UtshovChapter 320
320.1
भीष्म उवाच
इत्येवमुक्त्वा वचनं ब्रह्मर्षिः सुमहातपाः
प्रातिष्ठत शुकः सिद्धिं हित्वा लोकांश्चतुर्विधान्
Bhishma uvacha
Ityevamuktva vachanam brahmarshih sumahatapah
Pratishthata shukah siddhim hitva lokanshchaturvidhan
320.2
तमो ह्यष्टविधं हित्वा जहौ पञ्चविधं रजः
ततः सत्त्वं जहौ धीमांस्तदद्भुतमिवाभवत्
Tamo hyashtavidham hitva jahau panchavidham rajah
Tatah sattvam jahau dhimanstadadbhutamivabhavat
320.3
ततस्तस्मिन्पदे नित्ये निर्गुणे लिङ्गवर्जिते
ब्रह्मणि प्रत्यतिष्ठत्स विधूमोऽग्निरिव ज्वलन्
Tatastasminpade nitye nirgune lingavarjite
Brahmani pratyatishthatsa vidhumogniriva jvalan
320.4
उल्कापाता दिशां दाहा भूमिकम्पास्तथैव च
प्रादुर्भूताः क्षणे तस्मिंस्तदद्भुतमिवाभवत्
Ulkapata disham daha bhumikampastathaiva cha
Pradurbhutah kshane tasminstadadbhutamivabhavat
320.5
द्रुमाः शाखाश्च मुमुचुः शिखराणि च पर्वताः
निर्घातशब्दैश्च गिरिर्हिमवान्दीर्यतीव ह
Drumah shakhashcha mumuchuh shikharani cha parvatah
Nirghatashabdaishcha girirhimavandiryativa ha
320.6
न बभासे सहस्रांशुर्न जज्वाल च पावकः
ह्रदाश्च सरितश्चैव चुक्षुभुः सागरास्तथा
Na babhase sahasranshurna jajvala cha pavakah
Hradashcha saritashchaiva chukshubhuh sagarastatha
320.7
ववर्ष वासवस्तोयं रसवच्च सुगन्धि च
ववौ समीरणश्चापि दिव्यगन्धवहः शुचिः
Vavarsha vasavastoyam rasavachcha sugandhi cha
Vavau samiranashchapi divyagandhavahah shuchih
320.8
स शृङ्गेऽप्रतिमे दिव्ये हिमवन्मेरुसंभवे
संश्लिष्टे श्वेतपीते द्वे रुक्मरूप्यमये शुभे
Sa shringepratime divye himavanmerusambhave
Sanshlishte shvetapite dve rukmarupyamaye shubhe
320.9
शतयोजनविस्तारे तिर्यगूर्ध्वं च भारत
उदीचीं दिशमाश्रित्य रुचिरे संददर्श ह
Shatayojanavistare tiryagurdhvam cha bharata
Udichim dishamashritya ruchire sandadarsha ha
320.10
सोऽविशङ्केन मनसा तथैवाभ्यपतच्छुकः
ततः पर्वतशृङ्गे द्वे सहसैव द्विधाकृते
अदृश्येतां महाराज तदद्भुतमिवाभवत्
Sovishankena manasa tathaivabhyapatachchhukah
Tatah parvatashringe dve sahasaiva dvidhakrite
Adrishyetam maharaja tadadbhutamivabhavat
320.11
ततः पर्वतशृङ्गाभ्यां सहसैव विनिःसृतः
न च प्रतिजघानास्य स गतिं पर्वतोत्तमः
Tatah parvatashringabhyam sahasaiva vinihsritah
Na cha pratijaghanasya sa gatim parvatottamah
320.12
ततो महानभूच्छब्दो दिवि सर्वदिवौकसाम्
गन्धर्वाणामृषीणां च ये च शैलनिवासिनः
Tato mahanabhuchchhabdo divi sarvadivaukasam
Gandharvanamrishinam cha ye cha shailanivasinah
320.13
दृष्ट्वा शुकमतिक्रान्तं पर्वतं च द्विधाकृतम्
साधु साध्विति तत्रासीन्नादः सर्वत्र भारत
Drishtva shukamatikrantam parvatam cha dvidhakritam
Sadhu sadhviti tatrasinnadah sarvatra bharata
320.14
स पूज्यमानो देवैश्च गन्धर्वैरृषिभिस्तथा
