Chapter 244

244.1

व्यास उवाच
द्वंद्वानि मोक्षजिज्ञासुरर्थधर्मावनुष्ठितः
वक्त्रा गुणवता शिष्यः श्राव्यः पूर्वमिदं महत्

Vyasa uvacha
Dvandvani mokshajigyasurarthadharmavanushthitah
Vaktra gunavata shishyah shravyah purvamidam mahat

आकाशं मारुतो ज्योतिरापः पृथ्वी च पञ्चमी
भावाभावौ च कालश्च सर्वभूतेषु पञ्चसु

Akasham maruto jyotirapah prithvi cha panchami
Bhavabhavau cha kalashcha sarvabhuteshu panchasu

अन्तरात्मकमाकाशं तन्मयं श्रोत्रमिन्द्रियम्
तस्य शब्दं गुणं विद्यान्मूर्तिशास्त्रविधानवित्

Antaratmakamakasham tanmayam shrotramindriyam
Tasya shabdam gunam vidyanmurtishastravidhanavit

चरणं मारुतात्मेति प्राणापानौ च तन्मयौ
स्पर्शनं चेन्द्रियं विद्यात्तथा स्पर्शं च तन्मयम्

Charanam marutatmeti pranapanau cha tanmayau
Sparshanam chendriyam vidyattatha sparsham cha tanmayam

ततः पाकः प्रकाशश्च ज्योतिश्चक्षुश्च तन्मयम्
तस्य रूपं गुणं विद्यात्तमोऽन्ववसितात्मकम्

Tatah pakah prakashashcha jyotishchakshushcha tanmayam
Tasya rupam gunam vidyattamonvavasitatmakam

प्रक्लेदः क्षुद्रता स्नेह इत्यापो ह्युपदिश्यते
रसनं चेन्द्रियं जिह्वा रसश्चापां गुणो मतः

Prakledah kshudrata sneha ityapo hyupadishyate
Rasanam chendriyam jihva rasashchapam guno matah

संघातः पार्थिवो धातुरस्थिदन्तनखानि च
श्मश्रु लोम च केशाश्च सिराः स्नायु च चर्म च

Sanghatah parthivo dhaturasthidantanakhani cha
Shmashru loma cha keshashcha sirah snayu cha charma cha

इन्द्रियं घ्राणसंज्ञानं नासिकेत्यभिधीयते
गन्धश्चैवेन्द्रियार्थोऽयं विज्ञेयः पृथिवीमयः

Indriyam ghranasangyanam nasiketyabhidhiyate
Gandhashchaivendriyarthoyam vigyeyah prithivimayah

उत्तरेषु गुणाः सन्ति सर्वे सर्वेषु चोत्तराः
पञ्चानां भूतसंघानां संततिं मुनयो विदुः

Uttareshu gunah santi sarve sarveshu chottarah
Panchanam bhutasanghanam santatim munayo viduh

मनो नवममेषां तु बुद्धिस्तु दशमी स्मृता
एकादशोऽन्तरात्मा च सर्वतः पर उच्यते

Mano navamamesham tu buddhistu dashami smrita
Ekadashontaratma cha sarvatah para uchyate

व्यवसायात्मिका बुद्धिर्मनो व्याकरणात्मकम्
कर्मानुमानाद्विज्ञेयः स जीवः क्षेत्रसंज्ञकः

Vyavasayatmika buddhirmano vyakaranatmakam
Karmanumanadvigyeyah sa jivah kshetrasangyakah

एभिः कालाष्टमैर्भावैर्यः सर्वैः सर्वमन्वितम्
पश्यत्यकलुषं प्राज्ञः स मोहं नानुवर्तते

Ebhih kalashtamairbhavairyah sarvaih sarvamanvitam
Pashyatyakalusham pragyah sa moham nanuvartate