UtshovChapter 7
7.1
संजय उवाच
स एवं चिन्तयित्वा तु द्रोणपुत्रो विशां पते
अवतीर्य रथोपस्थाद्दध्यौ संप्रयतः स्थितः
Sanjaya uvacha
Sa evam chintayitva tu dronaputro visham pate
Avatirya rathopasthaddadhyau samprayatah sthitah
7.2
द्रौणिरुवाच
उग्रं स्थाणुं शिवं रुद्रं शर्वमीशानमीश्वरम्
गिरिशं वरदं देवं भवं भावनमव्ययम्
Drauniruvacha
Ugram sthanum shivam rudram sharvamishanamishvaram
Girisham varadam devam bhavam bhavanamavyayam
7.3
शितिकण्ठमजं शक्रं क्रथं क्रतुहरं हरम्
विश्वरूपं विरूपाक्षं बहुरूपमुमापतिम्
Shitikanthamajam shakram kratham kratuharam haram
Vishvarupam virupaksham bahurupamumapatim
7.4
श्मशानवासिनं दृप्तं महागणपतिं प्रभुम्
खट्वाङ्गधारिणं मुण्डं जटिलं ब्रह्मचारिणम्
Shmashanavasinam driptam mahaganapatim prabhum
Khatvangadharinam mundam jatilam brahmacharinam
7.5
मनसाप्यसुचिन्त्येन दुष्करेणाल्पचेतसा
सोऽहमात्मोपहारेण यक्ष्ये त्रिपुरघातिनम्
Manasapyasuchintyena dushkarenalpachetasa
Sohamatmopaharena yakshye tripuraghatinam
7.6
स्तुतं स्तुत्यं स्तूयमानममोघं चर्मवाससम्
विलोहितं नीलकण्ठमपृक्तं दुर्निवारणम्
Stutam stutyam stuyamanamamogham charmavasasam
Vilohitam nilakanthamapriktam durnivaranam
7.7
शुक्रं विश्वसृजं ब्रह्म ब्रह्मचारिणमेव च
व्रतवन्तं तपोनित्यमनन्तं तपतां गतिम्
Shukram vishvasrijam brahma brahmacharinameva cha
Vratavantam taponityamanantam tapatam gatim
7.8
बहुरूपं गणाध्यक्षं त्र्यक्षं पारिषदप्रियम्
गणाध्यक्षेक्षितमुखं गौरीहृदयवल्लभम्
Bahurupam ganadhyaksham tryaksham parishadapriyam
Ganadhyakshekshitamukham gaurihridayavallabham
7.9
कुमारपितरं पिङ्गं गोवृषोत्तमवाहनम्
तनुवाससमत्युग्रमुमाभूषणतत्परम्
Kumarapitaram pingam govrishottamavahanam
Tanuvasasamatyugramumabhushanatatparam
7.10
परं परेभ्यः परमं परं यस्मान्न विद्यते
इष्वस्त्रोत्तमभर्तारं दिगन्तं चैव दक्षिणम्
Param parebhyah paramam param yasmanna vidyate
Ishvastrottamabhartaram digantam chaiva dakshinam
7.11
हिरण्यकवचं देवं चन्द्रमौलिविभूषितम्
प्रपद्ये शरणं देवं परमेण समाधिना
Hiranyakavacham devam chandramaulivibhushitam
Prapadye sharanam devam paramena samadhina
7.12
इमां चाप्यापदं घोरां तराम्यद्य सुदुस्तराम्
सर्वभूतोपहारेण यक्ष्येऽहं शुचिना शुचिम्
Imam chapyapadam ghoram taramyadya sudustaram
Sarvabhutopaharena yakshyeham shuchina shuchim
7.13
इति तस्य व्यवसितं ज्ञात्वा त्यागात्मकं मनः
पुरस्तात्काञ्चनी वेदिः प्रादुरासीन्महात्मनः
Iti tasya vyavasitam gyatva tyagatmakam manah
Purastatkanchani vedih pradurasinmahatmanah
7.14
तस्यां वेद्यां तदा राजंश्चित्रभानुरजायत