यक्षराक्षससंघैश्च विद्याधरगणैस्तथा
Sa pujyamano devaishcha gandharvairrishibhistatha
Yaksharakshasasanghaishcha vidyadharaganaistatha
320.15
दिव्यैः पुष्पैः समाकीर्णमन्तरिक्षं समन्ततः
आसीत्किल महाराज शुकाभिपतने तदा
Divyaih pushpaih samakirnamantariksham samantatah
Asitkila maharaja shukabhipatane tada
320.16
ततो मन्दाकिनीं रम्यामुपरिष्टादभिव्रजन्
शुको ददर्श धर्मात्मा पुष्पितद्रुमकाननाम्
Tato mandakinim ramyamuparishtadabhivrajan
Shuko dadarsha dharmatma pushpitadrumakananam
320.17
तस्यां क्रीडन्त्यभिरताः स्नान्ति चैवाप्सरोगणाः
शून्याकारं निराकाराः शुकं दृष्ट्वा विवाससः
Tasyam kridantyabhiratah snanti chaivapsaroganah
Shunyakaram nirakarah shukam drishtva vivasasah
320.18
तं प्रक्रमन्तमाज्ञाय पिता स्नेहसमन्वितः
उत्तमां गतिमास्थाय पृष्ठतोऽनुससार ह
Tam prakramantamagyaya pita snehasamanvitah
Uttamam gatimasthaya prishthatonusasara ha
320.19
शुकस्तु मारुतादूर्ध्वं गतिं कृत्वान्तरिक्षगाम्
दर्शयित्वा प्रभावं स्वं सर्वभूतोऽभवत्तदा
Shukastu marutadurdhvam gatim kritvantarikshagam
Darshayitva prabhavam svam sarvabhutobhavattada
320.20
महायोगगतिं त्वग्र्यां व्यासोत्थाय महातपाः
निमेषान्तरमात्रेण शुकाभिपतनं ययौ
Mahayogagatim tvagryam vyasotthaya mahatapah
Nimeshantaramatrena shukabhipatanam yayau
320.21
स ददर्श द्विधा कृत्वा पर्वताग्रं शुकं गतम्
शशंसुरृषयस्तस्मै कर्म पुत्रस्य तत्तदा
Sa dadarsha dvidha kritva parvatagram shukam gatam
Shashansurrishayastasmai karma putrasya tattada
320.22
ततः शुकेति दीर्घेण शैक्षेणाक्रन्दितस्तदा
स्वयं पित्रा स्वरेणोच्चैस्त्रीँल्लोकाननुनाद्य वै
Tatah shuketi dirghena shaikshenakranditastada
Svayam pitra svarenochchaistrinllokananunadya vai
320.23
शुकः सर्वगतो भूत्वा सर्वात्मा सर्वतोमुखः
प्रत्यभाषत धर्मात्मा भोःशब्देनानुनादयन्
Shukah sarvagato bhutva sarvatma sarvatomukhah
Pratyabhashata dharmatma bhohshabdenanunadayan
320.24
तत एकाक्षरं नादं भो इत्येव समीरयन्
प्रत्याहरज्जगत्सर्वमुच्चैः स्थावरजङ्गमम्
Tata ekaksharam nadam bho ityeva samirayan
Pratyaharajjagatsarvamuchchaih sthavarajangamam
320.25
ततः प्रभृति चाद्यापि शब्दानुच्चारितान्पृथक्
गिरिगह्वरपृष्ठेषु व्याजहार शुकं प्रति
Tatah prabhriti chadyapi shabdanuchcharitanprithak
Girigahvaraprishtheshu vyajahara shukam prati
320.26
अन्तर्हितः प्रभावं तु दर्शयित्वा शुकस्तदा
गुणान्संत्यज्य शब्दादीन्पदमध्यगमत्परम्
Antarhitah prabhavam tu darshayitva shukastada
Gunansantyajya shabdadinpadamadhyagamatparam
320.27
महिमानं तु तं दृष्ट्वा पुत्रस्यामिततेजसः
निषसाद गिरिप्रस्थे पुत्रमेवानुचिन्तयन्
Mahimanam tu tam drishtva putrasyamitatejasah
Nishasada giriprasthe putramevanuchintayan
320.28
