UtshovChapter 228
228.1
व्यास उवाच
अथ चेद्रोचयेदेतद्द्रुह्येत मनसा तथा
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानवान्प्लववान्भवेत्
Vyasa uvacha
Atha chedrochayedetaddruhyeta manasa tatha
Unmajjanshcha nimajjanshcha gyanavanplavavanbhavet
228.2
प्रज्ञया निर्मितैर्धीरास्तारयन्त्यबुधान्प्लवैः
नाबुधास्तारयन्त्यन्यानात्मानं वा कथंचन
Pragyaya nirmitairdhirastarayantyabudhanplavaih
Nabudhastarayantyanyanatmanam va kathanchana
228.3
छिन्नदोषो मुनिर्योगान्युक्तो युञ्जीत द्वादश
दशकर्मसुखानर्थानुपायापायनिर्भयः
Chhinnadosho muniryoganyukto yunjita dvadasha
Dashakarmasukhanarthanupayapayanirbhayah
228.4
चक्षुराचारवित्प्राज्ञो मनसा दर्शनेन च
यच्छेद्वाङ्मनसी बुद्ध्या य इच्छेज्ज्ञानमुत्तमम्
ज्ञानेन यच्छेदात्मानं य इच्छेच्छान्तिमात्मनः
Chakshuracharavitpragyo manasa darshanena cha
Yachchhedvanmanasi buddhya ya ichchhejgyanamuttamam
Gyanena yachchhedatmanam ya ichchhechchhantimatmanah
228.5
एतेषां चेदनुद्रष्टा पुरुषोऽपि सुदारुणः
यदि वा सर्ववेदज्ञो यदि वाप्यनृचोऽजपः
Etesham chedanudrashta purushopi sudarunah
Yadi va sarvavedagyo yadi vapyanrichojapah
228.6
यदि वा धार्मिको यज्वा यदि वा पापकृत्तमः
यदि वा पुरुषव्याघ्रो यदि वा क्लैब्यधारिता
Yadi va dharmiko yajva yadi va papakrittamah
Yadi va purushavyaghro yadi va klaibyadharita
228.7
तरत्येव महादुर्गं जरामरणसागरम्
एवं ह्येतेन योगेन युञ्जानोऽप्येकमन्ततः
अपि जिज्ञासमानो हि शब्दब्रह्मातिवर्तते
Taratyeva mahadurgam jaramaranasagaram
Evam hyetena yogena yunjanopyekamantatah
Api jigyasamano hi shabdabrahmativartate
228.8
धर्मोपस्थो ह्रीवरूथ उपायापायकूबरः
अपानाक्षः प्राणयुगः प्रज्ञायुर्जीवबन्धनः
Dharmopastho hrivarutha upayapayakubarah
Apanakshah pranayugah pragyayurjivabandhanah
228.9
चेतनाबन्धुरश्चारुराचारग्रहनेमिवान्
दर्शनस्पर्शनवहो घ्राणश्रवणवाहनः
Chetanabandhurashcharuracharagrahanemivan
Darshanasparshanavaho ghranashravanavahanah
228.10
प्रज्ञानाभिः सर्वतन्त्रप्रतोदो ज्ञानसारथिः
क्षेत्रज्ञाधिष्ठितो धीरः श्रद्धादमपुरःसरः
Pragyanabhih sarvatantrapratodo gyanasarathih
Kshetragyadhishthito dhirah shraddhadamapurahsarah
228.11
त्यागवर्त्मानुगः क्षेम्यः शौचगो ध्यानगोचरः
जीवयुक्तो रथो दिव्यो ब्रह्मलोके विराजते
Tyagavartmanugah kshemyah shauchago dhyanagocharah
Jivayukto ratho divyo brahmaloke virajate
228.12
अथ संत्वरमाणस्य रथमेतं युयुक्षतः
अक्षरं गन्तुमनसो विधिं वक्ष्यामि शीघ्रगम्
Atha santvaramanasya rathametam yuyukshatah
Aksharam gantumanaso vidhim vakshyami shighragam
228.13
सप्त यो धारणाः कृत्स्ना वाग्यतः प्रतिपद्यते
पृष्ठतः पार्श्वतश्चान्या यावत्यस्ताः प्रधारणाः
Sapta yo dharanah kritsna vagyatah pratipadyate
