UtshovChapter 224
224.1
युधिष्ठिर उवाच
आद्यन्तं सर्वभूतानां श्रोतुमिच्छामि कौरव
ध्यानं कर्म च कालं च तथैवायुर्युगे युगे
Yudhishthira uvacha
Adyantam sarvabhutanam shrotumichchhami kaurava
Dhyanam karma cha kalam cha tathaivayuryuge yuge
224.2
लोकतत्त्वं च कार्त्स्न्येन भूतानामागतिं गतिम्
सर्गश्च निधनं चैव कुत एतत्प्रवर्तते
Lokatattvam cha kartsnyena bhutanamagatim gatim
Sargashcha nidhanam chaiva kuta etatpravartate
224.3
यदि तेऽनुग्रहे बुद्धिरस्मास्विह सतां वर
एतद्भवन्तं पृच्छामि तद्भवान्प्रब्रवीतु मे
Yadi tenugrahe buddhirasmasviha satam vara
Etadbhavantam prichchhami tadbhavanprabravitu me
224.4
पूर्वं हि कथितं श्रुत्वा भृगुभाषितमुत्तमम्
भरद्वाजस्य विप्रर्षेस्ततो मे बुद्धिरुत्तमा
Purvam hi kathitam shrutva bhrigubhashitamuttamam
Bharadvajasya viprarshestato me buddhiruttama
224.5
जाता परमधर्मिष्ठा दिव्यसंस्थानसंस्थिता
ततो भूयस्तु पृच्छामि तद्भवान्वक्तुमर्हति
Jata paramadharmishtha divyasansthanasansthita
Tato bhuyastu prichchhami tadbhavanvaktumarhati
224.6
भीष्म उवाच
अत्र ते वर्तयिष्येऽहमितिहासं पुरातनम्
जगौ यद्भगवान्व्यासः पुत्राय परिपृच्छते
Bhishma uvacha
Atra te vartayishyehamitihasam puratanam
Jagau yadbhagavanvyasah putraya pariprichchhate
224.7
अधीत्य वेदानखिलान्साङ्गोपनिषदस्तथा
अन्विच्छन्नैष्ठिकं कर्म धर्मनैपुणदर्शनात्
Adhitya vedanakhilansangopanishadastatha
Anvichchhannaishthikam karma dharmanaipunadarshanat
224.8
कृष्णद्वैपायनं व्यासं पुत्रो वैयासकिः शुकः
पप्रच्छ संदेहमिमं छिन्नधर्मार्थसंशयम्
Krishnadvaipayanam vyasam putro vaiyasakih shukah
Paprachchha sandehamimam chhinnadharmarthasanshayam
224.9
भूतग्रामस्य कर्तारं कालज्ञाने च निश्चयम्
ब्राह्मणस्य च यत्कृत्यं तद्भवान्वक्तुमर्हति
Bhutagramasya kartaram kalagyane cha nishchayam
Brahmanasya cha yatkrityam tadbhavanvaktumarhati
224.10
तस्मै प्रोवाच तत्सर्वं पिता पुत्राय पृच्छते
अतीतानागते विद्वान्सर्वज्ञः सर्वधर्मवित्
Tasmai provacha tatsarvam pita putraya prichchhate
Atitanagate vidvansarvagyah sarvadharmavit
224.11
अनाद्यन्तमजं दिव्यमजरं ध्रुवमव्ययम्
अप्रतर्क्यमविज्ञेयं ब्रह्माग्रे समवर्तत
Anadyantamajam divyamajaram dhruvamavyayam
Apratarkyamavigyeyam brahmagre samavartata
224.12
काष्ठा निमेषा दश पञ्च चैव; त्रिंशत्तु काष्ठा गणयेत्कलां ताम्
त्रिंशत्कलाश्चापि भवेन्मुहूर्तो; भागः कलाया दशमश्च यः स्यात्
Kashtha nimesha dasha pancha chaiva; trinshattu kashtha ganayetkalam tam
Trinshatkalashchapi bhavenmuhurto; bhagah kalaya dashamashcha yah syat
224.13
