UtshovChapter 227
227.1
व्यास उवाच
त्रयीविद्यामवेक्षेत वेदेषूक्तामथाङ्गतः
ऋक्सामवर्णाक्षरतो यजुषोऽथर्वणस्तथा
Vyasa uvacha
Trayividyamaveksheta vedeshuktamathangatah
Riksamavarnaksharato yajushotharvanastatha
227.2
वेदवादेषु कुशला ह्यध्यात्मकुशलाश्च ये
सत्त्ववन्तो महाभागाः पश्यन्ति प्रभवाप्ययौ
Vedavadeshu kushala hyadhyatmakushalashcha ye
Sattvavanto mahabhagah pashyanti prabhavapyayau
227.3
एवं धर्मेण वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत्
असंरोधेन भूतानां वृत्तिं लिप्सेत वै द्विजः
Evam dharmena varteta kriyah shishtavadacharet
Asanrodhena bhutanam vrittim lipseta vai dvijah
227.4
सद्भ्य आगतविज्ञानः शिष्टः शास्त्रविचक्षणः
स्वधर्मेण क्रिया लोके कुर्वाणः सत्यसंगरः
Sadbhya agatavigyanah shishtah shastravichakshanah
Svadharmena kriya loke kurvanah satyasangarah
227.5
तिष्ठत्येतेषु गृहवान्षट्सु कर्मसु स द्विजः
पञ्चभिः सततं यज्ञैः श्रद्दधानो यजेत च
Tishthatyeteshu grihavanshatsu karmasu sa dvijah
Panchabhih satatam yagyaih shraddadhano yajeta cha
227.6
धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान्
वीतहर्षभयक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति
Dhritimanapramattashcha danto dharmavidatmavan
Vitaharshabhayakrodho brahmano navasidati
227.7
दानमध्ययनं यज्ञस्तपो ह्रीरार्जवं दमः
एतैर्वर्धयते तेजः पाप्मानं चापकर्षति
Danamadhyayanam yagyastapo hrirarjavam damah
Etairvardhayate tejah papmanam chapakarshati
227.8
धूतपाप्मा तु मेधावी लघ्वाहारो जितेन्द्रियः
कामक्रोधौ वशे कृत्वा निनीषेद्ब्रह्मणः पदम्
Dhutapapma tu medhavi laghvaharo jitendriyah
Kamakrodhau vashe kritva ninishedbrahmanah padam
227.9
अग्नींश्च ब्राह्मणांश्चार्चेद्देवताः प्रणमेत च
वर्जयेद्रुषतीं वाचं हिंसां चाधर्मसंहिताम्
Agninshcha brahmananshcharcheddevatah pranameta cha
Varjayedrushatim vacham hinsam chadharmasanhitam
227.10
एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते
ज्ञानागमेन कर्माणि कुर्वन्कर्मसु सिध्यति
Esha purvatara vrittirbrahmanasya vidhiyate
Gyanagamena karmani kurvankarmasu sidhyati
227.11
पञ्चेन्द्रियजलां घोरां लोभकूलां सुदुस्तराम्
मन्युपङ्कामनाधृष्यां नदीं तरति बुद्धिमान्
Panchendriyajalam ghoram lobhakulam sudustaram
Manyupankamanadhrishyam nadim tarati buddhiman
227.12
काममन्यूद्धतं यत्स्यान्नित्यमत्यन्तमोहितम्
महता विधिदृष्टेन बलेनाप्रतिघातिना
स्वभावस्रोतसा वृत्तमुह्यते सततं जगत्
Kamamanyuddhatam yatsyannityamatyantamohitam
Mahata vidhidrishtena balenapratighatina
Svabhavasrotasa vrittamuhyate satatam jagat
227.13
कालोदकेन महता वर्षावर्तेन संततम्
मासोर्मिणर्तुवेगेन पक्षोलपतृणेन च
Kalodakena mahata varshavartena santatam
Masorminartuvegena paksholapatrinena cha
227.14
निमेषोन्मेषफेनेन अहोरात्रजवेन च
कामग्राहेण घोरेण वेदयज्ञप्लवेन च
Nimeshonmeshaphenena ahoratrajavena cha
Kamagrahena ghorena vedayagyaplavena cha
227.15
धर्मद्वीपेन भूतानां चार्थकामरवेण च
ऋतसोपानतीरेण विहिंसातरुवाहिना
Dharmadvipena bhutanam charthakamaravena cha
Ritasopanatirena vihinsataruvahina
227.16
युगह्रदौघमध्येन ब्रह्मप्रायभवेन च
