UtshovChapter 267
267.1
भीष्म उवाच
अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम्
नारदस्य च संवादं देवलस्यासितस्य च
Bhishma uvacha
Atraivodaharantimamitihasam puratanam
Naradasya cha sanvadam devalasyasitasya cha
267.2
आसीनं देवलं वृद्धं बुद्ध्वा बुद्धिमतां वरः
नारदः परिपप्रच्छ भूतानां प्रभवाप्ययम्
Asinam devalam vriddham buddhva buddhimatam varah
Naradah paripaprachchha bhutanam prabhavapyayam
267.3
कुतः सृष्टमिदं विश्वं ब्रह्मन्स्थावरजङ्गमम्
प्रलये च कमभ्येति तद्भवान्प्रब्रवीतु मे
Kutah srishtamidam vishvam brahmansthavarajangamam
Pralaye cha kamabhyeti tadbhavanprabravitu me
267.4
असित उवाच
येभ्यः सृजति भूतानि कालो भावप्रचोदितः
महाभूतानि पञ्चेति तान्याहुर्भूतचिन्तकाः
Asita uvacha
Yebhyah srijati bhutani kalo bhavaprachoditah
Mahabhutani pancheti tanyahurbhutachintakah
267.5
तेभ्यः सृजति भूतानि काल आत्मप्रचोदितः
एतेभ्यो यः परं ब्रूयादसद्ब्रूयादसंशयम्
Tebhyah srijati bhutani kala atmaprachoditah
Etebhyo yah param bruyadasadbruyadasanshayam
267.6
विद्धि नारद पञ्चैताञ्शाश्वतानचलान्ध्रुवान्
महतस्तेजसो राशीन्कालषष्ठान्स्वभावतः
Viddhi narada panchaitanshashvatanachalandhruvan
Mahatastejaso rashinkalashashthansvabhavatah
267.7
आपश्चैवान्तरिक्षं च पृथिवी वायुपावकौ
असिद्धिः परमेतेभ्यो भूतेभ्यो मुक्तसंशयम्
Apashchaivantariksham cha prithivi vayupavakau
Asiddhih parametebhyo bhutebhyo muktasanshayam
267.8
नोपपत्त्या न वा युक्त्या त्वसद्ब्रूयादसंशयम्
वेत्थ तानभिनिर्वृत्तान्षडेते यस्य राशयः
Nopapattya na va yuktya tvasadbruyadasanshayam
Vettha tanabhinirvrittanshadete yasya rashayah
267.9
पञ्चैव तानि कालश्च भावाभावौ च केवलौ
अष्टौ भूतानि भूतानां शाश्वतानि भवाप्ययौ
Panchaiva tani kalashcha bhavabhavau cha kevalau
Ashtau bhutani bhutanam shashvatani bhavapyayau
267.10
अभावाद्भावितेष्वेव तेभ्यश्च प्रभवन्त्यपि
विनष्टोऽपि च तान्येव जन्तुर्भवति पञ्चधा
Abhavadbhaviteshveva tebhyashcha prabhavantyapi
Vinashtopi cha tanyeva janturbhavati panchadha
267.11
तस्य भूमिमयो देहः श्रोत्रमाकाशसंभवम्
सूर्यश्चक्षुरसुर्वायुरद्भ्यस्तु खलु शोणितम्
Tasya bhumimayo dehah shrotramakashasambhavam
Suryashchakshurasurvayuradbhyastu khalu shonitam
267.12
चक्षुषी नासिकाकर्णौ त्वग्जिह्वेति च पञ्चमी
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थानां ज्ञानानि कवयो विदुः
Chakshushi nasikakarnau tvagjihveti cha panchami
Indriyanindriyarthanam gyanani kavayo viduh
267.13
दर्शनं श्रवणं घ्राणं स्पर्शनं रसनं तथा
उपपत्त्या गुणान्विद्धि पञ्च पञ्चसु पञ्चधा
Darshanam shravanam ghranam sparshanam rasanam tatha
Upapattya gunanviddhi pancha panchasu panchadha