त्रिंशन्मुहूर्तश्च भवेदहश्च; रात्रिश्च संख्या मुनिभिः प्रणीता
मासः स्मृतो रात्र्यहनी च त्रिंश;त्संवत्सरो द्वादशमास उक्तः
संवत्सरं द्वे अयने वदन्ति; संख्याविदो दक्षिणमुत्तरं च
Trinshanmuhurtashcha bhavedahashcha; ratrishcha sankhya munibhih pranita
Masah smrito ratryahani cha trinsha;tsanvatsaro dvadashamasa uktah
Sanvatsaram dve ayane vadanti; sankhyavido dakshinamuttaram cha
224.14
अहोरात्रे विभजते सूर्यो मानुषलौकिके
रात्रिः स्वप्नाय भूतानां चेष्टायै कर्मणामहः
Ahoratre vibhajate suryo manushalaukike
Ratrih svapnaya bhutanam cheshtayai karmanamahah
224.15
पित्र्ये रात्र्यहनी मासः प्रविभागस्तयोः पुनः
कृष्णोऽहः कर्मचेष्टायां शुक्लः स्वप्नाय शर्वरी
Pitrye ratryahani masah pravibhagastayoh punah
Krishnohah karmacheshtayam shuklah svapnaya sharvari
224.16
दैवे रात्र्यहनी वर्षं प्रविभागस्तयोः पुनः
अहस्तत्रोदगयनं रात्रिः स्याद्दक्षिणायनम्
Daive ratryahani varsham pravibhagastayoh punah
Ahastatrodagayanam ratrih syaddakshinayanam
224.17
ये ते रात्र्यहनी पूर्वे कीर्तिते दैवलौकिके
तयोः संख्याय वर्षाग्रं ब्राह्मे वक्ष्याम्यहःक्षपे
Ye te ratryahani purve kirtite daivalaukike
Tayoh sankhyaya varshagram brahme vakshyamyahahkshape
224.18
तेषां संवत्सराग्राणि प्रवक्ष्याम्यनुपूर्वशः
कृते त्रेतायुगे चैव द्वापरे च कलौ तथा
Tesham sanvatsaragrani pravakshyamyanupurvashah
Krite tretayuge chaiva dvapare cha kalau tatha
224.19
चत्वार्याहुः सहस्राणि वर्षाणां तत्कृतं युगम्
तस्य तावच्छती संध्या संध्यांशश्च तथाविधः
Chatvaryahuh sahasrani varshanam tatkritam yugam
Tasya tavachchhati sandhya sandhyanshashcha tathavidhah
224.20
इतरेषु ससंध्येषु ससंध्यांशेषु च त्रिषु
एकापायेन संयान्ति सहस्राणि शतानि च
Itareshu sasandhyeshu sasandhyansheshu cha trishu
Ekapayena sanyanti sahasrani shatani cha
224.21
एतानि शाश्वताँल्लोकान्धारयन्ति सनातनान्
एतद्ब्रह्मविदां तात विदितं ब्रह्म शाश्वतम्
Etani shashvatanllokandharayanti sanatanan
Etadbrahmavidam tata viditam brahma shashvatam
224.22
चतुष्पात्सकलो धर्मः सत्यं चैव कृते युगे
नाधर्मेणागमः कश्चित्परस्तस्य प्रवर्तते
Chatushpatsakalo dharmah satyam chaiva krite yuge
Nadharmenagamah kashchitparastasya pravartate
224.23
इतरेष्वागमाद्धर्मः पादशस्त्ववरोप्यते
चौरिकानृतमायाभिरधर्मश्चोपचीयते
Itareshvagamaddharmah padashastvavaropyate
Chaurikanritamayabhiradharmashchopachiyate
224.24
अरोगाः सर्वसिद्धार्थाश्चतुर्वर्षशतायुषः
कृते त्रेतादिष्वेतेषां पादशो ह्रसते वयः
Arogah sarvasiddharthashchaturvarshashatayushah
