatiruvacha
Ekah prasuto rajendra jantureko vinashyati
Ekastarati durgani gachchhatyekashcha durgatim
112.12
असहायः पिता माता तथा भ्राता सुतो गुरुः
ज्ञातिसंबन्धिवर्गश्च मित्रवर्गस्तथैव च
Asahayah pita mata tatha bhrata suto guruh
Gyatisambandhivargashcha mitravargastathaiva cha
112.13
मृतं शरीरमुत्सृज्य काष्ठलोष्टसमं जनाः
मुहूर्तमुपतिष्ठन्ति ततो यान्ति पराङ्मुखाः
तैस्तच्छरीरमुत्सृष्टं धर्म एकोऽनुगच्छति
Mritam shariramutsrijya kashthaloshtasamam janah
Muhurtamupatishthanti tato yanti paranmukhah
Taistachchhariramutsrishtam dharma ekonugachchhati
112.14
तस्माद्धर्मः सहायार्थे सेवितव्यः सदा नृभिः
प्राणी धर्मसमायुक्तो गच्छते स्वर्गतिं पराम्
तथैवाधर्मसंयुक्तो नरकायोपपद्यते
Tasmaddharmah sahayarthe sevitavyah sada nribhih
Prani dharmasamayukto gachchhate svargatim param
Tathaivadharmasanyukto narakayopapadyate
112.15
तस्मान्न्यायागतैरर्थैर्धर्मं सेवेत पण्डितः
धर्म एको मनुष्याणां सहायः पारलौकिकः
Tasmannyayagatairarthairdharmam seveta panditah
Dharma eko manushyanam sahayah paralaukikah
112.16
लोभान्मोहादनुक्रोशाद्भयाद्वाप्यबहुश्रुतः
नरः करोत्यकार्याणि परार्थे लोभमोहितः
Lobhanmohadanukroshadbhayadvapyabahushrutah
Narah karotyakaryani pararthe lobhamohitah
112.17
धर्मश्चार्थश्च कामश्च त्रितयं जीविते फलम्
एतत्त्रयमवाप्तव्यमधर्मपरिवर्जितम्
Dharmashcharthashcha kamashcha tritayam jivite phalam
Etattrayamavaptavyamadharmaparivarjitam
112.18
युधिष्ठिर उवाच
श्रुतं भगवतो वाक्यं धर्मयुक्तं परं हितम्
शरीरविचयं ज्ञातुं बुद्धिस्तु मम जायते
Yudhishthira uvacha
Shrutam bhagavato vakyam dharmayuktam param hitam
Shariravichayam gyatum buddhistu mama jayate
112.19
मृतं शरीररहितं सूक्ष्ममव्यक्ततां गतम्
अचक्षुर्विषयं प्राप्तं कथं धर्मोऽनुगच्छति
Mritam sharirarahitam sukshmamavyaktatam gatam
Achakshurvishayam praptam katham dharmonugachchhati
112.20
बृहस्पतिरुवाच
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिश्च पञ्चमम्
बुद्धिरात्मा च सहिता धर्मं पश्यन्ति नित्यदा
Brihaspatiruvacha
Prithivi vayurakashamapo jyotishcha panchamam
Buddhiratma cha sahita dharmam pashyanti nityada
112.21
प्राणिनामिह सर्वेषां साक्षिभूतानि चानिशम्
एतैश्च स ह धर्मोऽपि तं जीवमनुगच्छति
Praninamiha sarvesham sakshibhutani chanisham
Etaishcha sa ha dharmopi tam jivamanugachchhati
112.22
त्वगस्थिमांसं शुक्रं च शोणितं च महामते
शरीरं वर्जयन्त्येते जीवितेन विवर्जितम्
Tvagasthimansam shukram cha shonitam cha mahamate
Shariram varjayantyete jivitena vivarjitam
112.23
ततो धर्मसमायुक्तः स जीवः सुखमेधते
इह लोके परे चैव किं भूयः कथयामि ते
Tato dharmasamayuktah sa jivah sukhamedhate