द्यां दिशो विदिशः खं च ज्वालाभिरभिपूरयन्
Tasyam vedyam tada rajanshchitrabhanurajayata
Dyam disho vidishah kham cha jvalabhirabhipurayan
7.15
दीप्तास्यनयनाश्चात्र नैकपादशिरोभुजाः
द्विपशैलप्रतीकाशाः प्रादुरासन्महाननाः
Diptasyanayanashchatra naikapadashirobhujah
Dvipashailapratikashah pradurasanmahananah
7.16
श्ववराहोष्ट्ररूपाश्च हयगोमायुगोमुखाः
ऋक्षमार्जारवदना व्याघ्रद्वीपिमुखास्तथा
Shvavarahoshtrarupashcha hayagomayugomukhah
Rikshamarjaravadana vyaghradvipimukhastatha
7.17
काकवक्त्राः प्लवमुखाः शुकवक्त्रास्तथैव च
महाजगरवक्त्राश्च हंसवक्त्राः सितप्रभाः
Kakavaktrah plavamukhah shukavaktrastathaiva cha
Mahajagaravaktrashcha hansavaktrah sitaprabhah
7.18
दार्वाघाटमुखाश्चैव चाषवक्त्राश्च भारत
कूर्मनक्रमुखाश्चैव शिशुमारमुखास्तथा
Darvaghatamukhashchaiva chashavaktrashcha bharata
Kurmanakramukhashchaiva shishumaramukhastatha
7.19
महामकरवक्त्राश्च तिमिवक्त्रास्तथैव च
हरिवक्त्राः क्रौञ्चमुखाः कपोतेभमुखास्तथा
Mahamakaravaktrashcha timivaktrastathaiva cha
Harivaktrah kraunchamukhah kapotebhamukhastatha
7.20
पारावतमुखाश्चैव मद्गुवक्त्रास्तथैव च
पाणिकर्णाः सहस्राक्षास्तथैव च शतोदराः
Paravatamukhashchaiva madguvaktrastathaiva cha
Panikarnah sahasrakshastathaiva cha shatodarah
7.21
निर्मांसाः कोकवक्त्राश्च श्येनवक्त्राश्च भारत
तथैवाशिरसो राजन्नृक्षवक्त्राश्च भीषणाः
Nirmansah kokavaktrashcha shyenavaktrashcha bharata
Tathaivashiraso rajannrikshavaktrashcha bhishanah
7.22
प्रदीप्तनेत्रजिह्वाश्च ज्वालावक्त्रास्तथैव च
मेषवक्त्रास्तथैवान्ये तथा छागमुखा नृप
Pradiptanetrajihvashcha jvalavaktrastathaiva cha
Meshavaktrastathaivanye tatha chhagamukha nripa
7.23
शङ्खाभाः शङ्खवक्त्राश्च शङ्खकर्णास्तथैव च
शङ्खमालापरिकराः शङ्खध्वनिसमस्वनाः
Shankhabhah shankhavaktrashcha shankhakarnastathaiva cha
Shankhamalaparikarah shankhadhvanisamasvanah
7.24
जटाधराः पञ्चशिखास्तथा मुण्डाः कृशोदराः
चतुर्दंष्ट्राश्चतुर्जिह्वाः शङ्कुकर्णाः किरीटिनः
Jatadharah panchashikhastatha mundah krishodarah
Chaturdanshtrashchaturjihvah shankukarnah kiritinah
7.25
मौलीधराश्च राजेन्द्र तथाकुञ्चितमूर्धजाः
उष्णीषिणो मुकुटिनश्चारुवक्त्राः स्वलंकृताः
Maulidharashcha rajendra tathakunchitamurdhajah
Ushnishino mukutinashcharuvaktrah svalankritah
7.26
पद्मोत्पलापीडधरास्तथा कुमुदधारिणः
माहात्म्येन च संयुक्ताः शतशोऽथ सहस्रशः
Padmotpalapidadharastatha kumudadharinah
Mahatmyena cha sanyuktah shatashotha sahasrashah
7.27
शतघ्नीचक्रहस्ताश्च तथा मुसलपाणयः
भुशुण्डीपाशहस्ताश्च गदाहस्ताश्च भारत
