UtshovChapter 226
226.1
व्यास उवाच
भूतग्रामे नियुक्तं यत्तदेतत्कीर्तितं मया
ब्राह्मणस्य तु यत्कृत्यं तत्ते वक्ष्यामि पृच्छते
Vyasa uvacha
Bhutagrame niyuktam yattadetatkirtitam maya
Brahmanasya tu yatkrityam tatte vakshyami prichchhate
226.2
जातकर्मप्रभृत्यस्य कर्मणां दक्षिणावताम्
क्रिया स्यादा समावृत्तेराचार्ये वेदपारगे
Jatakarmaprabhrityasya karmanam dakshinavatam
Kriya syada samavritteracharye vedaparage
226.3
अधीत्य वेदानखिलान्गुरुशुश्रूषणे रतः
गुरूणामनृणो भूत्वा समावर्तेत यज्ञवित्
Adhitya vedanakhilangurushushrushane ratah
Gurunamanrino bhutva samavarteta yagyavit
226.4
आचार्येणाभ्यनुज्ञातश्चतुर्णामेकमाश्रमम्
आ विमोक्षाच्छरीरस्य सोऽनुतिष्ठेद्यथाविधि
Acharyenabhyanugyatashchaturnamekamashramam
A vimokshachchharirasya sonutishthedyathavidhi
226.5
प्रजासर्गेण दारैश्च ब्रह्मचर्येण वा पुनः
वने गुरुसकाशे वा यतिधर्मेण वा पुनः
Prajasargena daraishcha brahmacharyena va punah
Vane gurusakashe va yatidharmena va punah
226.6
गृहस्थस्त्वेव सर्वेषां चतुर्णां मूलमुच्यते
तत्र पक्वकषायो हि दान्तः सर्वत्र सिध्यति
Grihasthastveva sarvesham chaturnam mulamuchyate
Tatra pakvakashayo hi dantah sarvatra sidhyati
226.7
प्रजावाञ्श्रोत्रियो यज्वा मुक्तो दिव्यैस्त्रिभिरृणैः
अथान्यानाश्रमान्पश्चात्पूतो गच्छति कर्मभिः
Prajavanshrotriyo yajva mukto divyaistribhirrinaih
Athanyanashramanpashchatputo gachchhati karmabhih
226.8
यत्पृथिव्यां पुण्यतमं विद्यास्थानं तदावसेत्
यतेत तस्मिन्प्रामाण्यं गन्तुं यशसि चोत्तमे
Yatprithivyam punyatamam vidyasthanam tadavaset
Yateta tasminpramanyam gantum yashasi chottame
226.9
तपसा वा सुमहता विद्यानां पारणेन वा
इज्यया वा प्रदानैर्वा विप्राणां वर्धते यशः
Tapasa va sumahata vidyanam paranena va
Ijyaya va pradanairva vipranam vardhate yashah
226.10
यावदस्य भवत्यस्मिँल्लोके कीर्तिर्यशस्करी
तावत्पुण्यकृताँल्लोकाननन्तान्पुरुषोऽश्नुते
Yavadasya bhavatyasminlloke kirtiryashaskari
Tavatpunyakritanllokananantanpurushoshnute
226.11
अध्यापयेदधीयीत याजयेत यजेत च
न वृथा प्रतिगृह्णीयान्न च दद्यात्कथंचन
Adhyapayedadhiyita yajayeta yajeta cha
Na vritha pratigrihniyanna cha dadyatkathanchana
226.12
याज्यतः शिष्यतो वापि कन्यया वा धनं महत्
यद्यागच्छेद्यजेद्दद्यान्नैकोऽश्नीयात्कथंचन
Yajyatah shishyato vapi kanyaya va dhanam mahat
Yadyagachchhedyajeddadyannaikoshniyatkathanchana
226.13
गृहमावसतो ह्यस्य नान्यत्तीर्थं प्रतिग्रहात्
देवर्षिपितृगुर्वर्थं वृद्धातुरबुभुक्षताम्
Grihamavasato hyasya nanyattirtham pratigrahat
