UtshovChapter 323
323.1
भीष्म उवाच
ततोऽतीते महाकल्पे उत्पन्नेऽङ्गिरसः सुते
बभूवुर्निर्वृता देवा जाते देवपुरोहिते
Bhishma uvacha
Tatotite mahakalpe utpannengirasah sute
Babhuvurnirvrita deva jate devapurohite
323.2
बृहद्ब्रह्म महच्चेति शब्दाः पर्यायवाचकाः
एभिः समन्वितो राजन्गुणैर्विद्वान्बृहस्पतिः
Brihadbrahma mahachcheti shabdah paryayavachakah
Ebhih samanvito rajangunairvidvanbrihaspatih
323.3
तस्य शिष्यो बभूवाग्र्यो राजोपरिचरो वसुः
अधीतवांस्तदा शास्त्रं सम्यक्चित्रशिखण्डिजम्
Tasya shishyo babhuvagryo rajoparicharo vasuh
Adhitavanstada shastram samyakchitrashikhandijam
323.4
स राजा भावितः पूर्वं दैवेन विधिना वसुः
पालयामास पृथिवीं दिवमाखण्डलो यथा
Sa raja bhavitah purvam daivena vidhina vasuh
Palayamasa prithivim divamakhandalo yatha
323.5
तस्य यज्ञो महानासीदश्वमेधो महात्मनः
बृहस्पतिरुपाध्यायस्तत्र होता बभूव ह
Tasya yagyo mahanasidashvamedho mahatmanah
Brihaspatirupadhyayastatra hota babhuva ha
323.6
प्रजापतिसुताश्चात्र सदस्यास्त्वभवंस्त्रयः
एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चैव महर्षयः
Prajapatisutashchatra sadasyastvabhavanstrayah
Ekatashcha dvitashchaiva tritashchaiva maharshayah
323.7
धनुषाक्षोऽथ रैभ्यश्च अर्वावसुपरावसू
ऋषिर्मेधातिथिश्चैव ताण्ड्यश्चैव महानृषिः
Dhanushakshotha raibhyashcha arvavasuparavasu
Rishirmedhatithishchaiva tandyashchaiva mahanrishih
323.8
ऋषिः शक्तिर्महाभागस्तथा वेदशिराश्च यः
कपिलश्च ऋषिश्रेष्ठः शालिहोत्रपितामहः
Rishih shaktirmahabhagastatha vedashirashcha yah
Kapilashcha rishishreshthah shalihotrapitamahah
323.9
आद्यः कठस्तैत्तिरिश्च वैशंपायनपूर्वजः
कण्वोऽथ देवहोत्रश्च एते षोडश कीर्तिताः
संभृताः सर्वसंभारास्तस्मिन्राजन्महाक्रतौ
Adyah kathastaittirishcha vaishampayanapurvajah
Kanvotha devahotrashcha ete shodasha kirtitah
Sambhritah sarvasambharastasminrajanmahakratau
323.10
न तत्र पशुघातोऽभूत्स राजैवं स्थितोऽभवत्
अहिंस्रः शुचिरक्षुद्रो निराशीः कर्मसंस्तुतः
आरण्यकपदोद्गीता भागास्तत्रोपकल्पिताः
Na tatra pashughatobhutsa rajaivam sthitobhavat
Ahinsrah shuchirakshudro nirashih karmasanstutah
Aranyakapadodgita bhagastatropakalpitah
323.11
प्रीतस्ततोऽस्य भगवान्देवदेवः पुरातनः
साक्षात्तं दर्शयामास सोऽदृश्योऽन्येन केनचित्
Pritastatosya bhagavandevadevah puratanah
Sakshattam darshayamasa sodrishyonyena kenachit
323.12
स्वयं भागमुपाघ्राय पुरोडाशं गृहीतवान्
अदृश्येन हृतो भागो देवेन हरिमेधसा
Svayam bhagamupaghraya purodasham grihitavan
Adrishyena hrito bhago devena harimedhasa
323.13
बृहस्पतिस्ततः क्रुद्धः स्रुवमुद्यम्य वेगितः
आकाशं घ्नन्स्रुवः पातै रोषादश्रूण्यवर्तयत्
Brihaspatistatah kruddhah sruvamudyamya vegitah
Akasham ghnansruvah patai roshadashrunyavartayat
323.14
उवाच चोपरिचरं मया भागोऽयमुद्यतः
ग्राह्यः स्वयं हि देवेन मत्प्रत्यक्षं न संशयः
Uvacha choparicharam maya bhagoyamudyatah
Grahyah svayam hi devena matpratyaksham na sanshayah
323.15
उद्यता यज्ञभागा हि साक्षात्प्राप्ताः सुरैरिह