Prishthatah parshvatashchanya yavatyastah pradharanah
228.14
क्रमशः पार्थिवं यच्च वायव्यं खं तथा पयः
ज्योतिषो यत्तदैश्वर्यमहंकारस्य बुद्धितः
Kramashah parthivam yachcha vayavyam kham tatha payah
Jyotisho yattadaishvaryamahankarasya buddhitah
228.15
अव्यक्तस्य तथैश्वर्यं क्रमशः प्रतिपद्यते
विक्रमाश्चापि यस्यैते तथा युङ्क्ते स योगतः
Avyaktasya tathaishvaryam kramashah pratipadyate
Vikramashchapi yasyaite tatha yunkte sa yogatah
228.16
अथास्य योगयुक्तस्य सिद्धिमात्मनि पश्यतः
निर्मथ्यमानः सूक्ष्मत्वाद्रूपाणीमानि दर्शयेत्
Athasya yogayuktasya siddhimatmani pashyatah
Nirmathyamanah sukshmatvadrupanimani darshayet
228.17
शैशिरस्तु यथा धूमः सूक्ष्मः संश्रयते नभः
तथा देहाद्विमुक्तस्य पूर्वरूपं भवत्युत
Shaishirastu yatha dhumah sukshmah sanshrayate nabhah
Tatha dehadvimuktasya purvarupam bhavatyuta
228.18
अथ धूमस्य विरमे द्वितीयं रूपदर्शनम्
जलरूपमिवाकाशे तत्रैवात्मनि पश्यति
Atha dhumasya virame dvitiyam rupadarshanam
Jalarupamivakashe tatraivatmani pashyati
228.19
अपां व्यतिक्रमे चापि वह्निरूपं प्रकाशते
तस्मिन्नुपरते चास्य पीतवस्त्रवदिष्यते
ऊर्णारूपसवर्णं च तस्य रूपं प्रकाशते
Apam vyatikrame chapi vahnirupam prakashate
Tasminnuparate chasya pitavastravadishyate
Urnarupasavarnam cha tasya rupam prakashate
228.20
अथ श्वेतां गतिं गत्वा वायव्यं सूक्ष्ममप्यजः
अशुक्लं चेतसः सौक्ष्म्यमव्यक्तं ब्रह्मणोऽस्य वै
Atha shvetam gatim gatva vayavyam sukshmamapyajah
Ashuklam chetasah saukshmyamavyaktam brahmanosya vai
228.21
एतेष्वपि हि जातेषु फलजातानि मे शृणु
जातस्य पार्थिवैश्वर्ये सृष्टिरिष्टा विधीयते
Eteshvapi hi jateshu phalajatani me shrinu
Jatasya parthivaishvarye srishtirishta vidhiyate
228.22
प्रजापतिरिवाक्षोभ्यः शरीरात्सृजति प्रजाः
अङ्गुल्यङ्गुष्ठमात्रेण हस्तपादेन वा तथा
Prajapatirivakshobhyah shariratsrijati prajah
Angulyangushthamatrena hastapadena va tatha
228.23
पृथिवीं कम्पयत्येको गुणो वायोरिति स्मृतः
आकाशभूतश्चाकाशे सवर्णत्वात्प्रणश्यति
Prithivim kampayatyeko guno vayoriti smritah
Akashabhutashchakashe savarnatvatpranashyati
228.24
वर्णतो गृह्यते चापि कामात्पिबति चाशयान्
न चास्य तेजसा रूपं दृश्यते शाम्यते तथा
Varnato grihyate chapi kamatpibati chashayan
Na chasya tejasa rupam drishyate shamyate tatha
228.25
अहंकारस्य विजितेः पञ्चैते स्युर्वशानुगाः
षण्णामात्मनि बुद्धौ च जितायां प्रभवत्यथ
Ahankarasya vijiteh panchaite syurvashanugah
Shannamatmani buddhau cha jitayam prabhavatyatha
228.26
निर्दोषा प्रतिभा ह्येनं कृत्स्ना समभिवर्तते
तथैव व्यक्तमात्मानमव्यक्तं प्रतिपद्यते
Nirdosha pratibha hyenam kritsna samabhivartate
Tathaiva vyaktamatmanamavyaktam pratipadyate
