Chapter 246

246.1

व्यास उवाच
हृदि कामद्रुमश्चित्रो मोहसंचयसंभवः
क्रोधमानमहास्कन्धो विवित्सापरिमोचनः

Vyasa uvacha
Hridi kamadrumashchitro mohasanchayasambhavah
Krodhamanamahaskandho vivitsaparimochanah

तस्य चाज्ञानमाधारः प्रमादः परिषेचनम्
सोऽभ्यसूयापलाशो हि पुरादुष्कृतसारवान्

Tasya chagyanamadharah pramadah parishechanam
Sobhyasuyapalasho hi puradushkritasaravan

संमोहचिन्ताविटपः शोकशाखो भयंकरः
मोहनीभिः पिपासाभिर्लताभिः परिवेष्टितः

Sammohachintavitapah shokashakho bhayankarah
Mohanibhih pipasabhirlatabhih pariveshtitah

उपासते महावृक्षं सुलुब्धास्तं फलेप्सवः
आयासैः संयतः पाशैः फलानि परिवेष्टयन्

Upasate mahavriksham sulubdhastam phalepsavah
Ayasaih sanyatah pashaih phalani pariveshtayan

यस्तान्पाशान्वशे कृत्वा तं वृक्षमपकर्षति
गतः स दुःखयोरन्तं यतमानस्तयोर्द्वयोः

Yastanpashanvashe kritva tam vrikshamapakarshati
Gatah sa duhkhayorantam yatamanastayordvayoh

संरोहत्यकृतप्रज्ञः संतापेन हि पादपम्
स तमेव ततो हन्ति विषं ग्रस्तमिवातुरम्

Sanrohatyakritapragyah santapena hi padapam
Sa tameva tato hanti visham grastamivaturam

तस्यानुशयमूलस्य मूलमुद्ध्रियते बलात्
त्यागाप्रमादाकृतिना साम्येन परमासिना

Tasyanushayamulasya mulamuddhriyate balat
Tyagapramadakritina samyena paramasina

एवं यो वेद कामस्य केवलं परिकर्षणम्
वधं वै कामशास्त्रस्य स दुःखान्यतिवर्तते

Evam yo veda kamasya kevalam parikarshanam
Vadham vai kamashastrasya sa duhkhanyativartate

शरीरं पुरमित्याहुः स्वामिनी बुद्धिरिष्यते
तत्र बुद्धेः शरीरस्थं मनो नामार्थचिन्तकम्

Shariram puramityahuh svamini buddhirishyate
Tatra buddheh sharirastham mano namarthachintakam

इन्द्रियाणि जनाः पौरास्तदर्थं तु परा कृतिः
तत्र द्वौ दारुणौ दोषौ तमो नाम रजस्तथा

Indriyani janah paurastadartham tu para kritih
Tatra dvau darunau doshau tamo nama rajastatha

यदर्थमुपजीवन्ति पौराः सहपुरेश्वराः
अद्वारेण तमेवार्थं द्वौ दोषावुपजीवतः

Yadarthamupajivanti paurah sahapureshvarah
Advarena tamevartham dvau doshavupajivatah

तत्र बुद्धिर्हि दुर्धर्षा मनः साधर्म्यमुच्यते
पौराश्चापि मनस्त्रस्तास्तेषामपि चला स्थितिः

Tatra buddhirhi durdharsha manah sadharmyamuchyate
Paurashchapi manastrastasteshamapi chala sthitih

यदर्थं बुद्धिरध्यास्ते न सोऽर्थः परिषीदति
यदर्थं पृथगध्यास्ते मनस्तत्परिषीदति

Yadartham buddhiradhyaste na sorthah parishidati
Yadartham prithagadhyaste manastatparishidati

पृथग्भूतं यदा बुद्ध्या मनो भवति केवलम्
तत्रैनं विवृतं शून्यं रजः पर्यवतिष्ठते

Prithagbhutam yada buddhya mano bhavati kevalam
Tatrainam vivritam shunyam rajah paryavatishthate

तन्मनः कुरुते सख्यं रजसा सह संगतम्
तं चादाय जनं पौरं रजसे संप्रयच्छति

Tanmanah kurute sakhyam rajasa saha sangatam
Tam chadaya janam pauram rajase samprayachchhati