Devarshipitrigurvartham vriddhaturabubhukshatam
226.14
अन्तर्हिताभितप्तानां यथाशक्ति बुभूषताम्
द्रव्याणामतिशक्त्यापि देयमेषां कृतादपि
Antarhitabhitaptanam yathashakti bubhushatam
Dravyanamatishaktyapi deyamesham kritadapi
226.15
अर्हतामनुरूपाणां नादेयं ह्यस्ति किंचन
उच्चैःश्रवसमप्यश्वं प्रापणीयं सतां विदुः
Arhatamanurupanam nadeyam hyasti kinchana
Uchchaihshravasamapyashvam prapaniyam satam viduh
226.16
अनुनीय तथा काव्यः सत्यसंधो महाव्रतः
स्वैः प्राणैर्ब्राह्मणप्राणान्परित्राय दिवं गतः
Anuniya tatha kavyah satyasandho mahavratah
Svaih pranairbrahmanaprananparitraya divam gatah
226.17
रन्तिदेवश्च सांकृत्यो वसिष्ठाय महात्मने
अपः प्रदाय शीतोष्णा नाकपृष्ठे महीयते
Rantidevashcha sankrityo vasishthaya mahatmane
Apah pradaya shitoshna nakaprishthe mahiyate
226.18
आत्रेयश्चन्द्रदमयोरर्हतोर्विविधं धनम्
दत्त्वा लोकान्ययौ धीमाननन्तान्स महीपतिः
Atreyashchandradamayorarhatorvividham dhanam
Dattva lokanyayau dhimananantansa mahipatih
226.19
शिबिरौशीनरोऽङ्गानि सुतं च प्रियमौरसम्
ब्राह्मणार्थमुपाकृत्य नाकपृष्ठमितो गतः
Shibiraushinarongani sutam cha priyamaurasam
Brahmanarthamupakritya nakaprishthamito gatah
226.20
प्रतर्दनः काशिपतिः प्रदाय नयने स्वके
ब्राह्मणायातुलां कीर्तिमिह चामुत्र चाश्नुते
Pratardanah kashipatih pradaya nayane svake
Brahmanayatulam kirtimiha chamutra chashnute
226.21
दिव्यं मृष्टशलाकं तु सौवर्णं परमर्द्धिमत्
छत्रं देवावृधो दत्त्वा सराष्ट्रोऽभ्यपतद्दिवम्
Divyam mrishtashalakam tu sauvarnam paramarddhimat
Chhatram devavridho dattva sarashtrobhyapataddivam
226.22
सांकृतिश्च तथात्रेयः शिष्येभ्यो ब्रह्म निर्गुणम्
उपदिश्य महातेजा गतो लोकाननुत्तमान्
Sankritishcha tathatreyah shishyebhyo brahma nirgunam
Upadishya mahateja gato lokananuttaman
226.23
अम्बरीषो गवां दत्त्वा ब्राह्मणेभ्यः प्रतापवान्
अर्बुदानि दशैकं च सराष्ट्रोऽभ्यपतद्दिवम्
Ambarisho gavam dattva brahmanebhyah pratapavan
Arbudani dashaikam cha sarashtrobhyapataddivam
226.24
सावित्री कुण्डले दिव्ये शरीरं जनमेजयः
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य जग्मतुर्लोकमुत्तमम्
Savitri kundale divye shariram janamejayah
Brahmanarthe parityajya jagmaturlokamuttamam
226.25
सर्वरत्नं वृषादर्भो युवनाश्वः प्रियाः स्त्रियः
रम्यमावसथं चैव दत्त्वामुं लोकमास्थितः
Sarvaratnam vrishadarbho yuvanashvah priyah striyah
Ramyamavasatham chaiva dattvamum lokamasthitah
226.26
निमी राष्ट्रं च वैदेहो जामदग्न्यो वसुंधराम्