Shataghnichakrahastashcha tatha musalapanayah
Bhushundipashahastashcha gadahastashcha bharata
7.28
पृष्ठेषु बद्धेषुधयश्चित्रबाणा रणोत्कटाः
सध्वजाः सपताकाश्च सघण्टाः सपरश्वधाः
Prishtheshu baddheshudhayashchitrabana ranotkatah
Sadhvajah sapatakashcha saghantah saparashvadhah
7.29
महापाशोद्यतकरास्तथा लगुडपाणयः
स्थूणाहस्ताः खड्गहस्ताः सर्पोच्छ्रितकिरीटिनः
महासर्पाङ्गदधराश्चित्राभरणधारिणः
Mahapashodyatakarastatha lagudapanayah
Sthunahastah khadgahastah sarpochchhritakiritinah
Mahasarpangadadharashchitrabharanadharinah
7.30
रजोध्वस्ताः पङ्कदिग्धाः सर्वे शुक्लाम्बरस्रजः
नीलाङ्गाः कमलाङ्गाश्च मुण्डवक्त्रास्तथैव च
Rajodhvastah pankadigdhah sarve shuklambarasrajah
Nilangah kamalangashcha mundavaktrastathaiva cha
7.31
भेरीशङ्खमृदङ्गांस्ते झर्झरानकगोमुखान्
अवादयन्पारिषदाः प्रहृष्टाः कनकप्रभाः
Bherishankhamridanganste jharjharanakagomukhan
Avadayanparishadah prahrishtah kanakaprabhah
7.32
गायमानास्तथैवान्ये नृत्यमानास्तथापरे
लङ्घयन्तः प्लवन्तश्च वल्गन्तश्च महाबलाः
Gayamanastathaivanye nrityamanastathapare
Langhayantah plavantashcha valgantashcha mahabalah
7.33
धावन्तो जवनाश्चण्डाः पवनोद्धूतमूर्धजाः
मत्ता इव महानागा विनदन्तो मुहुर्मुहुः
Dhavanto javanashchandah pavanoddhutamurdhajah
Matta iva mahanaga vinadanto muhurmuhuh
7.34
सुभीमा घोररूपाश्च शूलपट्टिशपाणयः
नानाविरागवसनाश्चित्रमाल्यानुलेपनाः
Subhima ghorarupashcha shulapattishapanayah
Nanaviragavasanashchitramalyanulepanah
7.35
रत्नचित्राङ्गदधराः समुद्यतकरास्तथा
हन्तारो द्विषतां शूराः प्रसह्यासह्यविक्रमाः
Ratnachitrangadadharah samudyatakarastatha
Hantaro dvishatam shurah prasahyasahyavikramah
7.36
पातारोऽसृग्वसाद्यानां मांसान्त्रकृतभोजनाः
चूडालाः कर्णिकालाश्च प्रकृशाः पिठरोदराः
Patarosrigvasadyanam mansantrakritabhojanah
Chudalah karnikalashcha prakrishah pitharodarah
7.37
अतिह्रस्वातिदीर्घाश्च प्रबलाश्चातिभैरवाः
विकटाः काललम्बोष्ठा बृहच्छेफास्थिपिण्डिकाः
Atihrasvatidirghashcha prabalashchatibhairavah
Vikatah kalalamboshtha brihachchhephasthipindikah
7.38
महार्हनानामुकुटा मुण्डाश्च जटिलाः परे
सार्केन्दुग्रहनक्षत्रां द्यां कुर्युर्ये महीतले
Maharhananamukuta mundashcha jatilah pare
Sarkendugrahanakshatram dyam kuryurye mahitale
7.39
उत्सहेरंश्च ये हन्तुं भूतग्रामं चतुर्विधम्
ये च वीतभया नित्यं हरस्य भ्रुकुटीभटाः
Utsaheranshcha ye hantum bhutagramam chaturvidham
Ye cha vitabhaya nityam harasya bhrukutibhatah
7.40
कामकारकराः सिद्धास्त्रैलोक्यस्येश्वरेश्वराः
नित्यानन्दप्रमुदिता वागीशा वीतमत्सराः
Kamakarakarah siddhastrailokyasyeshvareshvarah
