UtshovChapter 266
266.1
युधिष्ठिर उवाच
मोक्षः पितामहेनोक्त उपायान्नानुपायतः
तमुपायं यथान्यायं श्रोतुमिच्छामि भारत
Yudhishthira uvacha
Mokshah pitamahenokta upayannanupayatah
Tamupayam yathanyayam shrotumichchhami bharata
266.2
भीष्म उवाच
त्वय्येवैतन्महाप्राज्ञ युक्तं निपुणदर्शनम्
यदुपायेन सर्वार्थान्नित्यं मृगयसेऽनघ
Bhishma uvacha
Tvayyevaitanmahapragya yuktam nipunadarshanam
Yadupayena sarvarthannityam mrigayasenagha
266.3
करणे घटस्य या बुद्धिर्घटोत्पत्तौ न सानघ
एवं धर्माभ्युपायेषु नान्यद्धर्मेषु कारणम्
Karane ghatasya ya buddhirghatotpattau na sanagha
Evam dharmabhyupayeshu nanyaddharmeshu karanam
266.4
पूर्वे समुद्रे यः पन्था न स गच्छति पश्चिमम्
एकः पन्था हि मोक्षस्य तन्मे विस्तरतः शृणु
Purve samudre yah pantha na sa gachchhati pashchimam
Ekah pantha hi mokshasya tanme vistaratah shrinu
266.5
क्षमया क्रोधमुच्छिन्द्यात्कामं संकल्पवर्जनात्
सत्त्वसंसेवनाद्धीरो निद्रामुच्छेतुमर्हति
Kshamaya krodhamuchchhindyatkamam sankalpavarjanat
Sattvasansevanaddhiro nidramuchchhetumarhati
266.6
अप्रमादाद्भयं रक्षेच्छ्वासं क्षेत्रज्ञशीलनात्
इच्छां द्वेषं च कामं च धैर्येण विनिवर्तयेत्
Apramadadbhayam rakshechchhvasam kshetragyashilanat
Ichchham dvesham cha kamam cha dhairyena vinivartayet
266.7
भ्रमं प्रमोहमावर्तमभ्यासाद्विनिवर्तयेत्
निद्रां च प्रतिभां चैव ज्ञानाभ्यासेन तत्त्ववित्
Bhramam pramohamavartamabhyasadvinivartayet
Nidram cha pratibham chaiva gyanabhyasena tattvavit
266.8
उपद्रवांस्तथा रोगान्हितजीर्णमिताशनात्
लोभं मोहं च संतोषाद्विषयांस्तत्त्वदर्शनात्
Upadravanstatha roganhitajirnamitashanat
Lobham moham cha santoshadvishayanstattvadarshanat
266.9
अनुक्रोशादधर्मं च जयेद्धर्ममुपेक्षया
आयत्या च जयेदाशामर्थं सङ्गविवर्जनात्
Anukroshadadharmam cha jayeddharmamupekshaya
Ayatya cha jayedashamartham sangavivarjanat
266.10
अनित्यत्वेन च स्नेहं क्षुधं योगेन पण्डितः
कारुण्येनात्मनो मानं तृष्णां च परितोषतः
Anityatvena cha sneham kshudham yogena panditah
Karunyenatmano manam trishnam cha paritoshatah
266.11
उत्थानेन जयेत्तन्द्रीं वितर्कं निश्चयाज्जयेत्
मौनेन बहुभाष्यं च शौर्येण च भयं जयेत्
Utthanena jayettandrim vitarkam nishchayajjayet
Maunena bahubhashyam cha shauryena cha bhayam jayet
266.12
यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या तां यच्छेज्ज्ञानचक्षुषा
ज्ञानमात्मा महान्यच्छेत्तं यच्छेच्छान्तिरात्मनः
Yachchhedvanmanasi buddhya tam yachchhejgyanachakshusha
Gyanamatma mahanyachchhettam yachchhechchhantiratmanah
266.13
तदेतदुपशान्तेन बोद्धव्यं शुचिकर्मणा
योगदोषान्समुच्छिद्य पञ्च यान्कवयो विदुः
Tadetadupashantena boddhavyam shuchikarmana
Yogadoshansamuchchhidya pancha yankavayo viduh
266.14
कामं क्रोधं च लोभं च भयं स्वप्नं च पञ्चमम्
परित्यज्य निषेवेत तथेमान्योगसाधनान्
Kamam krodham cha lobham cha bhayam svapnam cha panchamam
Parityajya nisheveta tathemanyogasadhanan
266.15
ध्यानमध्ययनं दानं सत्यं ह्रीरार्जवं क्षमा
शौचमाहारतः शुद्धिरिन्द्रियाणां च संयमः
Dhyanamadhyayanam danam satyam hrirarjavam kshama
Shauchamaharatah shuddhirindriyanam cha sanyamah
266.16
एतैर्विवर्धते तेजः पाप्मानमपहन्ति च
सिध्यन्ति चास्य संकल्पा विज्ञानं च प्रवर्तते
Etairvivardhate tejah papmanamapahanti cha
Sidhyanti chasya sankalpa vigyanam cha pravartate
266.17
धूतपापः स तेजस्वी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्
Dhutapapah sa tejasvi laghvaharo jitendriyah
Kamakrodhau vashe kritva ninishedbrahmanah padam
266.18
अमूढत्वमसङ्गित्वं कामक्रोधविवर्जनम्
अदैन्यमनुदीर्णत्वमनुद्वेगो व्यवस्थितिः
Amudhatvamasangitvam kamakrodhavivarjanam
Adainyamanudirnatvamanudvego vyavasthitih
266.19
एष मार्गो हि मोक्षस्य प्रसन्नो विमलः शुचिः
तथा वाक्कायमनसां नियमः कामतोऽन्यथा
Esha margo hi mokshasya prasanno vimalah shuchih
Tatha vakkayamanasam niyamah kamatonyatha