Krite tretadishvetesham padasho hrasate vayah
224.25
वेदवादाश्चानुयुगं ह्रसन्तीति च नः श्रुतम्
आयूंषि चाशिषश्चैव वेदस्यैव च यत्फलम्
Vedavadashchanuyugam hrasantiti cha nah shrutam
Ayunshi chashishashchaiva vedasyaiva cha yatphalam
224.26
अन्ये कृतयुगे धर्मास्त्रेतायां द्वापरेऽपरे
अन्ये कलियुगे धर्मा यथाशक्तिकृता इव
Anye kritayuge dharmastretayam dvaparepare
Anye kaliyuge dharma yathashaktikrita iva
224.27
तपः परं कृतयुगे त्रेतायां ज्ञानमुत्तमम्
द्वापरे यज्ञमेवाहुर्दानमेव कलौ युगे
Tapah param kritayuge tretayam gyanamuttamam
Dvapare yagyamevahurdanameva kalau yuge
224.28
एतां द्वादशसाहस्रीं युगाख्यां कवयो विदुः
सहस्रं परिवृत्तं तद्ब्राह्मं दिवसमुच्यते
Etam dvadashasahasrim yugakhyam kavayo viduh
Sahasram parivrittam tadbrahmam divasamuchyate
224.29
रात्रिस्तावत्तिथी ब्राह्मी तदादौ विश्वमीश्वरः
प्रलयेऽध्यात्ममाविश्य सुप्त्वा सोऽन्ते विबुध्यते
Ratristavattithi brahmi tadadau vishvamishvarah
Pralayedhyatmamavishya suptva sonte vibudhyate
224.30
सहस्रयुगपर्यन्तमहर्यद्ब्रह्मणो विदुः
रात्रिं युगसहस्रान्तां तेऽहोरात्रविदो जनाः
Sahasrayugaparyantamaharyadbrahmano viduh
Ratrim yugasahasrantam tehoratravido janah
224.31
प्रतिबुद्धो विकुरुते ब्रह्माक्षय्यं क्षपाक्षये
सृजते च महद्भूतं तस्माद्व्यक्तात्मकं मनः
Pratibuddho vikurute brahmakshayyam kshapakshaye
Srijate cha mahadbhutam tasmadvyaktatmakam manah
224.32
ब्रह्म तेजोमयं शुक्रं यस्य सर्वमिदं जगत्
एकस्य भूतं भूतस्य द्वयं स्थावरजङ्गमम्
Brahma tejomayam shukram yasya sarvamidam jagat
Ekasya bhutam bhutasya dvayam sthavarajangamam
224.33
अहर्मुखे विबुद्धः सन्सृजते विद्यया जगत्
अग्र एव महाभूतमाशु व्यक्तात्मकं मनः
Aharmukhe vibuddhah sansrijate vidyaya jagat
Agra eva mahabhutamashu vyaktatmakam manah
224.34
अभिभूयेह चार्चिष्मद्व्यसृजत्सप्त मानसान्
दूरगं बहुधागामि प्रार्थनासंशयात्मकम्
Abhibhuyeha charchishmadvyasrijatsapta manasan
Duragam bahudhagami prarthanasanshayatmakam
224.35
मनः सृष्टिं विकुरुते चोद्यमानं सिसृक्षया
आकाशं जायते तस्मात्तस्य शब्दो गुणो मतः
Manah srishtim vikurute chodyamanam sisrikshaya
Akasham jayate tasmattasya shabdo guno matah
224.36
आकाशात्तु विकुर्वाणात्सर्वगन्धवहः शुचिः
बलवाञ्जायते वायुस्तस्य स्पर्शो गुणो मतः
Akashattu vikurvanatsarvagandhavahah shuchih
Balavanjayate vayustasya sparsho guno matah
224.37
वायोरपि विकुर्वाणाज्ज्योतिर्भूतं तमोनुदम्
रोचिष्णु जायते तत्र तद्रूपगुणमुच्यते
Vayorapi vikurvanajjyotirbhutam tamonudam
Rochishnu jayate tatra tadrupagunamuchyate
224.38