Iha loke pare chaiva kim bhuyah kathayami te
112.24
युधिष्ठिर उवाच
अनुदर्शितं भगवता यथा धर्मोऽनुगच्छति
एतत्तु ज्ञातुमिच्छामि कथं रेतः प्रवर्तते
Yudhishthira uvacha
Anudarshitam bhagavata yatha dharmonugachchhati
Etattu gyatumichchhami katham retah pravartate
112.25
बृहस्पतिरुवाच
अन्नमश्नन्ति ये देवाः शरीरस्था नरेश्वर
पृथिवी वायुराकाशमापो ज्योतिर्मनस्तथा
Brihaspatiruvacha
Annamashnanti ye devah sharirastha nareshvara
Prithivi vayurakashamapo jyotirmanastatha
112.26
ततस्तृप्तेषु राजेन्द्र तेषु भूतेषु पञ्चसु
मनःषष्ठेषु शुद्धात्मन्रेतः संपद्यते महत्
Tatastripteshu rajendra teshu bhuteshu panchasu
Manahshashtheshu shuddhatmanretah sampadyate mahat
112.27
ततो गर्भः संभवति स्त्रीपुंसोः पार्थ संगमे
एतत्ते सर्वमाख्यातं किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
Tato garbhah sambhavati stripunsoh partha sangame
Etatte sarvamakhyatam kim bhuyah shrotumichchhasi
112.28
युधिष्ठिर उवाच
आख्यातमेतद्भवता गर्भः संजायते यथा
यथा जातस्तु पुरुषः प्रपद्यति तदुच्यताम्
Yudhishthira uvacha
Akhyatametadbhavata garbhah sanjayate yatha
Yatha jatastu purushah prapadyati taduchyatam
112.29
बृहस्पतिरुवाच
आसन्नमात्रः सततं तैर्भूतैरभिभूयते
विप्रमुक्तश्च तैर्भूतैः पुनर्यात्यपरां गतिम्
स तु भूतसमायुक्तः प्राप्नुते जीव एव ह
Brihaspatiruvacha
Asannamatrah satatam tairbhutairabhibhuyate
Vipramuktashcha tairbhutaih punaryatyaparam gatim
Sa tu bhutasamayuktah prapnute jiva eva ha
112.30
ततोऽस्य कर्म पश्यन्ति शुभं वा यदि वाशुभम्
देवताः पञ्चभूतस्थाः किं भूयः श्रोतुमिच्छसि
Tatosya karma pashyanti shubham va yadi vashubham
Devatah panchabhutasthah kim bhuyah shrotumichchhasi
112.31
युधिष्ठिर उवाच
त्वगस्थिमांसमुत्सृज्य तैश्च भूतैर्विवर्जितः
जीवः स भगवन्क्वस्थः सुखदुःखे समश्नुते
Yudhishthira uvacha
Tvagasthimansamutsrijya taishcha bhutairvivarjitah
Jivah sa bhagavankvasthah sukhaduhkhe samashnute
112.32
बृहस्पतिरुवाच
जीवो धर्मसमायुक्तः शीघ्रं रेतस्त्वमागतः
स्त्रीणां पुष्पं समासाद्य सूते कालेन भारत
Brihaspatiruvacha
Jivo dharmasamayuktah shighram retastvamagatah
Strinam pushpam samasadya sute kalena bharata
112.33
यमस्य पुरुषैः क्लेशं यमस्य पुरुषैर्वधम्
दुःखं संसारचक्रं च नरः क्लेशं च विन्दति
Yamasya purushaih klesham yamasya purushairvadham
Duhkham sansarachakram cha narah klesham cha vindati
112.34
इहलोके च स प्राणी जन्मप्रभृति पार्थिव
स्वकृतं कर्म वै भुङ्क्ते धर्मस्य फलमाश्रितः
Ihaloke cha sa prani janmaprabhriti parthiva
Svakritam karma vai bhunkte dharmasya phalamashritah
112.35
यदि धर्मं यथाशक्ति जन्मप्रभृति सेवते
ततः स पुरुषो भूत्वा सेवते नित्यदा सुखम्