228.27
यतो निःसरते लोको भवति व्यक्तसंज्ञकः
तत्राव्यक्तमयीं व्याख्यां शृणु त्वं विस्तरेण मे
तथा व्यक्तमयीं चैव संख्यां पूर्वं निबोध मे
Yato nihsarate loko bhavati vyaktasangyakah
Tatravyaktamayim vyakhyam shrinu tvam vistarena me
Tatha vyaktamayim chaiva sankhyam purvam nibodha me
228.28
पञ्चविंशतितत्त्वानि तुल्यान्युभयतः समम्
योगे सांख्येऽपि च तथा विशेषांस्तत्र मे शृणु
Panchavinshatitattvani tulyanyubhayatah samam
Yoge sankhyepi cha tatha visheshanstatra me shrinu
228.29
प्रोक्तं तद्व्यक्तमित्येव जायते वर्धते च यत्
जीर्यते म्रियते चैव चतुर्भिर्लक्षणैर्युतम्
Proktam tadvyaktamityeva jayate vardhate cha yat
Jiryate mriyate chaiva chaturbhirlakshanairyutam
228.30
विपरीतमतो यत्तु तदव्यक्तमुदाहृतम्
द्वावात्मानौ च वेदेषु सिद्धान्तेष्वप्युदाहृतौ
Viparitamato yattu tadavyaktamudahritam
Dvavatmanau cha vedeshu siddhanteshvapyudahritau
228.31
चतुर्लक्षणजं त्वन्यं चतुर्वर्गं प्रचक्षते
व्यक्तमव्यक्तजं चैव तथा बुद्धमथेतरत्
सत्त्वं क्षेत्रज्ञ इत्येतद्द्वयमप्यनुदर्शितम्
Chaturlakshanajam tvanyam chaturvargam prachakshate
Vyaktamavyaktajam chaiva tatha buddhamathetarat
Sattvam kshetragya ityetaddvayamapyanudarshitam
228.32
द्वावात्मानौ च वेदेषु विषयेषु च रज्यतः
विषयात्प्रतिसंहारः सांख्यानां सिद्धिलक्षणम्
Dvavatmanau cha vedeshu vishayeshu cha rajyatah
Vishayatpratisanharah sankhyanam siddhilakshanam
228.33
निर्ममश्चानहंकारो निर्द्वंद्वश्छिन्नसंशयः
नैव क्रुध्यति न द्वेष्टि नानृता भाषते गिरः
Nirmamashchanahankaro nirdvandvashchhinnasanshayah
Naiva krudhyati na dveshti nanrita bhashate girah
228.34
आक्रुष्टस्ताडितश्चैव मैत्रेण ध्याति नाशुभम्
वाग्दण्डकर्ममनसां त्रयाणां च निवर्तकः
Akrushtastaditashchaiva maitrena dhyati nashubham
Vagdandakarmamanasam trayanam cha nivartakah
228.35
समः सर्वेषु भूतेषु ब्रह्माणमभिवर्तते
नैवेच्छति न चानिच्छो यात्रामात्रव्यवस्थितः
Samah sarveshu bhuteshu brahmanamabhivartate
Naivechchhati na chanichchho yatramatravyavasthitah
228.36
अलोलुपोऽव्यथो दान्तो न कृती न निराकृतिः
नास्येन्द्रियमनेकाग्रं नातिक्षिप्तमनोरथः
अहिंस्रः सर्वभूतानामीदृक्सांख्यो विमुच्यते
Alolupovyatho danto na kriti na nirakritih
Nasyendriyamanekagram natikshiptamanorathah
Ahinsrah sarvabhutanamidriksankhyo vimuchyate
228.37
अथ योगाद्विमुच्यन्ते कारणैर्यैर्निबोध मे
योगैश्वर्यमतिक्रान्तो योऽतिक्रामति मुच्यते
Atha yogadvimuchyante karanairyairnibodha me
Yogaishvaryamatikranto yotikramati muchyate
228.38
इत्येषा भावजा बुद्धिः कथिता ते न संशयः
एवं भवति निर्द्वंद्वो ब्रह्माणं चाधिगच्छति
Ityesha bhavaja buddhih kathita te na sanshayah
Evam bhavati nirdvandvo brahmanam chadhigachchhati