किमर्थमिह न प्राप्तो दर्शनं स हरिर्विभुः
Udyata yagyabhaga hi sakshatpraptah surairiha
Kimarthamiha na prapto darshanam sa harirvibhuh
323.16
ततः स तं समुद्धूतं भूमिपालो महान्वसुः
प्रसादयामास मुनिं सदस्यास्ते च सर्वशः
Tatah sa tam samuddhutam bhumipalo mahanvasuh
Prasadayamasa munim sadasyaste cha sarvashah
323.17
ऊचुश्चैनमसंभ्रान्ता न रोषं कर्तुमर्हसि
नैष धर्मः कृतयुगे यस्त्वं रोषमचीकृथाः
Uchushchainamasambhranta na rosham kartumarhasi
Naisha dharmah kritayuge yastvam roshamachikrithah
323.18
अरोषणो ह्यसौ देवो यस्य भागोऽयमुद्यतः
न स शक्यस्त्वया द्रष्टुमस्माभिर्वा बृहस्पते
यस्य प्रसादं कुरुते स वै तं द्रष्टुमर्हति
Aroshano hyasau devo yasya bhagoyamudyatah
Na sa shakyastvaya drashtumasmabhirva brihaspate
Yasya prasadam kurute sa vai tam drashtumarhati
323.19
एकतद्वितत्रिता ऊचुः
वयं हि ब्रह्मणः पुत्रा मानसाः परिकीर्तिताः
गता निःश्रेयसार्थं हि कदाचिद्दिशमुत्तराम्
Ekatadvitatrita uchuh
Vayam hi brahmanah putra manasah parikirtitah
Gata nihshreyasartham hi kadachiddishamuttaram
323.20
तप्त्वा वर्षसहस्राणि चत्वारि तप उत्तमम्
एकपादस्थिताः सम्यक्काष्ठभूताः समाहिताः
Taptva varshasahasrani chatvari tapa uttamam
Ekapadasthitah samyakkashthabhutah samahitah
323.21
मेरोरुत्तरभागे तु क्षीरोदस्यानुकूलतः
स देशो यत्र नस्तप्तं तपः परमदारुणम्
कथं पश्येमहि वयं देवं नारायणं त्विति
Meroruttarabhage tu kshirodasyanukulatah
Sa desho yatra nastaptam tapah paramadarunam
Katham pashyemahi vayam devam narayanam tviti
323.22
ततो व्रतस्यावभृथे वागुवाचाशरीरिणी
सुतप्तं वस्तपो विप्राः प्रसन्नेनान्तरात्मना
Tato vratasyavabhrithe vaguvachasharirini
Sutaptam vastapo viprah prasannenantaratmana
323.23
यूयं जिज्ञासवो भक्ताः कथं द्रक्ष्यथ तं प्रभुम्
क्षीरोदधेरुत्तरतः श्वेतद्वीपो महाप्रभः
Yuyam jigyasavo bhaktah katham drakshyatha tam prabhum
Kshirodadheruttaratah shvetadvipo mahaprabhah
323.24
तत्र नारायणपरा मानवाश्चन्द्रवर्चसः
एकान्तभावोपगतास्ते भक्ताः पुरुषोत्तमम्
Tatra narayanapara manavashchandravarchasah
Ekantabhavopagataste bhaktah purushottamam
323.25
ते सहस्रार्चिषं देवं प्रविशन्ति सनातनम्
अतीन्द्रिया निराहारा अनिष्पन्दाः सुगन्धिनः
Te sahasrarchisham devam pravishanti sanatanam
Atindriya nirahara anishpandah sugandhinah
323.26
एकान्तिनस्ते पुरुषाः श्वेतद्वीपनिवासिनः
गच्छध्वं तत्र मुनयस्तत्रात्मा मे प्रकाशितः
Ekantinaste purushah shvetadvipanivasinah
Gachchhadhvam tatra munayastatratma me prakashitah
323.27
अथ श्रुत्वा वयं सर्वे वाचं तामशरीरिणीम्
यथाख्यातेन मार्गेण तं देशं प्रतिपेदिरे
Atha shrutva vayam sarve vacham tamasharirinim
Yathakhyatena margena tam desham pratipedire
323.28
प्राप्य श्वेतं महाद्वीपं तच्चित्तास्तद्दिदृक्षवः
ततो नो दृष्टिविषयस्तदा प्रतिहतोऽभवत्
Prapya shvetam mahadvipam tachchittastaddidrikshavah
Tato no drishtivishayastada pratihatobhavat
323.29
न च पश्याम पुरुषं तत्तेजोहृतदर्शनाः
ततो नः प्रादुरभवद्विज्ञानं देवयोगजम्