Yadi dharmam yathashakti janmaprabhriti sevate
Tatah sa purusho bhutva sevate nityada sukham
112.36
अथान्तरा तु धर्मस्य अधर्ममुपसेवते
सुखस्यानन्तरं दुःखं स जीवोऽप्यधिगच्छति
Athantara tu dharmasya adharmamupasevate
Sukhasyanantaram duhkham sa jivopyadhigachchhati
112.37
अधर्मेण समायुक्तो यमस्य विषयं गतः
महद्दुःखं समासाद्य तिर्यग्योनौ प्रजायते
Adharmena samayukto yamasya vishayam gatah
Mahadduhkham samasadya tiryagyonau prajayate
112.38
कर्मणा येन येनेह यस्यां योनौ प्रजायते
जीवो मोहसमायुक्तस्तन्मे निगदतः शृणु
Karmana yena yeneha yasyam yonau prajayate
Jivo mohasamayuktastanme nigadatah shrinu
112.39
यदेतदुच्यते शास्त्रे सेतिहासे सच्छन्दसि
यमस्य विषयं घोरं मर्त्यो लोकः प्रपद्यते
Yadetaduchyate shastre setihase sachchhandasi
Yamasya vishayam ghoram martyo lokah prapadyate
112.40
अधीत्य चतुरो वेदान्द्विजो मोहसमन्वितः
पतितात्प्रतिगृह्याथ खरयोनौ प्रजायते
Adhitya chaturo vedandvijo mohasamanvitah
Patitatpratigrihyatha kharayonau prajayate
112.41
खरो जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत
खरो मृतो बलीवर्दः सप्त वर्षाणि जीवति
Kharo jivati varshani dasha pancha cha bharata
Kharo mrito balivardah sapta varshani jivati
112.42
बलीवर्दो मृतश्चापि जायते ब्रह्मराक्षसः
ब्रह्मरक्षस्तु त्रीन्मासांस्ततो जायति ब्राह्मणः
Balivardo mritashchapi jayate brahmarakshasah
Brahmarakshastu trinmasanstato jayati brahmanah
112.43
पतितं याजयित्वा तु कृमियोनौ प्रजायते
तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत
Patitam yajayitva tu krimiyonau prajayate
Tatra jivati varshani dasha pancha cha bharata
112.44
कृमिभावात्प्रमुक्तस्तु ततो जायति गर्दभः
गर्दभः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि सूकरः
श्वा वर्षमेकं भवति ततो जायति मानवः
Krimibhavatpramuktastu tato jayati gardabhah
Gardabhah pancha varshani pancha varshani sukarah
Shva varshamekam bhavati tato jayati manavah
112.45
उपाध्यायस्य यः पापं शिष्यः कुर्यादबुद्धिमान्
स जीव इह संसारांस्त्रीनाप्नोति न संशयः
Upadhyayasya yah papam shishyah kuryadabuddhiman
Sa jiva iha sansaranstrinapnoti na sanshayah
112.46
प्राक्श्वा भवति राजेन्द्र ततः क्रव्यात्ततः खरः
ततः प्रेतः परिक्लिष्टः पश्चाज्जायति ब्राह्मणः
Prakshva bhavati rajendra tatah kravyattatah kharah
Tatah pretah pariklishtah pashchajjayati brahmanah
112.47
मनसापि गुरोर्भार्यां यः शिष्यो याति पापकृत्
सोऽधमान्याति संसारानधर्मेणेह चेतसा
Manasapi gurorbharyam yah shishyo yati papakrit
Sodhamanyati sansaranadharmeneha chetasa
112.48
श्वयोनौ तु स संभूतस्त्रीणि वर्षाणि जीवति
तत्रापि निधनं प्राप्तः कृमियोनौ प्रजायते
