UtshovChapter 322
322.1
भीष्म उवाच
स एवमुक्तो द्विपदां वरिष्ठो; नारायणेनोत्तमपूरुषेण
जगाद वाक्यं द्विपदां वरिष्ठं; नारायणं लोकहिताधिवासम्
Bhishma uvacha
Sa evamukto dvipadam varishtho; narayanenottamapurushena
Jagada vakyam dvipadam varishtham; narayanam lokahitadhivasam
322.2
यदर्थमात्मप्रभवेह जन्म; तवोत्तमं धर्मगृहे चतुर्धा
तत्साध्यतां लोकहितार्थमद्य; गच्छामि द्रष्टुं प्रकृतिं तवाद्याम्
Yadarthamatmaprabhaveha janma; tavottamam dharmagrihe chaturdha
Tatsadhyatam lokahitarthamadya; gachchhami drashtum prakritim tavadyam
322.3
वेदाः स्वधीता मम लोकनाथ; तप्तं तपो नानृतमुक्तपूर्वम्
पूजां गुरूणां सततं करोमि; परस्य गुह्यं न च भिन्नपूर्वम्
Vedah svadhita mama lokanatha; taptam tapo nanritamuktapurvam
Pujam gurunam satatam karomi; parasya guhyam na cha bhinnapurvam
322.4
गुप्तानि चत्वारि यथागमं मे; शत्रौ च मित्रे च समोऽस्मि नित्यम्
तं चादिदेवं सततं प्रपन्न; एकान्तभावेन वृणोम्यजस्रम्
एभिर्विशेषैः परिशुद्धसत्त्वः; कस्मान्न पश्येयमनन्तमीशम्
Guptani chatvari yathagamam me; shatrau cha mitre cha samosmi nityam
Tam chadidevam satatam prapanna; ekantabhavena vrinomyajasram
Ebhirvisheshaih parishuddhasattvah; kasmanna pashyeyamanantamisham
322.5
तत्पारमेष्ठ्यस्य वचो निशम्य; नारायणः सात्वतधर्मगोप्ता
गच्छेति तं नारदमुक्तवान्स; संपूजयित्वात्मविधिक्रियाभिः
Tatparameshthyasya vacho nishamya; narayanah satvatadharmagopta
Gachchheti tam naradamuktavansa; sampujayitvatmavidhikriyabhih
322.6
ततो विसृष्टः परमेष्ठिपुत्रः; सोऽभ्यर्चयित्वा तमृषिं पुराणम्
खमुत्पपातोत्तमवेगयुक्त;स्ततोऽधिमेरौ सहसा निलिल्ये
Tato visrishtah parameshthiputrah; sobhyarchayitva tamrishim puranam
Khamutpapatottamavegayukta;statodhimerau sahasa nililye
322.7
तत्रावतस्थे च मुनिर्मुहूर्त;मेकान्तमासाद्य गिरेः स शृङ्गे
आलोकयन्नुत्तरपश्चिमेन; ददर्श चात्यद्भुतरूपयुक्तम्
Tatravatasthe cha munirmuhurta;mekantamasadya gireh sa shringe
Alokayannuttarapashchimena; dadarsha chatyadbhutarupayuktam
322.8
क्षीरोदधेरुत्तरतो हि द्वीपः; श्वेतः स नाम्ना प्रथितो विशालः
मेरोः सहस्रैः स हि योजनानां; द्वात्रिंशतोर्ध्वं कविभिर्निरुक्तः
Kshirodadheruttarato hi dvipah; shvetah sa namna prathito vishalah
Meroh sahasraih sa hi yojananam; dvatrinshatordhvam kavibhirniruktah
322.9
अतीन्द्रियाश्चानशनाश्च तत्र; निष्पन्दहीनाः सुसुगन्धिनश्च
श्वेताः पुमांसो गतसर्वपापा;श्चक्षुर्मुषः पापकृतां नराणाम्
Atindriyashchanashanashcha tatra; nishpandahinah susugandhinashcha
Shvetah pumanso gatasarvapapa;shchakshurmushah papakritam naranam
322.10
वज्रास्थिकायाः सममानोन्माना; दिव्यान्वयरूपाः शुभसारोपेताः
छत्राकृतिशीर्षा मेघौघनिनादाः; सत्पुष्करचतुष्का राजीवशतपादाः
Vajrasthikayah samamanonmana; divyanvayarupah shubhasaropetah
Chhatrakritishirsha meghaughaninadah; satpushkarachatushka rajivashatapadah
322.11
षष्ट्या दन्तैर्युक्ताः शुक्लै;रष्टाभिर्दंष्ट्राभिर्ये