ततो मन्दाकिनीतीरे क्रीडन्तोऽप्सरसां गणाः
आसाद्य तमृषिं सर्वाः संभ्रान्ता गतचेतसः
Tato mandakinitire kridantopsarasam ganah
Asadya tamrishim sarvah sambhranta gatachetasah
320.29
जले निलिल्यिरे काश्चित्काश्चिद्गुल्मान्प्रपेदिरे
वसनान्याददुः काश्चिद्दृष्ट्वा तं मुनिसत्तमम्
Jale nililyire kashchitkashchidgulmanprapedire
Vasananyadaduh kashchiddrishtva tam munisattamam
320.30
तां मुक्ततां तु विज्ञाय मुनिः पुत्रस्य वै तदा
सक्ततामात्मनश्चैव प्रीतोऽभूद्व्रीडितश्च ह
Tam muktatam tu vigyaya munih putrasya vai tada
Saktatamatmanashchaiva pritobhudvriditashcha ha
320.31
तं देवगन्धर्ववृतो महर्षिगणपूजितः
पिनाकहस्तो भगवानभ्यागच्छत शंकरः
Tam devagandharvavrito maharshiganapujitah
Pinakahasto bhagavanabhyagachchhata shankarah
320.32
तमुवाच महादेवः सान्त्वपूर्वमिदं वचः
पुत्रशोकाभिसंतप्तं कृष्णद्वैपायनं तदा
Tamuvacha mahadevah santvapurvamidam vachah
Putrashokabhisantaptam krishnadvaipayanam tada
320.33
अग्नेर्भूमेरपां वायोरन्तरिक्षस्य चैव ह
वीर्येण सदृशः पुत्रस्त्वया मत्तः पुरा वृतः
Agnerbhumerapam vayorantarikshasya chaiva ha
Viryena sadrishah putrastvaya mattah pura vritah
320.34
स तथालक्षणो जातस्तपसा तव संभृतः
मम चैव प्रभावेन ब्रह्मतेजोमयः शुचिः
Sa tathalakshano jatastapasa tava sambhritah
Mama chaiva prabhavena brahmatejomayah shuchih
320.35
स गतिं परमां प्राप्तो दुष्प्रापामजितेन्द्रियैः
दैवतैरपि विप्रर्षे तं त्वं किमनुशोचसि
Sa gatim paramam prapto dushprapamajitendriyaih
Daivatairapi viprarshe tam tvam kimanushochasi
320.36
यावत्स्थास्यन्ति गिरयो यावत्स्थास्यन्ति सागराः
तावत्तवाक्षया कीर्तिः सपुत्रस्य भविष्यति
Yavatsthasyanti girayo yavatsthasyanti sagarah
Tavattavakshaya kirtih saputrasya bhavishyati
320.37
छायां स्वपुत्रसदृशीं सर्वतोऽनपगां सदा
द्रक्ष्यसे त्वं च लोकेऽस्मिन्मत्प्रसादान्महामुने
Chhayam svaputrasadrishim sarvatonapagam sada
Drakshyase tvam cha lokesminmatprasadanmahamune
320.38
सोऽनुनीतो भगवता स्वयं रुद्रेण भारत
छायां पश्यन्समावृत्तः स मुनिः परया मुदा
Sonunito bhagavata svayam rudrena bharata
Chhayam pashyansamavrittah sa munih paraya muda
320.39
इति जन्म गतिश्चैव शुकस्य भरतर्षभ
विस्तरेण मयाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि
Iti janma gatishchaiva shukasya bharatarshabha
Vistarena mayakhyatam yanmam tvam pariprichchhasi
320.40
एतदाचष्ट मे राजन्देवर्षिर्नारदः पुरा
व्यासश्चैव महायोगी संजल्पेषु पदे पदे
Etadachashta me rajandevarshirnaradah pura
Vyasashchaiva mahayogi sanjalpeshu pade pade
320.41
इतिहासमिमं पुण्यं मोक्षधर्मार्थसंहितम्
धारयेद्यः शमपरः स गच्छेत्परमां गतिम्
Itihasamimam punyam mokshadharmarthasanhitam
Dharayedyah shamaparah sa gachchhetparamam gatim