267.14
रूपं गन्धो रसः स्पर्शः शब्दश्चैवाथ तद्गुणाः
इन्द्रियैरुपलभ्यन्ते पञ्चधा पञ्च पञ्चभिः
Rupam gandho rasah sparshah shabdashchaivatha tadgunah
Indriyairupalabhyante panchadha pancha panchabhih
267.15
रूपं गन्धं रसं स्पर्शं शब्दं चैतांस्तु तद्गुणान्
इन्द्रियाणि न बुध्यन्ते क्षेत्रज्ञस्तैस्तु बुध्यते
Rupam gandham rasam sparsham shabdam chaitanstu tadgunan
Indriyani na budhyante kshetragyastaistu budhyate
267.16
चित्तमिन्द्रियसंघातात्परं तस्मात्परं मनः
मनसस्तु परा बुद्धिः क्षेत्रज्ञो बुद्धितः परः
Chittamindriyasanghatatparam tasmatparam manah
Manasastu para buddhih kshetragyo buddhitah parah
267.17
पूर्वं चेतयते जन्तुरिन्द्रियैर्विषयान्पृथक्
विचार्य मनसा पश्चादथ बुद्ध्या व्यवस्यति
इन्द्रियैरुपलब्धार्थान्सर्वान्यस्त्वध्यवस्यति
Purvam chetayate janturindriyairvishayanprithak
Vicharya manasa pashchadatha buddhya vyavasyati
Indriyairupalabdharthansarvanyastvadhyavasyati
267.18
चित्तमिन्द्रियसंघातं मनो बुद्धिं तथाष्टमीम्
अष्टौ ज्ञानेन्द्रियाण्याहुरेतान्यध्यात्मचिन्तकाः
Chittamindriyasanghatam mano buddhim tathashtamim
Ashtau gyanendriyanyahuretanyadhyatmachintakah
267.19
पाणिपादं च पायुश्च मेहनं पञ्चमं मुखम्
इति संशब्द्यमानानि शृणु कर्मेन्द्रियाण्यपि
Panipadam cha payushcha mehanam panchamam mukham
Iti sanshabdyamanani shrinu karmendriyanyapi
267.20
जल्पनाभ्यवहारार्थं मुखमिन्द्रियमुच्यते
गमनेन्द्रियं तथा पादौ कर्मणः करणे करौ
Jalpanabhyavaharartham mukhamindriyamuchyate
Gamanendriyam tatha padau karmanah karane karau
267.21
पायूपस्थौ विसर्गार्थमिन्द्रिये तुल्यकर्मणी
विसर्गे च पुरीषस्य विसर्गे चाभिकामिके
Payupasthau visargarthamindriye tulyakarmani
Visarge cha purishasya visarge chabhikamike
267.22
बलं षष्ठं षडेतानि वाचा सम्यग्यथागमम्
ज्ञानचेष्टेन्द्रियगुणाः सर्वे संशब्दिता मया
Balam shashtham shadetani vacha samyagyathagamam
Gyanacheshtendriyagunah sarve sanshabdita maya
267.23
इन्द्रियाणां स्वकर्मभ्यः श्रमादुपरमो यदा
भवतीन्द्रियसंन्यासादथ स्वपिति वै नरः
Indriyanam svakarmabhyah shramaduparamo yada
Bhavatindriyasannyasadatha svapiti vai narah
267.24
इन्द्रियाणां व्युपरमे मनोऽनुपरतं यदि
सेवते विषयानेव तद्विद्यात्स्वप्नदर्शनम्
Indriyanam vyuparame manonuparatam yadi
Sevate vishayaneva tadvidyatsvapnadarshanam
267.25
सात्त्विकाश्चैव ये भावास्तथा राजसतामसाः
कर्मयुक्तान्प्रशंसन्ति सात्त्विकानितरांस्तथा
Sattvikashchaiva ye bhavastatha rajasatamasah
Karmayuktanprashansanti sattvikanitaranstatha
267.26
आनन्दः कर्मणां सिद्धिः प्रतिपत्तिः परा गतिः
सात्त्विकस्य निमित्तानि भावान्संश्रयते स्मृतिः
