UtshovChapter 229
229.1
व्यास उवाच
अथ ज्ञानप्लवं धीरो गृहीत्वा शान्तिमास्थितः
उन्मज्जंश्च निमज्जंश्च ज्ञानमेवाभिसंश्रयेत्
Vyasa uvacha
Atha gyanaplavam dhiro grihitva shantimasthitah
Unmajjanshcha nimajjanshcha gyanamevabhisanshrayet
229.2
शुक उवाच
किं तज्ज्ञानमथो विद्या यया निस्तरति द्वयम्
प्रवृत्तिलक्षणो धर्मो निवृत्तिरिति चैव हि
Shuka uvacha
Kim tajgyanamatho vidya yaya nistarati dvayam
Pravrittilakshano dharmo nivrittiriti chaiva hi
229.3
व्यास उवाच
यस्तु पश्येत्स्वभावेन विना भावमचेतनः
पुष्यते च पुनः सर्वान्प्रज्ञया मुक्तहेतुकः
Vyasa uvacha
Yastu pashyetsvabhavena vina bhavamachetanah
Pushyate cha punah sarvanpragyaya muktahetukah
229.4
येषां चैकान्तभावेन स्वभावः कारणं मतम्
पूत्वा तृणबुसीकां वै ते लभन्ते न किंचन
Yesham chaikantabhavena svabhavah karanam matam
Putva trinabusikam vai te labhante na kinchana
229.5
ये चैनं पक्षमाश्रित्य वर्तयन्त्यल्पचेतसः
स्वभावं कारणं ज्ञात्वा न श्रेयः प्राप्नुवन्ति ते
Ye chainam pakshamashritya vartayantyalpachetasah
Svabhavam karanam gyatva na shreyah prapnuvanti te
229.6
स्वभावो हि विनाशाय मोहकर्ममनोभवः
निरुक्तमेतयोरेतत्स्वभावपरभावयोः
Svabhavo hi vinashaya mohakarmamanobhavah
Niruktametayoretatsvabhavaparabhavayoh
229.7
कृष्यादीनि हि कर्माणि सस्यसंहरणानि च
प्रज्ञावद्भिः प्रकॢप्तानि यानासनगृहाणि च
Krishyadini hi karmani sasyasanharanani cha
Pragyavadbhih prakliptani yanasanagrihani cha
229.8
आक्रीडानां गृहाणां च गदानामगदस्य च
प्रज्ञावन्तः प्रवक्तारो ज्ञानवद्भिरनुष्ठिताः
Akridanam grihanam cha gadanamagadasya cha
Pragyavantah pravaktaro gyanavadbhiranushthitah
229.9
प्रज्ञा संयोजयत्यर्थैः प्रज्ञा श्रेयोऽधिगच्छति
राजानो भुञ्जते राज्यं प्रज्ञया तुल्यलक्षणाः
Pragya sanyojayatyarthaih pragya shreyodhigachchhati
Rajano bhunjate rajyam pragyaya tulyalakshanah
229.10
पारावर्यं तु भूतानां ज्ञानेनैवोपलभ्यते
विद्यया तात सृष्टानां विद्यैव परमा गतिः
Paravaryam tu bhutanam gyanenaivopalabhyate
Vidyaya tata srishtanam vidyaiva parama gatih
229.11
भूतानां जन्म सर्वेषां विविधानां चतुर्विधम्
जराय्वण्डमथोद्भेदं स्वेदं चाप्युपलक्षयेत्
Bhutanam janma sarvesham vividhanam chaturvidham
Jarayvandamathodbhedam svedam chapyupalakshayet
229.12
स्थावरेभ्यो विशिष्टानि जङ्गमान्युपलक्षयेत्
उपपन्नं हि यच्चेष्टा विशिष्येत विशेष्ययोः
Sthavarebhyo vishishtani jangamanyupalakshayet
Upapannam hi yachcheshta vishishyeta visheshyayoh
229.13
आहुर्द्विबहुपादानि जङ्गमानि द्वयानि च
