Chapter 245

245.1

व्यास उवाच
शरीराद्विप्रमुक्तं हि सूक्ष्मभूतं शरीरिणम्
कर्मभिः परिपश्यन्ति शास्त्रोक्तैः शास्त्रचेतसः

Vyasa uvacha
Shariradvipramuktam hi sukshmabhutam sharirinam
Karmabhih paripashyanti shastroktaih shastrachetasah

यथा मरीच्यः सहिताश्चरन्ति; गच्छन्ति तिष्ठन्ति च दृश्यमानाः
देहैर्विमुक्ता विचरन्ति लोकां;स्तथैव सत्त्वान्यतिमानुषाणि

Yatha marichyah sahitashcharanti; gachchhanti tishthanti cha drishyamanah
Dehairvimukta vicharanti lokam;stathaiva sattvanyatimanushani

प्रतिरूपं यथैवाप्सु तापः सूर्यस्य लक्ष्यते
सत्त्ववांस्तु तथा सत्त्वं प्रतिरूपं प्रपश्यति

Pratirupam yathaivapsu tapah suryasya lakshyate
Sattvavanstu tatha sattvam pratirupam prapashyati

तानि सूक्ष्माणि सत्त्वस्था विमुक्तानि शरीरतः
स्वेन तत्त्वेन तत्त्वज्ञाः पश्यन्ति नियतेन्द्रियाः

Tani sukshmani sattvastha vimuktani shariratah
Svena tattvena tattvagyah pashyanti niyatendriyah

स्वपतां जाग्रतां चैव सर्वेषामात्मचिन्तितम्
प्रधानद्वैधयुक्तानां जहतां कर्मजं रजः

Svapatam jagratam chaiva sarveshamatmachintitam
Pradhanadvaidhayuktanam jahatam karmajam rajah

यथाहनि तथा रात्रौ यथा रात्रौ तथाहनि
वशे तिष्ठति सत्त्वात्मा सततं योगयोगिनाम्

Yathahani tatha ratrau yatha ratrau tathahani
Vashe tishthati sattvatma satatam yogayoginam

तेषां नित्यं सदानित्यो भूतात्मा सततं गुणैः
सप्तभिस्त्वन्वितः सूक्ष्मैश्चरिष्णुरजरामरः

Tesham nityam sadanityo bhutatma satatam gunaih
Saptabhistvanvitah sukshmaishcharishnurajaramarah

मनोबुद्धिपराभूतः स्वदेहपरदेहवित्
स्वप्नेष्वपि भवत्येष विज्ञाता सुखदुःखयोः

Manobuddhiparabhutah svadehaparadehavit
Svapneshvapi bhavatyesha vigyata sukhaduhkhayoh

तत्रापि लभते दुःखं तत्रापि लभते सुखम्
क्रोधलोभौ तु तत्रापि कृत्वा व्यसनमर्छति

Tatrapi labhate duhkham tatrapi labhate sukham
Krodhalobhau tu tatrapi kritva vyasanamarchhati

प्रीणितश्चापि भवति महतोऽर्थानवाप्य च
करोति पुण्यं तत्रापि जाग्रन्निव च पश्यति

Prinitashchapi bhavati mahatorthanavapya cha
Karoti punyam tatrapi jagranniva cha pashyati

तमेवमतितेजोंशं भूतात्मानं हृदि स्थितम्
तमोरजोभ्यामाविष्टा नानुपश्यन्ति मूर्तिषु

Tamevamatitejonsham bhutatmanam hridi sthitam
Tamorajobhyamavishta nanupashyanti murtishu

शास्त्रयोगपरा भूत्वा स्वमात्मानं परीप्सवः
अनुच्छ्वासान्यमूर्तीनि यानि वज्रोपमान्यपि

Shastrayogapara bhutva svamatmanam paripsavah
Anuchchhvasanyamurtini yani vajropamanyapi

पृथग्भूतेषु सृष्टेषु चतुर्ष्वाश्रमकर्मसु
समाधौ योगमेवैतच्छाण्डिल्यः शममब्रवीत्

Prithagbhuteshu srishteshu chaturshvashramakarmasu
Samadhau yogamevaitachchhandilyah shamamabravit

विदित्वा सप्त सूक्ष्माणि षडङ्गं च महेश्वरम्
प्रधानविनियोगस्थः परं ब्रह्माधिगच्छति

Viditva sapta sukshmani shadangam cha maheshvaram
Pradhanaviniyogasthah param brahmadhigachchhati