Anandah karmanam siddhih pratipattih para gatih
Sattvikasya nimittani bhavansanshrayate smritih
267.27
जन्तुष्वेकतमेष्वेवं भावा ये विधिमास्थिताः
भावयोरीप्सितं नित्यं प्रत्यक्षगमनं द्वयोः
Jantushvekatameshvevam bhava ye vidhimasthitah
Bhavayoripsitam nityam pratyakshagamanam dvayoh
267.28
इन्द्रियाणि च भावाश्च गुणाः सप्तदश स्मृताः
तेषामष्टादशो देही यः शरीरे स शाश्वतः
Indriyani cha bhavashcha gunah saptadasha smritah
Teshamashtadasho dehi yah sharire sa shashvatah
267.29
अथ वा सशरीरास्ते गुणाः सर्वे शरीरिणाम्
संश्रितास्तद्वियोगे हि सशरीरा न सन्ति ते
Atha va sashariraste gunah sarve sharirinam
Sanshritastadviyoge hi sasharira na santi te
267.30
अथ वा संनिपातोऽयं शरीरं पाञ्चभौतिकम्
एकश्च दश चाष्टौ च गुणाः सह शरीरिणाम्
ऊष्मणा सह विंशो वा संघातः पाञ्चभौतिकः
Atha va sannipatoyam shariram panchabhautikam
Ekashcha dasha chashtau cha gunah saha sharirinam
Ushmana saha vinsho va sanghatah panchabhautikah
267.31
महान्संधारयत्येतच्छरीरं वायुना सह
तस्यास्य भावयुक्तस्य निमित्तं देहभेदने
Mahansandharayatyetachchhariram vayuna saha
Tasyasya bhavayuktasya nimittam dehabhedane
267.32
यथैवोत्पद्यते किंचित्पञ्चत्वं गच्छते तथा
पुण्यपापविनाशान्ते पुण्यपापसमीरितम्
देहं विशति कालेन ततोऽयं कर्मसंभवम्
Yathaivotpadyate kinchitpanchatvam gachchhate tatha
Punyapapavinashante punyapapasamiritam
Deham vishati kalena tatoyam karmasambhavam
267.33
हित्वा हित्वा ह्ययं प्रैति देहाद्देहं कृताश्रयः
कालसंचोदितः क्षेत्री विशीर्णाद्वा गृहाद्गृहम्
Hitva hitva hyayam praiti dehaddeham kritashrayah
Kalasanchoditah kshetri vishirnadva grihadgriham
267.34
तत्र नैवानुतप्यन्ते प्राज्ञा निश्चितनिश्चयाः
कृपणास्त्वनुतप्यन्ते जनाः संबन्धिमानिनः
Tatra naivanutapyante pragya nishchitanishchayah
Kripanastvanutapyante janah sambandhimaninah
267.35
न ह्ययं कस्यचित्कश्चिन्नास्य कश्चन विद्यते
भवत्येको ह्ययं नित्यं शरीरे सुखदुःखभाक्
Na hyayam kasyachitkashchinnasya kashchana vidyate
Bhavatyeko hyayam nityam sharire sukhaduhkhabhak
267.36
नैव संजायते जन्तुर्न च जातु विपद्यते
याति देहमयं भुक्त्वा कदाचित्परमां गतिम्
Naiva sanjayate janturna cha jatu vipadyate
Yati dehamayam bhuktva kadachitparamam gatim
267.37
पुण्यपापमयं देहं क्षपयन्कर्मसंचयात्
क्षीणदेहः पुनर्देही ब्रह्मत्वमुपगच्छति
Punyapapamayam deham kshapayankarmasanchayat
Kshinadehah punardehi brahmatvamupagachchhati
267.38
पुण्यपापक्षयार्थं च सांख्यं ज्ञानं विधीयते
तत्क्षये ह्यस्य पश्यन्ति ब्रह्मभावे परां गतिम्
Punyapapakshayartham cha sankhyam gyanam vidhiyate
Tatkshaye hyasya pashyanti brahmabhave param gatim