Shvayonau tu sa sambhutastrini varshani jivati
Tatrapi nidhanam praptah krimiyonau prajayate
112.49
कृमिभावमनुप्राप्तो वर्षमेकं स जीवति
ततस्तु निधनं प्राप्य ब्रह्मयोनौ प्रजायते
Krimibhavamanuprapto varshamekam sa jivati
Tatastu nidhanam prapya brahmayonau prajayate
112.50
यदि पुत्रसमं शिष्यं गुरुर्हन्यादकारणे
आत्मनः कामकारेण सोऽपि हंसः प्रजायते
Yadi putrasamam shishyam gururhanyadakarane
Atmanah kamakarena sopi hansah prajayate
112.51
पितरं मातरं वापि यस्तु पुत्रोऽवमन्यते
सोऽपि राजन्मृतो जन्तुः पूर्वं जायति गर्दभः
Pitaram mataram vapi yastu putrovamanyate
Sopi rajanmrito jantuh purvam jayati gardabhah
112.52
खरो जीवति मासांस्तु दश श्वा च चतुर्दश
बिडालः सप्त मासांस्तु ततो जायति मानवः
Kharo jivati masanstu dasha shva cha chaturdasha
Bidalah sapta masanstu tato jayati manavah
112.53
मातापितरमाक्रुश्य सारिकः संप्रजायते
ताडयित्वा तु तावेव जायते कच्छपो नृप
Matapitaramakrushya sarikah samprajayate
Tadayitva tu taveva jayate kachchhapo nripa
112.54
कच्छपो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि शल्यकः
व्यालो भूत्वा तु षण्मासांस्ततो जायति मानुषः
Kachchhapo dasha varshani trini varshani shalyakah
Vyalo bhutva tu shanmasanstato jayati manushah
112.55
भर्तृपिण्डमुपाश्नन्यो राजद्विष्टानि सेवते
सोऽपि मोहसमापन्नो मृतो जायति वानरः
Bhartripindamupashnanyo rajadvishtani sevate
Sopi mohasamapanno mrito jayati vanarah
112.56
वानरो दश वर्षाणि त्रीणि वर्षाणि मूषकः
श्वा भूत्वा चाथ षण्मासांस्ततो जायति मानुषः
Vanaro dasha varshani trini varshani mushakah
Shva bhutva chatha shanmasanstato jayati manushah
112.57
न्यासापहर्ता तु नरो यमस्य विषयं गतः
संसाराणां शतं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते
Nyasapaharta tu naro yamasya vishayam gatah
Sansaranam shatam gatva krimiyonau prajayate
112.58
तत्र जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत
दुष्कृतस्य क्षयं गत्वा ततो जायति मानुषः
Tatra jivati varshani dasha pancha cha bharata
Dushkritasya kshayam gatva tato jayati manushah
112.59
असूयको नरश्चापि मृतो जायति शार्ङ्गकः
विश्वासहर्ता तु नरो मीनो जायति दुर्मतिः
Asuyako narashchapi mrito jayati sharngakah
Vishvasaharta tu naro mino jayati durmatih
112.60
भूत्वा मीनोऽष्ट वर्षाणि मृगो जायति भारत
मृगस्तु चतुरो मासांस्ततश्छागः प्रजायते
Bhutva minoshta varshani mrigo jayati bharata
Mrigastu chaturo masanstatashchhagah prajayate
112.61
छागस्तु निधनं प्राप्य पूर्णे संवत्सरे ततः
कीटः संजायते जन्तुस्ततो जायति मानुषः
Chhagastu nidhanam prapya purne sanvatsare tatah
Kitah sanjayate jantustato jayati manushah