धात्रा सृष्टानि भूतानि कृष्यन्ते यमसादनम्
Yugahradaughamadhyena brahmaprayabhavena cha
Dhatra srishtani bhutani krishyante yamasadanam
227.17
एतत्प्रज्ञामयैर्धीरा निस्तरन्ति मनीषिणः
प्लवैरप्लववन्तो हि किं करिष्यन्त्यचेतसः
Etatpragyamayairdhira nistaranti manishinah
Plavairaplavavanto hi kim karishyantyachetasah
227.18
उपपन्नं हि यत्प्राज्ञो निस्तरेन्नेतरो जनः
दूरतो गुणदोषौ हि प्राज्ञः सर्वत्र पश्यति
Upapannam hi yatpragyo nistarennetaro janah
Durato gunadoshau hi pragyah sarvatra pashyati
227.19
संशयात्मा स कामात्मा चलचित्तोऽल्पचेतनः
अप्राज्ञो न तरत्येव यो ह्यास्ते न स गच्छति
Sanshayatma sa kamatma chalachittolpachetanah
Apragyo na taratyeva yo hyaste na sa gachchhati
227.20
अप्लवो हि महादोषमुह्यमानोऽधिगच्छति
कामग्राहगृहीतस्य ज्ञानमप्यस्य न प्लवः
Aplavo hi mahadoshamuhyamanodhigachchhati
Kamagrahagrihitasya gyanamapyasya na plavah
227.21
तस्मादुन्मज्जनस्यार्थे प्रयतेत विचक्षणः
एतदुन्मज्जनं तस्य यदयं ब्राह्मणो भवेत्
Tasmadunmajjanasyarthe prayateta vichakshanah
Etadunmajjanam tasya yadayam brahmano bhavet
227.22
त्र्यवदाते कुले जातस्त्रिसंदेहस्त्रिकर्मकृत्
तस्मादुन्मज्जनस्तिष्ठेन्निस्तरेत्प्रज्ञया यथा
Tryavadate kule jatastrisandehastrikarmakrit
Tasmadunmajjanastishthennistaretpragyaya yatha
227.23
संस्कृतस्य हि दान्तस्य नियतस्य कृतात्मनः
प्राज्ञस्यानन्तरा सिद्धिरिह लोके परत्र च
Sanskritasya hi dantasya niyatasya kritatmanah
Pragyasyanantara siddhiriha loke paratra cha
227.24
वर्तते तेषु गृहवानक्रुध्यन्ननसूयकः
पञ्चभिः सततं यज्ञैर्विघसाशी यजेत च
Vartate teshu grihavanakrudhyannanasuyakah
Panchabhih satatam yagyairvighasashi yajeta cha
227.25
सतां वृत्तेन वर्तेत क्रियाः शिष्टवदाचरेत्
असंरोधेन धर्मस्य वृत्तिं लिप्सेदगर्हिताम्
Satam vrittena varteta kriyah shishtavadacharet
Asanrodhena dharmasya vrittim lipsedagarhitam
227.26
श्रुतिविज्ञानतत्त्वज्ञः शिष्टाचारो विचक्षणः
स्वधर्मेण क्रियावांश्च कर्मणा सोऽप्यसंकरः
Shrutivigyanatattvagyah shishtacharo vichakshanah
Svadharmena kriyavanshcha karmana sopyasankarah
227.27
क्रियावाञ्श्रद्दधानश्च दाता प्राज्ञोऽनसूयकः
धर्माधर्मविशेषज्ञः सर्वं तरति दुस्तरम्
Kriyavanshraddadhanashcha data pragyonasuyakah
Dharmadharmavisheshagyah sarvam tarati dustaram
227.28
धृतिमानप्रमत्तश्च दान्तो धर्मविदात्मवान्
वीतहर्षभयक्रोधो ब्राह्मणो नावसीदति
Dhritimanapramattashcha danto dharmavidatmavan
Vitaharshabhayakrodho brahmano navasidati
227.29
एषा पूर्वतरा वृत्तिर्ब्राह्मणस्य विधीयते
ज्ञानवित्त्वेन कर्माणि कुर्वन्सर्वत्र सिध्यति
Esha purvatara vrittirbrahmanasya vidhiyate
Gyanavittvena karmani kurvansarvatra sidhyati
227.30
अधर्मं धर्मकामो हि करोतीहाविचक्षणः
धर्मं चाधर्मसंकाशं शोचन्निव करोति सः
Adharmam dharmakamo hi karotihavichakshanah
Dharmam chadharmasankasham shochanniva karoti sah
227.31
धर्मं करोमीति करोत्यधर्म;मधर्मकामश्च करोति धर्मम्
उभे बालः कर्मणी न प्रजान;न्स जायते म्रियते चापि देही
Dharmam karomiti karotyadharma;madharmakamashcha karoti dharmam
Ubhe balah karmani na prajana;nsa jayate mriyate chapi dehi