बहुपाद्भ्यो विशिष्टानि द्विपादानि बहून्यपि
Ahurdvibahupadani jangamani dvayani cha
Bahupadbhyo vishishtani dvipadani bahunyapi
229.14
द्विपदानि द्वयान्याहुः पार्थिवानीतराणि च
पार्थिवानि विशिष्टानि तानि ह्यन्नानि भुञ्जते
Dvipadani dvayanyahuh parthivanitarani cha
Parthivani vishishtani tani hyannani bhunjate
229.15
पार्थिवानि द्वयान्याहुर्मध्यमान्युत्तमानि च
मध्यमानि विशिष्टानि जातिधर्मोपधारणात्
Parthivani dvayanyahurmadhyamanyuttamani cha
Madhyamani vishishtani jatidharmopadharanat
229.16
मध्यमानि द्वयान्याहुर्धर्मज्ञानीतराणि च
धर्मज्ञानि विशिष्टानि कार्याकार्योपधारणात्
Madhyamani dvayanyahurdharmagyanitarani cha
Dharmagyani vishishtani karyakaryopadharanat
229.17
धर्मज्ञानि द्वयान्याहुर्वेदज्ञानीतराणि च
वेदज्ञानि विशिष्टानि वेदो ह्येषु प्रतिष्ठितः
Dharmagyani dvayanyahurvedagyanitarani cha
Vedagyani vishishtani vedo hyeshu pratishthitah
229.18
वेदज्ञानि द्वयान्याहुः प्रवक्तॄणीतराणि च
प्रवक्तॄणि विशिष्टानि सर्वधर्मोपधारणात्
Vedagyani dvayanyahuh pravaktrinitarani cha
Pravaktrini vishishtani sarvadharmopadharanat
229.19
विज्ञायन्ते हि यैर्वेदाः सर्वधर्मक्रियाफलाः
सयज्ञाः सखिला वेदाः प्रवक्तृभ्यो विनिःसृताः
Vigyayante hi yairvedah sarvadharmakriyaphalah
Sayagyah sakhila vedah pravaktribhyo vinihsritah
229.20
प्रवक्तॄणि द्वयान्याहुरात्मज्ञानीतराणि च
आत्मज्ञानि विशिष्टानि जन्माजन्मोपधारणात्
Pravaktrini dvayanyahuratmagyanitarani cha
Atmagyani vishishtani janmajanmopadharanat
229.21
धर्मद्वयं हि यो वेद स सर्वः सर्वधर्मविद्
स त्यागी सत्यसंकल्पः स तु क्षान्तः स ईश्वरः
Dharmadvayam hi yo veda sa sarvah sarvadharmavid
Sa tyagi satyasankalpah sa tu kshantah sa ishvarah
229.22
धर्मज्ञानप्रतिष्ठं हि तं देवा ब्राह्मणं विदुः
शब्दब्रह्मणि निष्णातं परे च कृतनिश्चयम्
Dharmagyanapratishtham hi tam deva brahmanam viduh
Shabdabrahmani nishnatam pare cha kritanishchayam
229.23
अन्तःस्थं च बहिष्ठं च येऽऽधियज्ञाधिदैवतम्
जानन्ति तान्नमस्यामस्ते देवास्तात ते द्विजाः
Antahstham cha bahishtham cha yedhiyagyadhidaivatam
Jananti tannamasyamaste devastata te dvijah
229.24
तेषु विश्वमिदं भूतं साग्रं च जगदाहितम्
तेषां माहात्म्यभावस्य सदृशं नास्ति किंचन
Teshu vishvamidam bhutam sagram cha jagadahitam
Tesham mahatmyabhavasya sadrisham nasti kinchana
229.25
आदिं ते निधनं चैव कर्म चातीत्य सर्वशः
चतुर्विधस्य भूतस्य सर्वस्येशाः स्वयंभुवः
Adim te nidhanam chaiva karma chatitya sarvashah
Chaturvidhasya bhutasya sarvasyeshah svayambhuvah