ज्योतिषोऽपि विकुर्वाणाद्भवन्त्यापो रसात्मिकाः
अद्भ्यो गन्धगुणा भूमिः पूर्वैषा सृष्टिरुच्यते
Jyotishopi vikurvanadbhavantyapo rasatmikah
Adbhyo gandhaguna bhumih purvaisha srishtiruchyate
224.39
गुणाः पूर्वस्य पूर्वस्य प्राप्नुवन्त्युत्तरोत्तरम्
तेषां यावत्तिथं यद्यत्तत्तत्तावद्गुणं स्मृतम्
Gunah purvasya purvasya prapnuvantyuttarottaram
Tesham yavattitham yadyattattattavadgunam smritam
224.40
उपलभ्याप्सु चेद्गन्धं केचिद्ब्रूयुरनैपुणात्
पृथिव्यामेव तं विद्यादापो वायुं च संश्रितम्
Upalabhyapsu chedgandham kechidbruyuranaipunat
Prithivyameva tam vidyadapo vayum cha sanshritam
224.41
एते तु सप्त पुरुषा नानाविर्याः पृथक्पृथक्
नाशक्नुवन्प्रजाः स्रष्टुमसमागम्य सर्वतः
Ete tu sapta purusha nanaviryah prithakprithak
Nashaknuvanprajah srashtumasamagamya sarvatah
224.42
ते समेत्य महात्मानमन्योन्यमभिसंश्रिताः
शरीराश्रयणं प्राप्तास्ततः पुरुष उच्यते
Te sametya mahatmanamanyonyamabhisanshritah
Sharirashrayanam praptastatah purusha uchyate
224.43
श्रयणाच्छरीरं भवति मूर्तिमत्षोडशात्मकम्
तदाविशन्ति भूतानि महान्ति सह कर्मणा
Shrayanachchhariram bhavati murtimatshodashatmakam
Tadavishanti bhutani mahanti saha karmana
224.44
सर्वभूतानि चादाय तपसश्चरणाय च
आदिकर्ता महाभूतं तमेवाहुः प्रजापतिम्
Sarvabhutani chadaya tapasashcharanaya cha
Adikarta mahabhutam tamevahuh prajapatim
224.45
स वै सृजति भूतानि स एव पुरुषः परः
अजो जनयते ब्रह्मा देवर्षिपितृमानवान्
Sa vai srijati bhutani sa eva purushah parah
Ajo janayate brahma devarshipitrimanavan
224.46
लोकान्नदीः समुद्रांश्च दिशः शैलान्वनस्पतीन्
नरकिंनररक्षांसि वयःपशुमृगोरगान्
अव्ययं च व्ययं चैव द्वयं स्थावरजङ्गमम्
Lokannadih samudranshcha dishah shailanvanaspatin
Narakinnararakshansi vayahpashumrigoragan
Avyayam cha vyayam chaiva dvayam sthavarajangamam
224.47
तेषां ये यानि कर्माणि प्राक्सृष्ट्यां प्रतिपेदिरे
तान्येव प्रतिपद्यन्ते सृज्यमानाः पुनः पुनः
Tesham ye yani karmani praksrishtyam pratipedire
Tanyeva pratipadyante srijyamanah punah punah
224.48
हिंस्राहिंस्रे मृदुक्रूरे धर्माधर्मे ऋतानृते
अतो यन्मन्यते धाता तस्मात्तत्तस्य रोचते
Hinsrahinsre mridukrure dharmadharme ritanrite
Ato yanmanyate dhata tasmattattasya rochate
224.49
महाभूतेषु नानात्वमिन्द्रियार्थेषु मूर्तिषु
विनियोगं च भूतानां धातैव विदधात्युत
Mahabhuteshu nanatvamindriyartheshu murtishu
Viniyogam cha bhutanam dhataiva vidadhatyuta
224.50
केचित्पुरुषकारं तु प्राहुः कर्मविदो जनाः
दैवमित्यपरे विप्राः स्वभावं भूतचिन्तकाः