112.62
धान्यान्यवांस्तिलान्माषान्कुलत्थान्सर्षपांश्चणान्
कलायानथ मुद्गांश्च गोधूमानतसीस्तथा
Dhanyanyavanstilanmashankulatthansarshapanshchanan
Kalayanatha mudganshcha godhumanatasistatha
112.63
सस्यस्यान्यस्य हर्ता च मोहाज्जन्तुरचेतनः
स जायते महाराज मूषको निरपत्रपः
Sasyasyanyasya harta cha mohajjanturachetanah
Sa jayate maharaja mushako nirapatrapah
112.64
ततः प्रेत्य महाराज पुनर्जायति सूकरः
सूकरो जातमात्रस्तु रोगेण म्रियते नृप
Tatah pretya maharaja punarjayati sukarah
Sukaro jatamatrastu rogena mriyate nripa
112.65
श्वा ततो जायते मूढः कर्मणा तेन पार्थिव
श्वा भूत्वा पञ्च वर्षाणि ततो जायति मानुषः
Shva tato jayate mudhah karmana tena parthiva
Shva bhutva pancha varshani tato jayati manushah
112.66
परदाराभिमर्शं तु कृत्वा जायति वै वृकः
श्वा सृगालस्ततो गृध्रो व्यालः कङ्को बकस्तथा
Paradarabhimarsham tu kritva jayati vai vrikah
Shva srigalastato gridhro vyalah kanko bakastatha
112.67
भ्रातुर्भार्यां तु दुर्बुद्धिर्यो धर्षयति मोहितः
पुंस्कोकिलत्वमाप्नोति सोऽपि संवत्सरं नृप
Bhraturbharyam tu durbuddhiryo dharshayati mohitah
Punskokilatvamapnoti sopi sanvatsaram nripa
112.68
सखिभार्यां गुरोर्भार्यां राजभार्यां तथैव च
प्रधर्षयित्वा कामाद्यो मृतो जायति सूकरः
Sakhibharyam gurorbharyam rajabharyam tathaiva cha
Pradharshayitva kamadyo mrito jayati sukarah
112.69
सूकरः पञ्च वर्षाणि पञ्च वर्षाणि श्वाविधः
पिपीलकस्तु षण्मासान्कीटः स्यान्मासमेव च
एतानासाद्य संसारान्कृमियोनौ प्रजायते
Sukarah pancha varshani pancha varshani shvavidhah
Pipilakastu shanmasankitah syanmasameva cha
Etanasadya sansarankrimiyonau prajayate
112.70
तत्र जीवति मासांस्तु कृमियोनौ त्रयोदश
ततोऽधर्मक्षयं कृत्वा पुनर्जायति मानुषः
Tatra jivati masanstu krimiyonau trayodasha
Tatodharmakshayam kritva punarjayati manushah
112.71
उपस्थिते विवाहे तु दाने यज्ञेऽपि वाभिभो
मोहात्करोति यो विघ्नं स मृतो जायते कृमिः
Upasthite vivahe tu dane yagyepi vabhibho
Mohatkaroti yo vighnam sa mrito jayate krimih
112.72
कृमिर्जीवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत
अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः
Krimirjivati varshani dasha pancha cha bharata
Adharmasya kshayam kritva tato jayati manushah
112.73
पूर्वं दत्त्वा तु यः कन्यां द्वितीये संप्रयच्छति
सोऽपि राजन्मृतो जन्तुः कृमियोनौ प्रजायते
Purvam dattva tu yah kanyam dvitiye samprayachchhati
Sopi rajanmrito jantuh krimiyonau prajayate
112.74
तत्र जीवति वर्षाणि त्रयोदश युधिष्ठिर
अधर्मसंक्षये युक्तस्ततो जायति मानुषः
Tatra jivati varshani trayodasha yudhishthira
Adharmasankshaye yuktastato jayati manushah
