UtshovChapter 321
321.1
युधिष्ठिर उवाच
गृहस्थो ब्रह्मचारी वा वानप्रस्थोऽथ भिक्षुकः
य इच्छेत्सिद्धिमास्थातुं देवतां कां यजेत सः
Yudhishthira uvacha
Grihastho brahmachari va vanaprasthotha bhikshukah
Ya ichchhetsiddhimasthatum devatam kam yajeta sah
321.2
कुतो ह्यस्य ध्रुवः स्वर्गः कुतो निःश्रेयसं परम्
विधिना केन जुहुयाद्दैवं पित्र्यं तथैव च
Kuto hyasya dhruvah svargah kuto nihshreyasam param
Vidhina kena juhuyaddaivam pitryam tathaiva cha
321.3
मुक्तश्च कां गतिं गच्छेन्मोक्षश्चैव किमात्मकः
स्वर्गतश्चैव किं कुर्याद्येन न च्यवते दिवः
Muktashcha kam gatim gachchhenmokshashchaiva kimatmakah
Svargatashchaiva kim kuryadyena na chyavate divah
321.4
देवतानां च को देवः पितॄणां च तथा पिता
तस्मात्परतरं यच्च तन्मे ब्रूहि पितामह
Devatanam cha ko devah pitrinam cha tatha pita
Tasmatparataram yachcha tanme bruhi pitamaha
321.5
भीष्म उवाच
गूढं मां प्रश्नवित्प्रश्नं पृच्छसे त्वमिहानघ
न ह्येष तर्कया शक्यो वक्तुं वर्षशतैरपि
Bhishma uvacha
Gudham mam prashnavitprashnam prichchhase tvamihanagha
Na hyesha tarkaya shakyo vaktum varshashatairapi
321.6
ऋते देवप्रसादाद्वा राजञ्ज्ञानागमेन वा
गहनं ह्येतदाख्यानं व्याख्यातव्यं तवारिहन्
Rite devaprasadadva rajangyanagamena va
Gahanam hyetadakhyanam vyakhyatavyam tavarihan
321.7
अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
नारदस्य च संवादमृषेर्नारायणस्य च
Atrapyudaharantimamitihasam puratanam
Naradasya cha sanvadamrishernarayanasya cha
321.8
नारायणो हि विश्वात्मा चतुर्मूर्तिः सनातनः
धर्मात्मजः संबभूव पितैवं मेऽभ्यभाषत
Narayano hi vishvatma chaturmurtih sanatanah
Dharmatmajah sambabhuva pitaivam mebhyabhashata
321.9
कृते युगे महाराज पुरा स्वायंभुवेऽन्तरे
नरो नारायणश्चैव हरिः कृष्णस्तथैव च
Krite yuge maharaja pura svayambhuventare
Naro narayanashchaiva harih krishnastathaiva cha
321.10
तेभ्यो नारायणनरौ तपस्तेपतुरव्ययौ
बदर्याश्रममासाद्य शकटे कनकामये
Tebhyo narayananarau tapastepaturavyayau
Badaryashramamasadya shakate kanakamaye
321.11
अष्टचक्रं हि तद्यानं भूतयुक्तं मनोरमम्
तत्राद्यौ लोकनाथौ तौ कृशौ धमनिसंततौ
Ashtachakram hi tadyanam bhutayuktam manoramam
Tatradyau lokanathau tau krishau dhamanisantatau
321.12
तपसा तेजसा चैव दुर्निरीक्षौ सुरैरपि
यस्य प्रसादं कुर्वाते स देवौ द्रष्टुमर्हति
Tapasa tejasa chaiva durnirikshau surairapi
Yasya prasadam kurvate sa devau drashtumarhati
321.13
नूनं तयोरनुमते हृदि हृच्छयचोदितः
महामेरोर्गिरेः शृङ्गात्प्रच्युतो गन्धमादनम्
Nunam tayoranumate hridi hrichchhayachoditah
Mahamerorgireh shringatprachyuto gandhamadanam
321.14
नारदः सुमहद्भूतं लोकान्सर्वानचीचरत्
तं देशमगमद्राजन्बदर्याश्रममाशुगः
Naradah sumahadbhutam lokansarvanachicharat
Tam deshamagamadrajanbadaryashramamashugah
321.15
तयोराह्निकवेलायां तस्य कौतूहलं त्वभूत्
इदं तदास्पदं कृत्स्नं यस्मिँल्लोकाः प्रतिष्ठिताः
Tayorahnikavelayam tasya kautuhalam tvabhut
Idam tadaspadam kritsnam yasminllokah pratishthitah
321.16