जिह्वाभिर्ये विष्वग्वक्त्रं; लेलिह्यन्ते सूर्यप्रख्यम्
Shashtya dantairyuktah shuklai;rashtabhirdanshtrabhirye
Jihvabhirye vishvagvaktram; lelihyante suryaprakhyam
322.12
भक्त्या देवं विश्वोत्पन्नं; यस्मात्सर्वे लोकाः सूताः
वेदा धर्मा मुनयः शान्ता; देवाः सर्वे तस्य विसर्गाः
Bhaktya devam vishvotpannam; yasmatsarve lokah sutah
Veda dharma munayah shanta; devah sarve tasya visargah
322.13
युधिष्ठिर उवाच
अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः
कथं ते पुरुषा जाताः का तेषां गतिरुत्तमा
Yudhishthira uvacha
Atindriya nirahara anishpandah sugandhinah
Katham te purusha jatah ka tesham gatiruttama
322.14
ये विमुक्ता भवन्तीह नरा भरतसत्तम
तेषां लक्षणमेतद्धि यच्छ्वेतद्वीपवासिनाम्
Ye vimukta bhavantiha nara bharatasattama
Tesham lakshanametaddhi yachchhvetadvipavasinam
322.15
तस्मान्मे संशयं छिन्धि परं कौतूहलं हि मे
त्वं हि सर्वकथारामस्त्वां चैवोपाश्रिता वयम्
Tasmanme sanshayam chhindhi param kautuhalam hi me
Tvam hi sarvakatharamastvam chaivopashrita vayam
322.16
भीष्म उवाच
विस्तीर्णैषा कथा राजञ्श्रुता मे पितृसंनिधौ
सैषा तव हि वक्तव्या कथासारो हि स स्मृतः
Bhishma uvacha
Vistirnaisha katha rajanshruta me pitrisannidhau
Saisha tava hi vaktavya kathasaro hi sa smritah
322.17
राजोपरिचरो नाम बभूवाधिपतिर्भुवः
आखण्डलसखः ख्यातो भक्तो नारायणं हरिम्
Rajoparicharo nama babhuvadhipatirbhuvah
Akhandalasakhah khyato bhakto narayanam harim
322.18
धार्मिको नित्यभक्तश्च पितॄन्नित्यमतन्द्रितः
साम्राज्यं तेन संप्राप्तं नारायणवरात्पुरा
Dharmiko nityabhaktashcha pitrinnityamatandritah
Samrajyam tena sampraptam narayanavaratpura
322.19
सात्वतं विधिमास्थाय प्राक्सूर्यमुखनिःसृतम्
पूजयामास देवेशं तच्छेषेण पितामहान्
Satvatam vidhimasthaya praksuryamukhanihsritam
Pujayamasa devesham tachchheshena pitamahan
322.20
पितृशेषेण विप्रांश्च संविभज्याश्रितांश्च सः
शेषान्नभुक्सत्यपरः सर्वभूतेष्वहिंसकः
सर्वभावेन भक्तः स देवदेवं जनार्दनम्
Pitrisheshena vipranshcha sanvibhajyashritanshcha sah
Sheshannabhuksatyaparah sarvabhuteshvahinsakah
Sarvabhavena bhaktah sa devadevam janardanam
322.21
तस्य नारायणे भक्तिं वहतोऽमित्रकर्शन
एकशय्यासनं शक्रो दत्तवान्देवराट्स्वयम्
Tasya narayane bhaktim vahatomitrakarshana
Ekashayyasanam shakro dattavandevaratsvayam
322.22
आत्मा राज्यं धनं चैव कलत्रं वाहनानि च
एतद्भगवते सर्वमिति तत्प्रेक्षितं सदा
Atma rajyam dhanam chaiva kalatram vahanani cha
Etadbhagavate sarvamiti tatprekshitam sada
322.23
काम्यनैमित्तिकाजस्रं यज्ञियाः परमक्रियाः
सर्वाः सात्वतमास्थाय विधिं चक्रे समाहितः
Kamyanaimittikajasram yagyiyah paramakriyah
Sarvah satvatamasthaya vidhim chakre samahitah
322.24
पञ्चरात्रविदो मुख्यास्तस्य गेहे महात्मनः
प्रायणं भगवत्प्रोक्तं भुञ्जते चाग्रभोजनम्
Pancharatravido mukhyastasya gehe mahatmanah