112.75
देवकार्यमुपाकृत्य पितृकार्यमथापि च
अनिर्वाप्य समश्नन्वै ततो जायति वायसः
Devakaryamupakritya pitrikaryamathapi cha
Anirvapya samashnanvai tato jayati vayasah
112.76
वायसो दश वर्षाणि ततो जायति कुक्कुटः
जायते लवकश्चापि मासं तस्मात्तु मानुषः
Vayaso dasha varshani tato jayati kukkutah
Jayate lavakashchapi masam tasmattu manushah
112.77
ज्येष्ठं पितृसमं चापि भ्रातरं योऽवमन्यते
सोऽपि मृत्युमुपागम्य क्रौञ्चयोनौ प्रजायते
Jyeshtham pitrisamam chapi bhrataram yovamanyate
Sopi mrityumupagamya kraunchayonau prajayate
112.78
क्रौञ्चो जीवति मासांस्तु दश द्वौ सप्त पञ्च च
ततो निधनमापन्नो मानुषत्वमुपाश्नुते
Krauncho jivati masanstu dasha dvau sapta pancha cha
Tato nidhanamapanno manushatvamupashnute
112.79
वृषलो ब्राह्मणीं गत्वा कृमियोनौ प्रजायते
तत्रापत्यं समुत्पाद्य ततो जायति मूषकः
Vrishalo brahmanim gatva krimiyonau prajayate
Tatrapatyam samutpadya tato jayati mushakah
112.80
कृतघ्नस्तु मृतो राजन्यमस्य विषयं गतः
यमस्य विषये क्रुद्धैर्वधं प्राप्नोति दारुणम्
Kritaghnastu mrito rajanyamasya vishayam gatah
Yamasya vishaye kruddhairvadham prapnoti darunam
112.81
पट्टिसं मुद्गरं शूलमग्निकुम्भं च दारुणम्
असिपत्रवनं घोरं वालुकां कूटशाल्मलीम्
Pattisam mudgaram shulamagnikumbham cha darunam
Asipatravanam ghoram valukam kutashalmalim
112.82
एताश्चान्याश्च बह्वीः स यमस्य विषयं गतः
यातनाः प्राप्य तत्रोग्रास्ततो वध्यति भारत
Etashchanyashcha bahvih sa yamasya vishayam gatah
Yatanah prapya tatrograstato vadhyati bharata
112.83
संसारचक्रमासाद्य कृमियोनौ प्रजायते
कृमिर्भवति वर्षाणि दश पञ्च च भारत
ततो गर्भं समासाद्य तत्रैव म्रियते शिशुः
Sansarachakramasadya krimiyonau prajayate
Krimirbhavati varshani dasha pancha cha bharata
Tato garbham samasadya tatraiva mriyate shishuh
112.84
ततो गर्भशतैर्जन्तुर्बहुभिः संप्रजायते
संसारांश्च बहून्गत्वा ततस्तिर्यक्प्रजायते
Tato garbhashatairjanturbahubhih samprajayate
Sansaranshcha bahungatva tatastiryakprajayate
112.85
मृतो दुःखमनुप्राप्य बहुवर्षगणानिह
अपुनर्भावसंयुक्तस्ततः कूर्मः प्रजायते
Mrito duhkhamanuprapya bahuvarshagananiha
Apunarbhavasanyuktastatah kurmah prajayate
112.86
अशस्त्रं पुरुषं हत्वा सशस्त्रः पुरुषाधमः
अर्थार्थी यदि वा वैरी स मृतो जायते खरः
Ashastram purusham hatva sashastrah purushadhamah
Artharthi yadi va vairi sa mrito jayate kharah
112.87
खरो जीवति वर्षे द्वे ततः शस्त्रेण वध्यते
स मृतो मृगयोनौ तु नित्योद्विग्नोऽभिजायते
Kharo jivati varshe dve tatah shastrena vadhyate
Sa mrito mrigayonau tu nityodvignobhijayate
112.88
मृगो वध्यति शस्त्रेण गते संवत्सरे तु सः
हतो मृगस्ततो मीनः सोऽपि जालेन बध्यते