सदेवासुरगन्धर्वाः सर्षिकिंनरलेलिहाः
एका मूर्तिरियं पूर्वं जाता भूयश्चतुर्विधा
Sadevasuragandharvah sarshikinnaralelihah
Eka murtiriyam purvam jata bhuyashchaturvidha
321.17
धर्मस्य कुलसंतानो महानेभिर्विवर्धितः
अहो ह्यनुगृहीतोऽद्य धर्म एभिः सुरैरिह
नरनारायणाभ्यां च कृष्णेन हरिणा तथा
Dharmasya kulasantano mahanebhirvivardhitah
Aho hyanugrihitodya dharma ebhih surairiha
Naranarayanabhyam cha krishnena harina tatha
321.18
तत्र कृष्णो हरिश्चैव कस्मिंश्चित्कारणान्तरे
स्थितौ धर्मोत्तरौ ह्येतौ तथा तपसि धिष्ठितौ
Tatra krishno harishchaiva kasminshchitkaranantare
Sthitau dharmottarau hyetau tatha tapasi dhishthitau
321.19
एतौ हि परमं धाम कानयोराह्निकक्रिया
पितरौ सर्वभूतानां दैवतं च यशस्विनौ
कां देवतां नु यजतः पितॄन्वा कान्महामती
Etau hi paramam dhama kanayorahnikakriya
Pitarau sarvabhutanam daivatam cha yashasvinau
Kam devatam nu yajatah pitrinva kanmahamati
321.20
इति संचिन्त्य मनसा भक्त्या नारायणस्य ह
सहसा प्रादुरभवत्समीपे देवयोस्तदा
Iti sanchintya manasa bhaktya narayanasya ha
Sahasa pradurabhavatsamipe devayostada
321.21
कृते दैवे च पित्र्ये च ततस्ताभ्यां निरीक्षितः
पूजितश्चैव विधिना यथाप्रोक्तेन शास्त्रतः
Krite daive cha pitrye cha tatastabhyam nirikshitah
Pujitashchaiva vidhina yathaproktena shastratah
321.22
तं दृष्ट्वा महदाश्चर्यमपूर्वं विधिविस्तरम्
उपोपविष्टः सुप्रीतो नारदो भगवानृषिः
Tam drishtva mahadashcharyamapurvam vidhivistaram
Upopavishtah suprito narado bhagavanrishih
321.23
नारायणं संनिरीक्ष्य प्रसन्नेनान्तरात्मना
नमस्कृत्वा महादेवमिदं वचनमब्रवीत्
Narayanam sannirikshya prasannenantaratmana
Namaskritva mahadevamidam vachanamabravit
321.24
वेदेषु सपुराणेषु साङ्गोपाङ्गेषु गीयसे
त्वमजः शाश्वतो धाता मतोऽमृतमनुत्तमम्
प्रतिष्ठितं भूतभव्यं त्वयि सर्वमिदं जगत्
Vedeshu sapuraneshu sangopangeshu giyase
Tvamajah shashvato dhata matomritamanuttamam
Pratishthitam bhutabhavyam tvayi sarvamidam jagat
321.25
चत्वारो ह्याश्रमा देव सर्वे गार्हस्थ्यमूलकाः
यजन्ते त्वामहरहर्नानामूर्तिसमास्थितम्
Chatvaro hyashrama deva sarve garhasthyamulakah
Yajante tvamaharaharnanamurtisamasthitam
321.26
पिता माता च सर्वस्य जगतः शाश्वतो गुरुः
कं त्वद्य यजसे देवं पितरं कं न विद्महे
Pita mata cha sarvasya jagatah shashvato guruh
Kam tvadya yajase devam pitaram kam na vidmahe
321.27
श्रीभगवानुवाच
अवाच्यमेतद्वक्तव्यमात्मगुह्यं सनातनम्
तव भक्तिमतो ब्रह्मन्वक्ष्यामि तु यथातथम्
Shribhagavanuvacha
Avachyametadvaktavyamatmaguhyam sanatanam
Tava bhaktimato brahmanvakshyami tu yathatatham
321.28
यत्तत्सूक्ष्ममविज्ञेयमव्यक्तमचलं ध्रुवम्
इन्द्रियैरिन्द्रियार्थैश्च सर्वभूतैश्च वर्जितम्
Yattatsukshmamavigyeyamavyaktamachalam dhruvam
Indriyairindriyarthaishcha sarvabhutaishcha varjitam
321.29
स ह्यन्तरात्मा भूतानां क्षेत्रज्ञश्चेति कथ्यते
त्रिगुणव्यतिरिक्तोऽसौ पुरुषश्चेति कल्पितः
तस्मादव्यक्तमुत्पन्नं त्रिगुणं द्विजसत्तम
Sa hyantaratma bhutanam kshetragyashcheti kathyate
