अध्याय 111

111.1

युधिष्ठिर उवाच
यद्वरं सर्वतीर्थानां तद्ब्रवीहि पितामह
यत्र वै परमं शौचं तन्मे व्याख्यातुमर्हसि

भीष्म उवाच
सर्वाणि खलु तीर्थानि गुणवन्ति मनीषिणाम्
यत्तु तीर्थं च शौचं च तन्मे शृणु समाहितः

अगाधे विमले शुद्धे सत्यतोये धृतिह्रदे
स्नातव्यं मानसे तीर्थे सत्त्वमालम्ब्य शाश्वतम्

तीर्थशौचमनर्थित्वमार्दवं सत्यमार्जवम्
अहिंसा सर्वभूतानामानृशंस्यं दमः शमः

निर्ममा निरहंकारा निर्द्वंद्वा निष्परिग्रहाः
शुचयस्तीर्थभूतास्ते ये भैक्षमुपभुञ्जते

तत्त्ववित्त्वनहंबुद्धिस्तीर्थं परममुच्यते
शौचलक्षणमेतत्ते सर्वत्रैवान्ववेक्षणम्

रजस्तमः सत्त्वमथो येषां निर्धौतमात्मनः
शौचाशौचे न ते सक्ताः स्वकार्यपरिमार्गिणः

सर्वत्यागेष्वभिरताः सर्वज्ञाः सर्वदर्शिनः
शौचेन वृत्तशौचार्थास्ते तीर्थाः शुचयश्च ते

नोदकक्लिन्नगात्रस्तु स्नात इत्यभिधीयते
स स्नातो यो दमस्नातः सबाह्याभ्यन्तरः शुचिः

अतीतेष्वनपेक्षा ये प्राप्तेष्वर्थेषु निर्ममाः
शौचमेव परं तेषां येषां नोत्पद्यते स्पृहा

प्रज्ञानं शौचमेवेह शरीरस्य विशेषतः
तथा निष्किंचनत्वं च मनसश्च प्रसन्नता

वृत्तशौचं मनःशौचं तीर्थशौचं परं हितम्
ज्ञानोत्पन्नं च यच्छौचं तच्छौचं परमं मतम्

मनसाथ प्रदीपेन ब्रह्मज्ञानबलेन च
स्नाता ये मानसे तीर्थे तज्ज्ञाः क्षेत्रज्ञदर्शिनः

समारोपितशौचस्तु नित्यं भावसमन्वितः
केवलं गुणसंपन्नः शुचिरेव नरः सदा

शरीरस्थानि तीर्थानि प्रोक्तान्येतानि भारत
पृथिव्यां यानि तीर्थानि पुण्यानि शृणु तान्यपि

यथा शरीरस्योद्देशाः शुचयः परिनिर्मिताः
तथा पृथिव्या भागाश्च पुण्यानि सलिलानि च

प्रार्थनाच्चैव तीर्थस्य स्नानाच्च पितृतर्पणात्
धुनन्ति पापं तीर्थेषु पूता यान्ति दिवं सुखम्

परिग्रहाच्च साधूनां पृथिव्याश्चैव तेजसा
अतीव पुण्यास्ते भागाः सलिलस्य च तेजसा

मनसश्च पृथिव्याश्च पुण्यतीर्थास्तथापरे
उभयोरेव यः स्नातः स सिद्धिं शीघ्रमाप्नुयात्

यथा बलं क्रियाहीनं क्रिया वा बलवर्जिता
नेह साधयते कार्यं समायुक्तस्तु सिध्यति

एवं शरीरशौचेन तीर्थशौचेन चान्वितः
ततः सिद्धिमवाप्नोति द्विविधं शौचमुत्तमम्