Nityanandapramudita vagisha vitamatsarah
7.41
प्राप्याष्टगुणमैश्वर्यं ये न यान्ति च विस्मयम्
येषां विस्मयते नित्यं भगवान्कर्मभिर्हरः
Prapyashtagunamaishvaryam ye na yanti cha vismayam
Yesham vismayate nityam bhagavankarmabhirharah
7.42
मनोवाक्कर्मभिर्भक्तैर्नित्यमाराधितश्च यैः
मनोवाक्कर्मभिर्भक्तान्पाति पुत्रानिवौरसान्
Manovakkarmabhirbhaktairnityamaradhitashcha yaih
Manovakkarmabhirbhaktanpati putranivaurasan
7.43
पिबन्तोऽसृग्वसास्त्वन्ये क्रुद्धा ब्रह्मद्विषां सदा
चतुर्विंशात्मकं सोमं ये पिबन्ति च नित्यदा
Pibantosrigvasastvanye kruddha brahmadvisham sada
Chaturvinshatmakam somam ye pibanti cha nityada
7.44
श्रुतेन ब्रह्मचर्येण तपसा च दमेन च
ये समाराध्य शूलाङ्कं भवसायुज्यमागताः
Shrutena brahmacharyena tapasa cha damena cha
Ye samaradhya shulankam bhavasayujyamagatah
7.45
यैरात्मभूतैर्भगवान्पार्वत्या च महेश्वरः
सह भूतगणान्भुङ्क्ते भूतभव्यभवत्प्रभुः
Yairatmabhutairbhagavanparvatya cha maheshvarah
Saha bhutagananbhunkte bhutabhavyabhavatprabhuh
7.46
नानाविचित्रहसितक्ष्वेडितोत्क्रुष्टगर्जितैः
संनादयन्तस्ते विश्वमश्वत्थामानमभ्ययुः
Nanavichitrahasitakshveditotkrushtagarjitaih
Sannadayantaste vishvamashvatthamanamabhyayuh
7.47
संस्तुवन्तो महादेवं भाः कुर्वाणाः सुवर्चसः
विवर्धयिषवो द्रौणेर्महिमानं महात्मनः
Sanstuvanto mahadevam bhah kurvanah suvarchasah
Vivardhayishavo draunermahimanam mahatmanah
7.48
जिज्ञासमानास्तत्तेजः सौप्तिकं च दिदृक्षवः
भीमोग्रपरिघालातशूलपट्टिशपाणयः
घोररूपाः समाजग्मुर्भूतसंघाः समन्ततः
Jigyasamanastattejah sauptikam cha didrikshavah
Bhimograparighalatashulapattishapanayah
Ghorarupah samajagmurbhutasanghah samantatah
7.49
जनयेयुर्भयं ये स्म त्रैलोक्यस्यापि दर्शनात्
तान्प्रेक्षमाणोऽपि व्यथां न चकार महाबलः
Janayeyurbhayam ye sma trailokyasyapi darshanat
Tanprekshamanopi vyatham na chakara mahabalah
7.50
अथ द्रौणिर्धनुष्पाणिर्बद्धगोधाङ्गुलित्रवान्
स्वयमेवात्मनात्मानमुपहारमुपाहरत्
Atha draunirdhanushpanirbaddhagodhangulitravan
Svayamevatmanatmanamupaharamupaharat
7.51
धनूंषि समिधस्तत्र पवित्राणि शिताः शराः
हविरात्मवतश्चात्मा तस्मिन्भारत कर्मणि
Dhanunshi samidhastatra pavitrani shitah sharah
Haviratmavatashchatma tasminbharata karmani
7.52
ततः सौम्येन मन्त्रेण द्रोणपुत्रः प्रतापवान्
उपहारं महामन्युरथात्मानमुपाहरत्
Tatah saumyena mantrena dronaputrah pratapavan
Upaharam mahamanyurathatmanamupaharat
7.53
तं रुद्रं रौद्रकर्माणं रौद्रैः कर्मभिरच्युतम्
अभिष्टुत्य महात्मानमित्युवाच कृताञ्जलिः