Trigunavyatiriktosau purushashcheti kalpitah
Tasmadavyaktamutpannam trigunam dvijasattama
321.30
अव्यक्ता व्यक्तभावस्था या सा प्रकृतिरव्यया
तां योनिमावयोर्विद्धि योऽसौ सदसदात्मकः
आवाभ्यां पूज्यतेऽसौ हि दैवे पित्र्ये च कल्पिते
Avyakta vyaktabhavastha ya sa prakritiravyaya
Tam yonimavayorviddhi yosau sadasadatmakah
Avabhyam pujyatesau hi daive pitrye cha kalpite
321.31
नास्ति तस्मात्परोऽन्यो हि पिता देवोऽथ वा द्विजः
आत्मा हि नौ स विज्ञेयस्ततस्तं पूजयावहे
Nasti tasmatparonyo hi pita devotha va dvijah
Atma hi nau sa vigyeyastatastam pujayavahe
321.32
तेनैषा प्रथिता ब्रह्मन्मर्यादा लोकभाविनी
दैवं पित्र्यं च कर्तव्यमिति तस्यानुशासनम्
Tenaisha prathita brahmanmaryada lokabhavini
Daivam pitryam cha kartavyamiti tasyanushasanam
321.33
ब्रह्मा स्थाणुर्मनुर्दक्षो भृगुर्धर्मस्तपो दमः
मरीचिरङ्गिरात्रिश्च पुलस्त्यः पुलहः क्रतुः
Brahma sthanurmanurdaksho bhrigurdharmastapo damah
Marichirangiratrishcha pulastyah pulahah kratuh
321.34
वसिष्ठः परमेष्ठी च विवस्वान्सोम एव च
कर्दमश्चापि यः प्रोक्तः क्रोधो विक्रीत एव च
Vasishthah parameshthi cha vivasvansoma eva cha
Kardamashchapi yah proktah krodho vikrita eva cha
321.35
एकविंशतिरुत्पन्नास्ते प्रजापतयः स्मृताः
तस्य देवस्य मर्यादां पूजयन्ति सनातनीम्
Ekavinshatirutpannaste prajapatayah smritah
Tasya devasya maryadam pujayanti sanatanim
321.36
दैवं पित्र्यं च सततं तस्य विज्ञाय तत्त्वतः
आत्मप्राप्तानि च ततो जानन्ति द्विजसत्तमाः
Daivam pitryam cha satatam tasya vigyaya tattvatah
Atmapraptani cha tato jananti dvijasattamah
321.37
स्वर्गस्था अपि ये केचित्तं नमस्यन्ति देहिनः
ते तत्प्रसादाद्गच्छन्ति तेनादिष्टफलां गतिम्
Svargastha api ye kechittam namasyanti dehinah
Te tatprasadadgachchhanti tenadishtaphalam gatim
321.38
ये हीनाः सप्तदशभिर्गुणैः कर्मभिरेव च
कलाः पञ्चदश त्यक्त्वा ते मुक्ता इति निश्चयः
Ye hinah saptadashabhirgunaih karmabhireva cha
Kalah panchadasha tyaktva te mukta iti nishchayah
321.39
मुक्तानां तु गतिर्ब्रह्मन्क्षेत्रज्ञ इति कल्पितः
स हि सर्वगतश्चैव निर्गुणश्चैव कथ्यते
Muktanam tu gatirbrahmankshetragya iti kalpitah
Sa hi sarvagatashchaiva nirgunashchaiva kathyate
321.40
दृश्यते ज्ञानयोगेन आवां च प्रसृतौ ततः
एवं ज्ञात्वा तमात्मानं पूजयावः सनातनम्
Drishyate gyanayogena avam cha prasritau tatah
Evam gyatva tamatmanam pujayavah sanatanam
321.41
तं वेदाश्चाश्रमाश्चैव नानातनुसमास्थिताः
भक्त्या संपूजयन्त्याद्यं गतिं चैषां ददाति सः
Tam vedashchashramashchaiva nanatanusamasthitah
Bhaktya sampujayantyadyam gatim chaisham dadati sah
321.42
ये तु तद्भाविता लोके एकान्तित्वं समास्थिताः
एतदभ्यधिकं तेषां यत्ते तं प्रविशन्त्युत
Ye tu tadbhavita loke ekantitvam samasthitah
Etadabhyadhikam tesham yatte tam pravishantyuta
321.43
इति गुह्यसमुद्देशस्तव नारद कीर्तितः
भक्त्या प्रेम्णा च विप्रर्षे अस्मद्भक्त्या च ते श्रुतः
Iti guhyasamuddeshastava narada kirtitah
Bhaktya premna cha viprarshe asmadbhaktya cha te shrutah