ब्राह्मणेभ्यो ददौ चापि गयश्चोर्वीं सपत्तनाम्
Nimi rashtram cha vaideho jamadagnyo vasundharam
Brahmanebhyo dadau chapi gayashchorvim sapattanam
226.27
अवर्षति च पर्जन्ये सर्वभूतानि चासकृत्
वसिष्ठो जीवयामास प्रजापतिरिव प्रजाः
Avarshati cha parjanye sarvabhutani chasakrit
Vasishtho jivayamasa prajapatiriva prajah
226.28
करंधमस्य पुत्रस्तु मरुत्तो नृपतिस्तथा
कन्यामङ्गिरसे दत्त्वा दिवमाशु जगाम ह
Karandhamasya putrastu marutto nripatistatha
Kanyamangirase dattva divamashu jagama ha
226.29
ब्रह्मदत्तश्च पाञ्चाल्यो राजा बुद्धिमतां वरः
निधिं शङ्खं द्विजाग्र्येभ्यो दत्त्वा लोकानवाप्तवान्
Brahmadattashcha panchalyo raja buddhimatam varah
Nidhim shankham dvijagryebhyo dattva lokanavaptavan
226.30
राजा मित्रसहश्चापि वसिष्ठाय महात्मने
मदयन्तीं प्रियां दत्त्वा तया सह दिवं गतः
Raja mitrasahashchapi vasishthaya mahatmane
Madayantim priyam dattva taya saha divam gatah
226.31
सहस्रजिच्च राजर्षिः प्राणानिष्टान्महायशाः
ब्राह्मणार्थे परित्यज्य गतो लोकाननुत्तमान्
Sahasrajichcha rajarshih prananishtanmahayashah
Brahmanarthe parityajya gato lokananuttaman
226.32
सर्वकामैश्च संपूर्णं दत्त्वा वेश्म हिरण्मयम्
मुद्गलाय गतः स्वर्गं शतद्युम्नो महीपतिः
Sarvakamaishcha sampurnam dattva veshma hiranmayam
Mudgalaya gatah svargam shatadyumno mahipatih
226.33
नाम्ना च द्युतिमान्नाम शाल्वराजः प्रतापवान्
दत्त्वा राज्यमृचीकाय गतो लोकाननुत्तमान्
Namna cha dyutimannama shalvarajah pratapavan
Dattva rajyamrichikaya gato lokananuttaman
226.34
मदिराश्वश्च राजर्षिर्दत्त्वा कन्यां सुमध्यमाम्
हिरण्यहस्ताय गतो लोकान्देवैरभिष्टुतान्
Madirashvashcha rajarshirdattva kanyam sumadhyamam
Hiranyahastaya gato lokandevairabhishtutan
226.35
लोमपादश्च राजर्षिः शान्तां दत्त्वा सुतां प्रभुः
ऋश्यशृङ्गाय विपुलैः सर्वकामैरयुज्यत
Lomapadashcha rajarshih shantam dattva sutam prabhuh
Rishyashringaya vipulaih sarvakamairayujyata
226.36
दत्त्वा शतसहस्रं तु गवां राजा प्रसेनजित्
सवत्सानां महातेजा गतो लोकाननुत्तमान्
Dattva shatasahasram tu gavam raja prasenajit
Savatsanam mahateja gato lokananuttaman
226.37
एते चान्ये च बहवो दानेन तपसा च ह
महात्मानो गताः स्वर्गं शिष्टात्मानो जितेन्द्रियाः
Ete chanye cha bahavo danena tapasa cha ha
Mahatmano gatah svargam shishtatmano jitendriyah
226.38
तेषां प्रतिष्ठिता कीर्तिर्यावत्स्थास्यति मेदिनी
दानयज्ञप्रजासर्गैरेते हि दिवमाप्नुवन्
Tesham pratishthita kirtiryavatsthasyati medini
Danayagyaprajasargairete hi divamapnuvan