Mrigo vadhyati shastrena gate sanvatsare tu sah
Hato mrigastato minah sopi jalena badhyate
112.89
मासे चतुर्थे संप्राप्ते श्वापदः संप्रजायते
श्वापदो दश वर्षाणि द्वीपी वर्षाणि पञ्च च
Mase chaturthe samprapte shvapadah samprajayate
Shvapado dasha varshani dvipi varshani pancha cha
112.90
ततस्तु निधनं प्राप्तः कालपर्यायचोदितः
अधर्मस्य क्षयं कृत्वा ततो जायति मानुषः
Tatastu nidhanam praptah kalaparyayachoditah
Adharmasya kshayam kritva tato jayati manushah
112.91
स्त्रियं हत्वा तु दुर्बुद्धिर्यमस्य विषयं गतः
बहून्क्लेशान्समासाद्य संसारांश्चैव विंशतिम्
Striyam hatva tu durbuddhiryamasya vishayam gatah
Bahunkleshansamasadya sansaranshchaiva vinshatim
112.92
ततः पश्चान्महाराज कृमियोनौ प्रजायते
कृमिर्विंशतिवर्षाणि भूत्वा जायति मानुषः
Tatah pashchanmaharaja krimiyonau prajayate
Krimirvinshativarshani bhutva jayati manushah
112.93
भोजनं चोरयित्वा तु मक्षिका जायते नरः
मक्षिकासंघवशगो बहून्मासान्भवत्युत
ततः पापक्षयं कृत्वा मानुषत्वमवाप्नुते
Bhojanam chorayitva tu makshika jayate narah
Makshikasanghavashago bahunmasanbhavatyuta
Tatah papakshayam kritva manushatvamavapnute
112.94
वाद्यं हृत्वा तु पुरुषो मशकः संप्रजायते
तथा पिण्याकसंमिश्रमशनं चोरयेन्नरः
स जायते बभ्रुसमो दारुणो मूषको नरः
Vadyam hritva tu purusho mashakah samprajayate
Tatha pinyakasammishramashanam chorayennarah
Sa jayate babhrusamo daruno mushako narah
112.95
लवणं चोरयित्वा तु चीरीवाकः प्रजायते
दधि हृत्वा बकश्चापि प्लवो मत्स्यानसंस्कृतान्
Lavanam chorayitva tu chirivakah prajayate
Dadhi hritva bakashchapi plavo matsyanasanskritan
112.96
चोरयित्वा पयश्चापि बलाका संप्रजायते
यस्तु चोरयते तैलं तैलपायी प्रजायते
चोरयित्वा तु दुर्बुद्धिर्मधु दंशः प्रजायते
Chorayitva payashchapi balaka samprajayate
Yastu chorayate tailam tailapayi prajayate
Chorayitva tu durbuddhirmadhu danshah prajayate
112.97
अयो हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्वायसो जायते नरः
पायसं चोरयित्वा तु तित्तिरित्वमवाप्नुते
Ayo hritva tu durbuddhirvayaso jayate narah
Payasam chorayitva tu tittiritvamavapnute
112.98
हृत्वा पैष्टमपूपं च कुम्भोलूकः प्रजायते
फलं वा मूलकं हृत्वा अपूपं वा पिपीलिकः
Hritva paishtamapupam cha kumbholukah prajayate
Phalam va mulakam hritva apupam va pipilikah
112.99
कांस्यं हृत्वा तु दुर्बुद्धिर्हारीतो जायते नरः
राजतं भाजनं हृत्वा कपोतः संप्रजायते
Kansyam hritva tu durbuddhirharito jayate narah
Rajatam bhajanam hritva kapotah samprajayate
112.100
हृत्वा तु काञ्चनं भाण्डं कृमियोनौ प्रजायते
क्रौञ्चः कार्पासिकं हृत्वा मृतो जायति मानवः
Hritva tu kanchanam bhandam krimiyonau prajayate
