UtshovChapter 243
243.1
व्यास उवाच
गन्धान्रसान्नानुरुन्ध्यात्सुखं वा; नालंकारांश्चाप्नुयात्तस्य तस्य
मानं च कीर्तिं च यशश्च नेच्छे;त्स वै प्रचारः पश्यतो ब्राह्मणस्य
Vyasa uvacha
Gandhanrasannanurundhyatsukham va; nalankaranshchapnuyattasya tasya
Manam cha kirtim cha yashashcha nechchhe;tsa vai pracharah pashyato brahmanasya
243.2
सर्वान्वेदानधीयीत शुश्रूषुर्ब्रह्मचर्यवान्
ऋचो यजूंषि सामानि न तेन न स ब्राह्मणः
Sarvanvedanadhiyita shushrushurbrahmacharyavan
Richo yajunshi samani na tena na sa brahmanah
243.3
ज्ञातिवत्सर्वभूतानां सर्ववित्सर्ववेदवित्
नाकामो म्रियते जातु न तेन न च ब्राह्मणः
Gyativatsarvabhutanam sarvavitsarvavedavit
Nakamo mriyate jatu na tena na cha brahmanah
243.4
इष्टीश्च विविधाः प्राप्य क्रतूंश्चैवाप्तदक्षिणान्
नैव प्राप्नोति ब्राह्मण्यमभिध्यानात्कथंचन
Ishtishcha vividhah prapya kratunshchaivaptadakshinan
Naiva prapnoti brahmanyamabhidhyanatkathanchana
243.5
यदा चायं न बिभेति यदा चास्मान्न बिभ्यति
यदा नेच्छति न द्वेष्टि ब्रह्म संपद्यते तदा
Yada chayam na bibheti yada chasmanna bibhyati
Yada nechchhati na dveshti brahma sampadyate tada
243.6
यदा न कुरुते भावं सर्वभूतेषु पापकम्
कर्मणा मनसा वाचा ब्रह्म संपद्यते तदा
Yada na kurute bhavam sarvabhuteshu papakam
Karmana manasa vacha brahma sampadyate tada
243.7
कामबन्धनमेवैकं नान्यदस्तीह बन्धनम्
कामबन्धनमुक्तो हि ब्रह्मभूयाय कल्पते
Kamabandhanamevaikam nanyadastiha bandhanam
Kamabandhanamukto hi brahmabhuyaya kalpate
243.8
कामतो मुच्यमानस्तु धूम्राभ्रादिव चन्द्रमाः
विरजाः कालमाकाङ्क्षन्धीरो धैर्येण वर्तते
Kamato muchyamanastu dhumrabhradiva chandramah
Virajah kalamakankshandhiro dhairyena vartate
243.9
आपूर्यमाणमचलप्रतिष्ठं; समुद्रमापः प्रविशन्ति यद्वत्
स कामकान्तो न तु कामकामः; स वै लोकात्स्वर्गमुपैति देही
Apuryamanamachalapratishtham; samudramapah pravishanti yadvat
Sa kamakanto na tu kamakamah; sa vai lokatsvargamupaiti dehi
243.10
वेदस्योपनिषत्सत्यं सत्यस्योपनिषद्दमः
दमस्योपनिषद्दानं दानस्योपनिषत्तपः
Vedasyopanishatsatyam satyasyopanishaddamah
Damasyopanishaddanam danasyopanishattapah
243.11
तपसोपनिषत्त्यागस्त्यागस्योपनिषत्सुखम्
सुखस्योपनिषत्स्वर्गः स्वर्गस्योपनिषच्छमः
Tapasopanishattyagastyagasyopanishatsukham
Sukhasyopanishatsvargah svargasyopanishachchhamah
243.12
क्लेदनं शोकमनसोः संतापं तृष्णया सह
सत्त्वमिच्छसि संतोषाच्छान्तिलक्षणमुत्तमम्
Kledanam shokamanasoh santapam trishnaya saha
Sattvamichchhasi santoshachchhantilakshanamuttamam
243.13
विशोको निर्ममः शान्तः प्रसन्नात्मात्मवित्तमः
षड्भिर्लक्षणवानेतैः समग्रः पुनरेष्यति
Vishoko nirmamah shantah prasannatmatmavittamah
Shadbhirlakshanavanetaih samagrah punareshyati
243.14
षड्भिः सत्त्वगुणोपेतैः प्राज्ञैरधिकमन्त्रिभिः
ये विदुः प्रेत्य चात्मानमिहस्थांस्तांस्तथा विदुः
Shadbhih sattvagunopetaih pragyairadhikamantribhih
Ye viduh pretya chatmanamihasthanstanstatha viduh
243.15
अकृत्रिममसंहार्यं प्राकृतं निरुपस्कृतम्
अध्यात्मं सुकृतप्रज्ञः सुखमव्ययमश्नुते
Akritrimamasanharyam prakritam nirupaskritam
Adhyatmam sukritapragyah sukhamavyayamashnute
243.16
निष्प्रचारं मनः कृत्वा प्रतिष्ठाप्य च सर्वतः
यामयं लभते तुष्टिं सा न शक्यमतोऽन्यथा
Nishpracharam manah kritva pratishthapya cha sarvatah
Yamayam labhate tushtim sa na shakyamatonyatha
243.17
येन तृप्यत्यभुञ्जानो येन तुष्यत्यवित्तवान्
येनास्नेहो बलं धत्ते यस्तं वेद स वेदवित्
Yena tripyatyabhunjano yena tushyatyavittavan
Yenasneho balam dhatte yastam veda sa vedavit
243.18
संगोप्य ह्यात्मनो द्वाराण्यपिधाय विचिन्तयन्
यो ह्यास्ते ब्राह्मणः शिष्टः स आत्मरतिरुच्यते
Sangopya hyatmano dvaranyapidhaya vichintayan
Yo hyaste brahmanah shishtah sa atmaratiruchyate
243.19
समाहितं परे तत्त्वे क्षीणकाममवस्थितम्
सर्वतः सुखमन्वेति वपुश्चान्द्रमसं यथा
Samahitam pare tattve kshinakamamavasthitam
Sarvatah sukhamanveti vapushchandramasam yatha
243.20
सविशेषाणि भूतानि गुणांश्चाभजतो मुनेः
सुखेनापोह्यते दुःखं भास्करेण तमो यथा
Savisheshani bhutani gunanshchabhajato muneh
Sukhenapohyate duhkham bhaskarena tamo yatha
243.21
तमतिक्रान्तकर्माणमतिक्रान्तगुणक्षयम्
ब्राह्मणं विषयाश्लिष्टं जरामृत्यू न विन्दतः
Tamatikrantakarmanamatikrantagunakshayam
Brahmanam vishayashlishtam jaramrityu na vindatah
243.22
स यदा सर्वतो मुक्तः समः पर्यवतिष्ठते
इन्द्रियाणीन्द्रियार्थांश्च शरीरस्थोऽतिवर्तते
Sa yada sarvato muktah samah paryavatishthate
Indriyanindriyarthanshcha sharirasthotivartate
243.23
कारणं परमं प्राप्य अतिक्रान्तस्य कार्यताम्
पुनरावर्तनं नास्ति संप्राप्तस्य परात्परम्
Karanam paramam prapya atikrantasya karyatam
Punaravartanam nasti sampraptasya paratparam