Na cha pashyama purusham tattejohritadarshanah
Tato nah pradurabhavadvigyanam devayogajam
323.30
न किलातप्ततपसा शक्यते द्रष्टुमञ्जसा
ततः पुनर्वर्षशतं तप्त्वा तात्कालिकं महत्
Na kilataptatapasa shakyate drashtumanjasa
Tatah punarvarshashatam taptva tatkalikam mahat
323.31
व्रतावसाने सुशुभान्नरान्ददृशिरे वयम्
श्वेतांश्चन्द्रप्रतीकाशान्सर्वलक्षणलक्षितान्
Vratavasane sushubhannarandadrishire vayam
Shvetanshchandrapratikashansarvalakshanalakshitan
323.32
नित्याञ्जलिकृतान्ब्रह्म जपतः प्रागुदङ्मुखान्
मानसो नाम स जपो जप्यते तैर्महात्मभिः
तेनैकाग्रमनस्त्वेन प्रीतो भवति वै हरिः
Nityanjalikritanbrahma japatah pragudanmukhan
Manaso nama sa japo japyate tairmahatmabhih
Tenaikagramanastvena prito bhavati vai harih
323.33
या भवेन्मुनिशार्दूल भाः सूर्यस्य युगक्षये
एकैकस्य प्रभा तादृक्साभवन्मानवस्य ह
Ya bhavenmunishardula bhah suryasya yugakshaye
Ekaikasya prabha tadriksabhavanmanavasya ha
323.34
तेजोनिवासः स द्वीप इति वै मेनिरे वयम्
न तत्राभ्यधिकः कश्चित्सर्वे ते समतेजसः
Tejonivasah sa dvipa iti vai menire vayam
Na tatrabhyadhikah kashchitsarve te samatejasah
323.35
अथ सूर्यसहस्रस्य प्रभां युगपदुत्थिताम्
सहसा दृष्टवन्तः स्म पुनरेव बृहस्पते
Atha suryasahasrasya prabham yugapadutthitam
Sahasa drishtavantah sma punareva brihaspate
323.36
सहिताश्चाभ्यधावन्त ततस्ते मानवा द्रुतम्
कृताञ्जलिपुटा हृष्टा नम इत्येव वादिनः
Sahitashchabhyadhavanta tataste manava drutam
Kritanjaliputa hrishta nama ityeva vadinah
323.37
ततोऽभिवदतां तेषामश्रौष्म विपुलं ध्वनिम्
बलिः किलोपह्रियते तस्य देवस्य तैर्नरैः
Tatobhivadatam teshamashraushma vipulam dhvanim
Balih kilopahriyate tasya devasya tairnaraih
323.38
वयं तु तेजसा तस्य सहसा हृतचेतसः
न किंचिदपि पश्यामो हृतदृष्टिबलेन्द्रियाः
Vayam tu tejasa tasya sahasa hritachetasah
Na kinchidapi pashyamo hritadrishtibalendriyah
323.39
एकस्तु शब्दोऽविरतः श्रुतोऽस्माभिरुदीरितः
जितं ते पुण्डरीकाक्ष नमस्ते विश्वभावन
Ekastu shabdoviratah shrutosmabhirudiritah
Jitam te pundarikaksha namaste vishvabhavana
323.40
नमस्तेऽस्तु हृषीकेश महापुरुषपूर्वज
इति शब्दः श्रुतोऽस्माभिः शिक्षाक्षरसमीरितः
Namastestu hrishikesha mahapurushapurvaja
Iti shabdah shrutosmabhih shikshaksharasamiritah
323.41
एतस्मिन्नन्तरे वायुः सर्वगन्धवहः शुचिः
दिव्यान्युवाह पुष्पाणि कर्मण्याश्चौषधीस्तथा
Etasminnantare vayuh sarvagandhavahah shuchih
Divyanyuvaha pushpani karmanyashchaushadhistatha
323.42
तैरिष्टः पञ्चकालज्ञैर्हरिरेकान्तिभिर्नरैः
नूनं तत्रागतो देवो यथा तैर्वागुदीरिता
वयं त्वेनं न पश्यामो मोहितास्तस्य मायया
Tairishtah panchakalagyairharirekantibhirnaraih
Nunam tatragato devo yatha tairvagudirita
Vayam tvenam na pashyamo mohitastasya mayaya
323.43
मारुते संनिवृत्ते च बलौ च प्रतिपादिते
चिन्ताव्याकुलितात्मानो जाताः स्मोऽङ्गिरसां वर
Marute sannivritte cha balau cha pratipadite
Chintavyakulitatmano jatah smongirasam vara
323.44