Kraunchah karpasikam hritva mrito jayati manavah
112.101
चोरयित्वा नरः पट्टं त्वाविकं वापि भारत
क्षौमं च वस्त्रमादाय शशो जन्तुः प्रजायते
Chorayitva narah pattam tvavikam vapi bharata
Kshaumam cha vastramadaya shasho jantuh prajayate
112.102
वर्णान्हृत्वा तु पुरुषो मृतो जायति बर्हिणः
हृत्वा रक्तानि वस्त्राणि जायते जीवजीवकः
Varnanhritva tu purusho mrito jayati barhinah
Hritva raktani vastrani jayate jivajivakah
112.103
वर्णकादींस्तथा गन्धांश्चोरयित्वा तु मानवः
छुच्छुन्दरित्वमाप्नोति राजँल्लोभपरायणः
Varnakadinstatha gandhanshchorayitva tu manavah
Chhuchchhundaritvamapnoti rajanllobhaparayanah
112.104
विश्वासेन तु निक्षिप्तं यो निह्नवति मानवः
स गतासुर्नरस्तादृङ्मत्स्ययोनौ प्रजायते
Vishvasena tu nikshiptam yo nihnavati manavah
Sa gatasurnarastadrinmatsyayonau prajayate
112.105
मत्स्ययोनिमनुप्राप्य मृतो जायति मानुषः
मानुषत्वमनुप्राप्य क्षीणायुरुपपद्यते
Matsyayonimanuprapya mrito jayati manushah
Manushatvamanuprapya kshinayurupapadyate
112.106
पापानि तु नरः कृत्वा तिर्यग्जायति भारत
न चात्मनः प्रमाणं ते धर्मं जानन्ति किंचन
Papani tu narah kritva tiryagjayati bharata
Na chatmanah pramanam te dharmam jananti kinchana
112.107
ये पापानि नराः कृत्वा निरस्यन्ति व्रतैः सदा
सुखदुःखसमायुक्ता व्याधितास्ते भवन्त्युत
Ye papani narah kritva nirasyanti vrataih sada
Sukhaduhkhasamayukta vyadhitaste bhavantyuta
112.108
असंवासाः प्रजायन्ते म्लेच्छाश्चापि न संशयः
नराः पापसमाचारा लोभमोहसमन्विताः
Asanvasah prajayante mlechchhashchapi na sanshayah
Narah papasamachara lobhamohasamanvitah
112.109
वर्जयन्ति च पापानि जन्मप्रभृति ये नराः
अरोगा रूपवन्तस्ते धनिनश्च भवन्त्युत
Varjayanti cha papani janmaprabhriti ye narah
Aroga rupavantaste dhaninashcha bhavantyuta
112.110
स्त्रियोऽप्येतेन कल्पेन कृत्वा पापमवाप्नुयुः
एतेषामेव जन्तूनां पत्नीत्वमुपयान्ति ताः
Striyopyetena kalpena kritva papamavapnuyuh
Eteshameva jantunam patnitvamupayanti tah
112.111
परस्वहरणे दोषाः सर्व एव प्रकीर्तिताः
एतद्वै लेशमात्रेण कथितं ते मयानघ
अपरस्मिन्कथायोगे भूयः श्रोष्यसि भारत
Parasvaharane doshah sarva eva prakirtitah
Etadvai leshamatrena kathitam te mayanagha
Aparasminkathayoge bhuyah shroshyasi bharata
112.112
एतन्मया महाराज ब्रह्मणो वदतः पुरा
सुरर्षीणां श्रुतं मध्ये पृष्टश्चापि यथातथम्
Etanmaya maharaja brahmano vadatah pura
Surarshinam shrutam madhye prishtashchapi yathatatham
112.113
मयापि तव कार्त्स्न्येन यथावदनुवर्णितम्
एतच्छ्रुत्वा महाराज धर्मे कुरु मनः सदा
Mayapi tava kartsnyena yathavadanuvarnitam
Etachchhrutva maharaja dharme kuru manah sada