Prayanam bhagavatproktam bhunjate chagrabhojanam
322.25
तस्य प्रशासतो राज्यं धर्मेणामित्रघातिनः
नानृता वाक्समभवन्मनो दुष्टं न चाभवत्
न च कायेन कृतवान्स पापं परमण्वपि
Tasya prashasato rajyam dharmenamitraghatinah
Nanrita vaksamabhavanmano dushtam na chabhavat
Na cha kayena kritavansa papam paramanvapi
322.26
ये हि ते मुनयः ख्याताः सप्त चित्रशिखण्डिनः
तैरेकमतिभिर्भूत्वा यत्प्रोक्तं शास्त्रमुत्तमम्
Ye hi te munayah khyatah sapta chitrashikhandinah
Tairekamatibhirbhutva yatproktam shastramuttamam
322.27
मरीचिरत्र्यङ्गिरसौ पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
वसिष्ठश्च महातेजा एते चित्रशिखण्डिनः
Marichiratryangirasau pulastyah pulahah kratuh
Vasishthashcha mahateja ete chitrashikhandinah
322.28
सप्त प्रकृतयो ह्येतास्तथा स्वायंभुवोऽष्टमः
एताभिर्धार्यते लोकस्ताभ्यः शास्त्रं विनिःसृतम्
Sapta prakritayo hyetastatha svayambhuvoshtamah
Etabhirdharyate lokastabhyah shastram vinihsritam
322.29
एकाग्रमनसो दान्ता मुनयः संयमे रताः
इदं श्रेय इदं ब्रह्म इदं हितमनुत्तमम्
लोकान्संचिन्त्य मनसा ततः शास्त्रं प्रचक्रिरे
Ekagramanaso danta munayah sanyame ratah
Idam shreya idam brahma idam hitamanuttamam
Lokansanchintya manasa tatah shastram prachakrire
322.30
तत्र धर्मार्थकामा हि मोक्षः पश्चाच्च कीर्तितः
मर्यादा विविधाश्चैव दिवि भूमौ च संस्थिताः
Tatra dharmarthakama hi mokshah pashchachcha kirtitah
Maryada vividhashchaiva divi bhumau cha sansthitah
322.31
आराध्य तपसा देवं हरिं नारायणं प्रभुम्
दिव्यं वर्षसहस्रं वै सर्वे ते ऋषिभिः सह
Aradhya tapasa devam harim narayanam prabhum
Divyam varshasahasram vai sarve te rishibhih saha
322.32
नारायणानुशास्ता हि तदा देवी सरस्वती
विवेश तानृषीन्सर्वाँल्लोकानां हितकाम्यया
Narayananushasta hi tada devi sarasvati
Vivesha tanrishinsarvanllokanam hitakamyaya
322.33
ततः प्रवर्तिता सम्यक्तपोविद्भिर्द्विजातिभिः
शब्दे चार्थे च हेतौ च एषा प्रथमसर्गजा
Tatah pravartita samyaktapovidbhirdvijatibhih
Shabde charthe cha hetau cha esha prathamasargaja
322.34
आदावेव हि तच्छास्त्रमोंकारस्वरभूषितम्
ऋषिभिर्भावितं तत्र यत्र कारुणिको ह्यसौ
Adaveva hi tachchhastramonkarasvarabhushitam
Rishibhirbhavitam tatra yatra karuniko hyasau
322.35
ततः प्रसन्नो भगवाननिर्दिष्टशरीरगः
ऋषीनुवाच तान्सर्वानदृश्यः पुरुषोत्तमः
Tatah prasanno bhagavananirdishtashariragah
Rishinuvacha tansarvanadrishyah purushottamah
322.36
कृतं शतसहस्रं हि श्लोकानामिदमुत्तमम्
लोकतन्त्रस्य कृत्स्नस्य यस्माद्धर्मः प्रवर्तते
Kritam shatasahasram hi shlokanamidamuttamam
Lokatantrasya kritsnasya yasmaddharmah pravartate
322.37
प्रवृत्तौ च निवृत्तौ च योनिरेतद्भविष्यति
ऋग्यजुःसामभिर्जुष्टमथर्वाङ्गिरसैस्तथा
Pravrittau cha nivrittau cha yoniretadbhavishyati
Rigyajuhsamabhirjushtamatharvangirasaistatha
322.38
तथा प्रमाणं हि मया कृतो ब्रह्मा प्रसादजः
रुद्रश्च क्रोधजो विप्रा यूयं प्रकृतयस्तथा