Kechitpurushakaram tu prahuh karmavido janah
Daivamityapare viprah svabhavam bhutachintakah
224.51
पौरुषं कर्म दैवं च फलवृत्तिस्वभावतः
त्रय एतेऽपृथग्भूता नविवेकं तु केचन
Paurusham karma daivam cha phalavrittisvabhavatah
Traya eteprithagbhuta navivekam tu kechana
224.52
एवमेतच्च नैवं च यद्भूतं सृजते जगत्
कर्मस्था विषमं ब्रूयुः सत्त्वस्थाः समदर्शिनः
Evametachcha naivam cha yadbhutam srijate jagat
Karmastha vishamam bruyuh sattvasthah samadarshinah
224.53
तपो निःश्रेयसं जन्तोस्तस्य मूलं दमः शमः
तेन सर्वानवाप्नोति यान्कामान्मनसेच्छति
Tapo nihshreyasam jantostasya mulam damah shamah
Tena sarvanavapnoti yankamanmanasechchhati
224.54
तपसा तदवाप्नोति यद्भूतं सृजते जगत्
स तद्भूतश्च सर्वेषां भूतानां भवति प्रभुः
Tapasa tadavapnoti yadbhutam srijate jagat
Sa tadbhutashcha sarvesham bhutanam bhavati prabhuh
224.55
ऋषयस्तपसा वेदानध्यैषन्त दिवानिशम्
अनादिनिधना नित्या वागुत्सृष्टा स्वयंभुवा
Rishayastapasa vedanadhyaishanta divanisham
Anadinidhana nitya vagutsrishta svayambhuva
224.56
ऋषीणां नामधेयानि याश्च वेदेषु सृष्टयः
शर्वर्यन्तेषु जातानां तान्येवैभ्यो ददाति सः
Rishinam namadheyani yashcha vedeshu srishtayah
Sharvaryanteshu jatanam tanyevaibhyo dadati sah
224.57
नामभेदस्तपःकर्मयज्ञाख्या लोकसिद्धयः
आत्मसिद्धिस्तु वेदेषु प्रोच्यते दशभिः क्रमैः
Namabhedastapahkarmayagyakhya lokasiddhayah
Atmasiddhistu vedeshu prochyate dashabhih kramaih
224.58
यदुक्तं वेदवादेषु गहनं वेददृष्टिभिः
तदन्तेषु यथायुक्तं क्रमयोगेन लक्ष्यते
Yaduktam vedavadeshu gahanam vedadrishtibhih
Tadanteshu yathayuktam kramayogena lakshyate
224.59
कर्मजोऽयं पृथग्भावो द्वंद्वयुक्तो वियोगिनः
आत्मसिद्धिस्तु विज्ञाता जहाति प्रायशो बलम्
Karmajoyam prithagbhavo dvandvayukto viyoginah
Atmasiddhistu vigyata jahati prayasho balam
224.60
द्वे ब्रह्मणी वेदितव्ये शब्दब्रह्म परं च यत्
शब्दब्रह्मणि निष्णातः परं ब्रह्माधिगच्छति
Dve brahmani veditavye shabdabrahma param cha yat
Shabdabrahmani nishnatah param brahmadhigachchhati
224.61
आरम्भयज्ञाः क्षत्रस्य हविर्यज्ञा विशस्तथा
परिचारयज्ञाः शूद्रास्तु तपोयज्ञा द्विजातयः
Arambhayagyah kshatrasya haviryagya vishastatha
Paricharayagyah shudrastu tapoyagya dvijatayah
224.62
त्रेतायुगे विधिस्त्वेषां यज्ञानां न कृते युगे
द्वापरे विप्लवं यान्ति यज्ञाः कलियुगे तथा
Tretayuge vidhistvesham yagyanam na krite yuge
Dvapare viplavam yanti yagyah kaliyuge tatha
224.63
अपृथग्धर्मिणो मर्त्या ऋक्सामानि यजूंषि च
काम्यां पुष्टिं पृथग्दृष्ट्वा तपोभिस्तप एव च
