UtshovChapter 225
225.1
व्यास उवाच
पृथिव्यां यानि भूतानि जङ्गमानि ध्रुवाणि च
तान्येवाग्रे प्रलीयन्ते भूमित्वमुपयान्ति च
Vyasa uvacha
Prithivyam yani bhutani jangamani dhruvani cha
Tanyevagre praliyante bhumitvamupayanti cha
225.2
ततः प्रलीने सर्वस्मिन्स्थावरे जङ्गमे तथा
अकाष्ठा निस्तृणा भूमिर्दृश्यते कूर्मपृष्ठवत्
Tatah praline sarvasminsthavare jangame tatha
Akashtha nistrina bhumirdrishyate kurmaprishthavat
225.3
भूमेरपि गुणं गन्धमाप आददते यदा
आत्तगन्धा तदा भूमिः प्रलयत्वाय कल्पते
Bhumerapi gunam gandhamapa adadate yada
Attagandha tada bhumih pralayatvaya kalpate
225.4
आपस्ततः प्रतिष्ठन्ति ऊर्मिमत्यो महास्वनाः
सर्वमेवेदमापूर्य तिष्ठन्ति च चरन्ति च
Apastatah pratishthanti urmimatyo mahasvanah
Sarvamevedamapurya tishthanti cha charanti cha
225.5
अपामपि गुणांस्तात ज्योतिराददते यदा
आपस्तदा आत्तगुणा ज्योतिष्युपरमन्ति च
Apamapi gunanstata jyotiradadate yada
Apastada attaguna jyotishyuparamanti cha
225.6
यदादित्यं स्थितं मध्ये गूहन्ति शिखिनोऽर्चिषः
सर्वमेवेदमर्चिर्भिः पूर्णं जाज्वल्यते नभः
Yadadityam sthitam madhye guhanti shikhinorchishah
Sarvamevedamarchirbhih purnam jajvalyate nabhah
225.7
ज्योतिषोऽपि गुणं रूपं वायुराददते यदा
प्रशाम्यति तदा ज्योतिर्वायुर्दोधूयते महान्
Jyotishopi gunam rupam vayuradadate yada
Prashamyati tada jyotirvayurdodhuyate mahan
225.8
ततस्तु मूलमासाद्य वायुः संभवमात्मनः
अधश्चोर्ध्वं च तिर्यक्च दोधवीति दिशो दश
Tatastu mulamasadya vayuh sambhavamatmanah
Adhashchordhvam cha tiryakcha dodhaviti disho dasha
225.9
वायोरपि गुणं स्पर्शमाकाशं ग्रसते यदा
प्रशाम्यति तदा वायुः खं तु तिष्ठति नानदत्
Vayorapi gunam sparshamakasham grasate yada
Prashamyati tada vayuh kham tu tishthati nanadat
225.10
आकाशस्य गुणं शब्दमभिव्यक्तात्मकं मनः
मनसो व्यक्तमव्यक्तं ब्राह्मः स प्रतिसंचरः
Akashasya gunam shabdamabhivyaktatmakam manah
Manaso vyaktamavyaktam brahmah sa pratisancharah
225.11
तदात्मगुणमाविश्य मनो ग्रसति चन्द्रमाः
मनस्युपरतेऽध्यात्मा चन्द्रमस्यवतिष्ठते
Tadatmagunamavishya mano grasati chandramah
Manasyuparatedhyatma chandramasyavatishthate
225.12
तं तु कालेन महता संकल्पः कुरुते वशे
चित्तं ग्रसति संकल्पस्तच्च ज्ञानमनुत्तमम्
Tam tu kalena mahata sankalpah kurute vashe
Chittam grasati sankalpastachcha gyanamanuttamam
225.13
कालो गिरति विज्ञानं कालो बलमिति श्रुतिः
बलं कालो ग्रसति तु तं विद्वान्कुरुते वशे
Kalo girati vigyanam kalo balamiti shrutih
Balam kalo grasati tu tam vidvankurute vashe
225.14
आकाशस्य तदा घोषं तं विद्वान्कुरुतेऽऽत्मनि
तदव्यक्तं परं ब्रह्म तच्छाश्वतमनुत्तमम्
एवं सर्वाणि भूतानि ब्रह्मैव प्रतिसंचरः
Akashasya tada ghosham tam vidvankurutetmani
Tadavyaktam param brahma tachchhashvatamanuttamam
Evam sarvani bhutani brahmaiva pratisancharah
225.15
यथावत्कीर्तितं सम्यगेवमेतदसंशयम्
बोध्यं विद्यामयं दृष्ट्वा योगिभिः परमात्मभिः
Yathavatkirtitam samyagevametadasanshayam
Bodhyam vidyamayam drishtva yogibhih paramatmabhih
225.16
एवं विस्तारसंक्षेपौ ब्रह्माव्यक्ते पुनः पुनः
युगसाहस्रयोरादावह्नो रात्र्यास्तथैव च
Evam vistarasankshepau brahmavyakte punah punah
Yugasahasrayoradavahno ratryastathaiva cha