Tam rudram raudrakarmanam raudraih karmabhirachyutam
Abhishtutya mahatmanamityuvacha kritanjalih
7.54
इममात्मानमद्याहं जातमाङ्गिरसे कुले
अग्नौ जुहोमि भगवन्प्रतिगृह्णीष्व मां बलिम्
Imamatmanamadyaham jatamangirase kule
Agnau juhomi bhagavanpratigrihnishva mam balim
7.55
भवद्भक्त्या महादेव परमेण समाधिना
अस्यामापदि विश्वात्मन्नुपाकुर्मि तवाग्रतः
Bhavadbhaktya mahadeva paramena samadhina
Asyamapadi vishvatmannupakurmi tavagratah
7.56
त्वयि सर्वाणि भूतानि सर्वभूतेषु चासि वै
गुणानां हि प्रधानानामेकत्वं त्वयि तिष्ठति
Tvayi sarvani bhutani sarvabhuteshu chasi vai
Gunanam hi pradhananamekatvam tvayi tishthati
7.57
सर्वभूताशय विभो हविर्भूतमुपस्थितम्
प्रतिगृहाण मां देव यद्यशक्याः परे मया
Sarvabhutashaya vibho havirbhutamupasthitam
Pratigrihana mam deva yadyashakyah pare maya
7.58
इत्युक्त्वा द्रौणिरास्थाय तां वेदीं दीप्तपावकाम्
संत्यक्तात्मा समारुह्य कृष्णवर्त्मन्युपाविशत्
Ityuktva draunirasthaya tam vedim diptapavakam
Santyaktatma samaruhya krishnavartmanyupavishat
7.59
तमूर्ध्वबाहुं निश्चेष्टं दृष्ट्वा हविरुपस्थितम्
अब्रवीद्भगवान्साक्षान्महादेवो हसन्निव
Tamurdhvabahum nishcheshtam drishtva havirupasthitam
Abravidbhagavansakshanmahadevo hasanniva
7.60
सत्यशौचार्जवत्यागैस्तपसा नियमेन च
क्षान्त्या भक्त्या च धृत्या च बुद्ध्या च वचसा तथा
Satyashaucharjavatyagaistapasa niyamena cha
Kshantya bhaktya cha dhritya cha buddhya cha vachasa tatha
7.61
यथावदहमाराद्धः कृष्णेनाक्लिष्टकर्मणा
तस्मादिष्टतमः कृष्णादन्यो मम न विद्यते
Yathavadahamaraddhah krishnenaklishtakarmana
Tasmadishtatamah krishnadanyo mama na vidyate
7.62
कुर्वता तस्य संमानं त्वां च जिज्ञासता मया
पाञ्चालाः सहसा गुप्ता मायाश्च बहुशः कृताः
Kurvata tasya sammanam tvam cha jigyasata maya
Panchalah sahasa gupta mayashcha bahushah kritah
7.63
कृतस्तस्यैष संमानः पाञ्चालान्रक्षता मया
अभिभूतास्तु कालेन नैषामद्यास्ति जीवितम्
Kritastasyaisha sammanah panchalanrakshata maya
Abhibhutastu kalena naishamadyasti jivitam
7.64
एवमुक्त्वा महेष्वासं भगवानात्मनस्तनुम्
आविवेश ददौ चास्मै विमलं खड्गमुत्तमम्
Evamuktva maheshvasam bhagavanatmanastanum
Avivesha dadau chasmai vimalam khadgamuttamam
7.65
अथाविष्टो भगवता भूयो जज्वाल तेजसा
वर्ष्मवांश्चाभवद्युद्धे देवसृष्टेन तेजसा
Athavishto bhagavata bhuyo jajvala tejasa
Varshmavanshchabhavadyuddhe devasrishtena tejasa
7.66
तमदृश्यानि भूतानि रक्षांसि च समाद्रवन्
अभितः शत्रुशिबिरं यान्तं साक्षादिवेश्वरम्
Tamadrishyani bhutani rakshansi cha samadravan
Abhitah shatrushibiram yantam sakshadiveshvaram