मानवानां सहस्रेषु तेषु वै शुद्धयोनिषु
अस्मान्न कश्चिन्मनसा चक्षुषा वाप्यपूजयत्
Manavanam sahasreshu teshu vai shuddhayonishu
Asmanna kashchinmanasa chakshusha vapyapujayat
323.45
तेऽपि स्वस्था मुनिगणा एकभावमनुव्रताः
नास्मासु दधिरे भावं ब्रह्मभावमनुष्ठिताः
Tepi svastha munigana ekabhavamanuvratah
Nasmasu dadhire bhavam brahmabhavamanushthitah
323.46
ततोऽस्मान्सुपरिश्रान्तांस्तपसा चापि कर्शितान्
उवाच खस्थं किमपि भूतं तत्राशरीरकम्
Tatosmansuparishrantanstapasa chapi karshitan
Uvacha khastham kimapi bhutam tatrasharirakam
323.47
दृष्टा वः पुरुषाः श्वेताः सर्वेन्द्रियविवर्जिताः
दृष्टो भवति देवेश एभिर्दृष्टैर्द्विजोत्तमाः
Drishta vah purushah shvetah sarvendriyavivarjitah
Drishto bhavati devesha ebhirdrishtairdvijottamah
323.48
गच्छध्वं मुनयः सर्वे यथागतमितोऽचिरात्
न स शक्यो अभक्तेन द्रष्टुं देवः कथंचन
Gachchhadhvam munayah sarve yathagatamitochirat
Na sa shakyo abhaktena drashtum devah kathanchana
323.49
कामं कालेन महता एकान्तित्वं समागतैः
शक्यो द्रष्टुं स भगवान्प्रभामण्डलदुर्दृशः
Kamam kalena mahata ekantitvam samagataih
Shakyo drashtum sa bhagavanprabhamandaladurdrishah
323.50
महत्कार्यं तु कर्तव्यं युष्माभिर्द्विजसत्तमाः
इतः कृतयुगेऽतीते विपर्यासं गतेऽपि च
Mahatkaryam tu kartavyam yushmabhirdvijasattamah
Itah kritayugetite viparyasam gatepi cha
323.51
वैवस्वतेऽन्तरे विप्राः प्राप्ते त्रेतायुगे ततः
सुराणां कार्यसिद्ध्यर्थं सहाया वै भविष्यथ
Vaivasvatentare viprah prapte tretayuge tatah
Suranam karyasiddhyartham sahaya vai bhavishyatha
323.52
ततस्तदद्भुतं वाक्यं निशम्यैवं स्म सोमप
तस्य प्रसादात्प्राप्ताः स्मो देशमीप्सितमञ्जसा
Tatastadadbhutam vakyam nishamyaivam sma somapa
Tasya prasadatpraptah smo deshamipsitamanjasa
323.53
एवं सुतपसा चैव हव्यकव्यैस्तथैव च
देवोऽस्माभिर्न दृष्टः स कथं त्वं द्रष्टुमर्हसि
नारायणो महद्भूतं विश्वसृग्घव्यकव्यभुक्
Evam sutapasa chaiva havyakavyaistathaiva cha
Devosmabhirna drishtah sa katham tvam drashtumarhasi
Narayano mahadbhutam vishvasrigghavyakavyabhuk
323.54
भीष्म उवाच
एवमेकतवाक्येन द्वितत्रितमतेन च
अनुनीतः सदस्यैश्च बृहस्पतिरुदारधीः
समानीय ततो यज्ञं दैवतं समपूजयत्
Bhishma uvacha
Evamekatavakyena dvitatritamatena cha
Anunitah sadasyaishcha brihaspatirudaradhih
Samaniya tato yagyam daivatam samapujayat
323.55
समाप्तयज्ञो राजापि प्रजाः पालितवान्वसुः
ब्रह्मशापाद्दिवो भ्रष्टः प्रविवेश महीं ततः
Samaptayagyo rajapi prajah palitavanvasuh
Brahmashapaddivo bhrashtah pravivesha mahim tatah
323.56
अन्तर्भूमिगतश्चैव सततं धर्मवत्सलः
नारायणपरो भूत्वा नारायणपदं जगौ
Antarbhumigatashchaiva satatam dharmavatsalah
Narayanaparo bhutva narayanapadam jagau
323.57
तस्यैव च प्रसादेन पुनरेवोत्थितस्तु सः
महीतलाद्गतः स्थानं ब्रह्मणः समनन्तरम्
परां गतिमनुप्राप्त इति नैष्ठिकमञ्जसा
Tasyaiva cha prasadena punarevotthitastu sah
Mahitaladgatah sthanam brahmanah samanantaram
Param gatimanuprapta iti naishthikamanjasa