Tatha pramanam hi maya krito brahma prasadajah
Rudrashcha krodhajo vipra yuyam prakritayastatha
322.39
सूर्याचन्द्रमसौ वायुर्भूमिरापोऽग्निरेव च
सर्वे च नक्षत्रगणा यच्च भूताभिशब्दितम्
Suryachandramasau vayurbhumirapognireva cha
Sarve cha nakshatragana yachcha bhutabhishabditam
322.40
अधिकारेषु वर्तन्ते यथास्वं ब्रह्मवादिनः
सर्वे प्रमाणं हि यथा तथैतच्छास्त्रमुत्तमम्
Adhikareshu vartante yathasvam brahmavadinah
Sarve pramanam hi yatha tathaitachchhastramuttamam
322.41
भविष्यति प्रमाणं वै एतन्मदनुशासनम्
अस्मात्प्रवक्ष्यते धर्मान्मनुः स्वायंभुवः स्वयम्
Bhavishyati pramanam vai etanmadanushasanam
Asmatpravakshyate dharmanmanuh svayambhuvah svayam
322.42
उशना बृहस्पतिश्चैव यदोत्पन्नौ भविष्यतः
तदा प्रवक्ष्यतः शास्त्रं युष्मन्मतिभिरुद्धृतम्
Ushana brihaspatishchaiva yadotpannau bhavishyatah
Tada pravakshyatah shastram yushmanmatibhiruddhritam
322.43
स्वायंभुवेषु धर्मेषु शास्त्रे चोशनसा कृते
बृहस्पतिमते चैव लोकेषु प्रविचारिते
Svayambhuveshu dharmeshu shastre choshanasa krite
Brihaspatimate chaiva lokeshu pravicharite
322.44
युष्मत्कृतमिदं शास्त्रं प्रजापालो वसुस्ततः
बृहस्पतिसकाशाद्वै प्राप्स्यते द्विजसत्तमाः
Yushmatkritamidam shastram prajapalo vasustatah
Brihaspatisakashadvai prapsyate dvijasattamah
322.45
स हि मद्भावितो राजा मद्भक्तश्च भविष्यति
तेन शास्त्रेण लोकेषु क्रियाः सर्वाः करिष्यति
Sa hi madbhavito raja madbhaktashcha bhavishyati
Tena shastrena lokeshu kriyah sarvah karishyati
322.46
एतद्धि सर्वशास्त्राणां शास्त्रमुत्तमसंज्ञितम्
एतदर्थ्यं च धर्म्यं च यशस्यं चैतदुत्तमम्
Etaddhi sarvashastranam shastramuttamasangyitam
Etadarthyam cha dharmyam cha yashasyam chaitaduttamam
322.47
अस्य प्रवर्तनाच्चैव प्रजावन्तो भविष्यथ
स च राजा श्रिया युक्तो भविष्यति महान्वसुः
Asya pravartanachchaiva prajavanto bhavishyatha
Sa cha raja shriya yukto bhavishyati mahanvasuh
322.48
संस्थिते तु नृपे तस्मिञ्शास्त्रमेतत्सनातनम्
अन्तर्धास्यति तत्सत्यमेतद्वः कथितं मया
Sansthite tu nripe tasminshastrametatsanatanam
Antardhasyati tatsatyametadvah kathitam maya
322.49
एतावदुक्त्वा वचनमदृश्यः पुरुषोत्तमः
विसृज्य तानृषीन्सर्वान्कामपि प्रस्थितो दिशम्
Etavaduktva vachanamadrishyah purushottamah
Visrijya tanrishinsarvankamapi prasthito disham
322.50
ततस्ते लोकपितरः सर्वलोकार्थचिन्तकाः
प्रावर्तयन्त तच्छास्त्रं धर्मयोनिं सनातनम्
Tataste lokapitarah sarvalokarthachintakah
Pravartayanta tachchhastram dharmayonim sanatanam
322.51
उत्पन्नेऽऽङ्गिरसे चैव युगे प्रथमकल्पिते
साङ्गोपनिषदं शास्त्रं स्थापयित्वा बृहस्पतौ
Utpannengirase chaiva yuge prathamakalpite
Sangopanishadam shastram sthapayitva brihaspatau
322.52
जग्मुर्यथेप्सितं देशं तपसे कृतनिश्चयाः
धारणात्सर्वलोकानां सर्वधर्मप्रवर्तकाः
Jagmuryathepsitam desham tapase kritanishchayah
Dharanatsarvalokanam sarvadharmapravartakah