Chapter 247

247.1

भीष्म उवाच
भूतानां गुणसंख्यानं भूयः पुत्र निशामय
द्वैपायनमुखाद्भ्रष्टं श्लाघया परयानघ

Bhishma uvacha
Bhutanam gunasankhyanam bhuyah putra nishamaya
Dvaipayanamukhadbhrashtam shlaghaya parayanagha

दीप्तानलनिभः प्राह भगवान्धूम्रवर्चसे
ततोऽहमपि वक्ष्यामि भूयः पुत्र निदर्शनम्

Diptanalanibhah praha bhagavandhumravarchase
Tatohamapi vakshyami bhuyah putra nidarshanam

भूमेः स्थैर्यं पृथुत्वं च काठिन्यं प्रसवात्मता
गन्धो गुरुत्वं शक्तिश्च संघातः स्थापना धृतिः

Bhumeh sthairyam prithutvam cha kathinyam prasavatmata
Gandho gurutvam shaktishcha sanghatah sthapana dhritih

अपां शैत्यं रसः क्लेदो द्रवत्वं स्नेहसौम्यता
जिह्वा विष्यन्दिनी चैव भौमाप्यास्रवणं तथा

Apam shaityam rasah kledo dravatvam snehasaumyata
Jihva vishyandini chaiva bhaumapyasravanam tatha

अग्नेर्दुर्धर्षता तेजस्तापः पाकः प्रकाशनम्
शौचं रागो लघुस्तैक्ष्ण्यं दशमं चोर्ध्वभागिता

Agnerdurdharshata tejastapah pakah prakashanam
Shaucham rago laghustaikshnyam dashamam chordhvabhagita

वायोरनियमः स्पर्शो वादस्थानं स्वतन्त्रता
बलं शैघ्र्यं च मोहश्च चेष्टा कर्मकृता भवः

Vayoraniyamah sparsho vadasthanam svatantrata
Balam shaighryam cha mohashcha cheshta karmakrita bhavah

आकाशस्य गुणः शब्दो व्यापित्वं छिद्रतापि च
अनाश्रयमनालम्बमव्यक्तमविकारिता

Akashasya gunah shabdo vyapitvam chhidratapi cha
Anashrayamanalambamavyaktamavikarita

अप्रतीघातता चैव भूतत्वं विकृतानि च
गुणाः पञ्चाशतं प्रोक्ताः पञ्चभूतात्मभाविताः

Apratighatata chaiva bhutatvam vikritani cha
Gunah panchashatam proktah panchabhutatmabhavitah

चलोपपत्तिर्व्यक्तिश्च विसर्गः कल्पना क्षमा
सदसच्चाशुता चैव मनसो नव वै गुणाः

Chalopapattirvyaktishcha visargah kalpana kshama
Sadasachchashuta chaiva manaso nava vai gunah

इष्टानिष्टविकल्पश्च व्यवसायः समाधिता
संशयः प्रतिपत्तिश्च बुद्धौ पञ्चेह ये गुणाः

Ishtanishtavikalpashcha vyavasayah samadhita
Sanshayah pratipattishcha buddhau pancheha ye gunah

युधिष्ठिर उवाच
कथं पञ्चगुणा बुद्धिः कथं पञ्चेन्द्रिया गुणाः
एतन्मे सर्वमाचक्ष्व सूक्ष्मज्ञानं पितामह

Yudhishthira uvacha
Katham panchaguna buddhih katham panchendriya gunah
Etanme sarvamachakshva sukshmagyanam pitamaha

भीष्म उवाच
आहुः षष्टिं भूतगुणान्वै; भूतविशिष्टा नित्यविषक्ताः
भूतविषक्ताश्चाक्षरसृष्टाः; पुत्र न नित्यं तदिह वदन्ति

Bhishma uvacha
Ahuh shashtim bhutagunanvai; bhutavishishta nityavishaktah
Bhutavishaktashchaksharasrishtah; putra na nityam tadiha vadanti

तत्पुत्र चिन्ताकलितं यदुक्त;मनागतं वै तव संप्रतीह
भूतार्थतत्त्वं तदवाप्य सर्वं; भूतप्रभावाद्भव शान्तबुद्धिः

Tatputra chintakalitam yadukta;managatam vai tava sampratiha
Bhutarthatattvam tadavapya sarvam; bhutaprabhavadbhava shantabuddhih