Aprithagdharmino martya riksamani yajunshi cha
Kamyam pushtim prithagdrishtva tapobhistapa eva cha
224.64
त्रेतायां तु समस्तास्ते प्रादुरासन्महाबलाः
संयन्तारः स्थावराणां जङ्गमानां च सर्वशः
Tretayam tu samastaste pradurasanmahabalah
Sanyantarah sthavaranam jangamanam cha sarvashah
224.65
त्रेतायां संहता ह्येते यज्ञा वर्णास्तथैव च
संरोधादायुषस्त्वेते व्यस्यन्ते द्वापरे युगे
Tretayam sanhata hyete yagya varnastathaiva cha
Sanrodhadayushastvete vyasyante dvapare yuge
224.66
दृश्यन्ते नापि दृश्यन्ते वेदाः कलियुगेऽखिलाः
उत्सीदन्ते सयज्ञाश्च केवला धर्मसेतवः
Drishyante napi drishyante vedah kaliyugekhilah
Utsidante sayagyashcha kevala dharmasetavah
224.67
कृते युगे यस्तु धर्मो ब्राह्मणेषु प्रदृश्यते
आत्मवत्सु तपोवत्सु श्रुतवत्सु प्रतिष्ठितः
Krite yuge yastu dharmo brahmaneshu pradrishyate
Atmavatsu tapovatsu shrutavatsu pratishthitah
224.68
अधर्मव्रतसंयोगं यथाधर्मं युगे युगे
विक्रियन्ते स्वधर्मस्था वेदवादा यथायुगम्
Adharmavratasanyogam yathadharmam yuge yuge
Vikriyante svadharmastha vedavada yathayugam
224.69
यथा विश्वानि भूतानि वृष्ट्या भूयांसि प्रावृषि
सृज्यन्ते जङ्गमस्थानि तथा धर्मा युगे युगे
Yatha vishvani bhutani vrishtya bhuyansi pravrishi
Srijyante jangamasthani tatha dharma yuge yuge
224.70
यथर्तुष्वृतुलिङ्गानि नानारूपाणि पर्यये
दृश्यन्ते तानि तान्येव तथा ब्रह्माहरात्रिषु
Yathartushvritulingani nanarupani paryaye
Drishyante tani tanyeva tatha brahmaharatrishu
224.71
विहितं कालनानात्वमनादिनिधनं तथा
कीर्तितं यत्पुरस्तात्ते तत्सूते चात्ति च प्रजाः
Vihitam kalananatvamanadinidhanam tatha
Kirtitam yatpurastatte tatsute chatti cha prajah
224.72
दधाति प्रभवे स्थानं भूतानां संयमो यमः
स्वभावेनैव वर्तन्ते द्वंद्वयुक्तानि भूरिशः
Dadhati prabhave sthanam bhutanam sanyamo yamah
Svabhavenaiva vartante dvandvayuktani bhurishah
224.73
सर्गः कालः क्रिया वेदाः कर्ता कार्यं क्रिया फलम्
प्रोक्तं ते पुत्र सर्वं वै यन्मां त्वं परिपृच्छसि
Sargah kalah kriya vedah karta karyam kriya phalam
Proktam te putra sarvam vai yanmam tvam pariprichchhasi
224.74
प्रत्याहारं तु वक्ष्यामि शर्वर्यादौ गतेऽहनि
यथेदं कुरुतेऽध्यात्मं सुसूक्ष्मं विश्वमीश्वरः
Pratyaharam tu vakshyami sharvaryadau gatehani
Yathedam kurutedhyatmam susukshmam vishvamishvarah
224.75
दिवि सूर्यास्तथा सप्त दहन्ति शिखिनोऽर्चिषा
सर्वमेतत्तदार्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते जगत्
Divi suryastatha sapta dahanti shikhinorchisha
Sarvametattadarchirbhih purnam jajvalyate jagat