UtshovChapter 8
8.1
धृतराष्ट्र उवाच
तथा प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महारथे
कच्चित्कृपश्च भोजश्च भयार्तौ न न्यवर्तताम्
Dhritarashtra uvacha
Tatha prayate shibiram dronaputre maharathe
Kachchitkripashcha bhojashcha bhayartau na nyavartatam
8.2
कच्चिन्न वारितौ क्षुद्रै रक्षिभिर्नोपलक्षितौ
असह्यमिति वा मत्वा न निवृत्तौ महारथौ
Kachchinna varitau kshudrai rakshibhirnopalakshitau
Asahyamiti va matva na nivrittau maharathau
8.3
कच्चित्प्रमथ्य शिबिरं हत्वा सोमकपाण्डवान्
दुर्योधनस्य पदवीं गतौ परमिकां रणे
Kachchitpramathya shibiram hatva somakapandavan
Duryodhanasya padavim gatau paramikam rane
8.4
पाञ्चालैर्वा विनिहतौ कच्चिन्नास्वपतां क्षितौ
कच्चित्ताभ्यां कृतं कर्म तन्ममाचक्ष्व संजय
Panchalairva vinihatau kachchinnasvapatam kshitau
Kachchittabhyam kritam karma tanmamachakshva sanjaya
8.5
संजय उवाच
तस्मिन्प्रयाते शिबिरं द्रोणपुत्रे महात्मनि
कृपश्च कृतवर्मा च शिबिरद्वार्यतिष्ठताम्
Sanjaya uvacha
Tasminprayate shibiram dronaputre mahatmani
Kripashcha kritavarma cha shibiradvaryatishthatam
8.6
अश्वत्थामा तु तौ दृष्ट्वा यत्नवन्तौ महारथौ
प्रहृष्टः शनकै राजन्निदं वचनमब्रवीत्
Ashvatthama tu tau drishtva yatnavantau maharathau
Prahrishtah shanakai rajannidam vachanamabravit
8.7
यत्तौ भवन्तौ पर्याप्तौ सर्वक्षत्रस्य नाशने
किं पुनर्योधशेषस्य प्रसुप्तस्य विशेषतः
Yattau bhavantau paryaptau sarvakshatrasya nashane
Kim punaryodhasheshasya prasuptasya visheshatah
8.8
अहं प्रवेक्ष्ये शिबिरं चरिष्यामि च कालवत्
यथा न कश्चिदपि मे जीवन्मुच्येत मानवः
Aham pravekshye shibiram charishyami cha kalavat
Yatha na kashchidapi me jivanmuchyeta manavah
8.9
इत्युक्त्वा प्राविशद्द्रौणिः पार्थानां शिबिरं महत्
अद्वारेणाभ्यवस्कन्द्य विहाय भयमात्मनः
Ityuktva pravishaddraunih parthanam shibiram mahat
Advarenabhyavaskandya vihaya bhayamatmanah
8.10
स प्रविश्य महाबाहुरुद्देशज्ञश्च तस्य ह
धृष्टद्युम्नस्य निलयं शनकैरभ्युपागमत्
Sa pravishya mahabahuruddeshagyashcha tasya ha
Dhrishtadyumnasya nilayam shanakairabhyupagamat
8.11
ते तु कृत्वा महत्कर्म श्रान्ताश्च बलवद्रणे
प्रसुप्ता वै सुविश्वस्ताः स्वसैन्यपरिवारिताः
Te tu kritva mahatkarma shrantashcha balavadrane
Prasupta vai suvishvastah svasainyaparivaritah
8.12
अथ प्रविश्य तद्वेश्म धृष्टद्युम्नस्य भारत
पाञ्चाल्यं शयने द्रौणिरपश्यत्सुप्तमन्तिकात्
Atha pravishya tadveshma dhrishtadyumnasya bharata
Panchalyam shayane draunirapashyatsuptamantikat
8.13
क्षौमावदाते महति स्पर्ध्यास्तरणसंवृते
माल्यप्रवरसंयुक्ते धूपैश्चूर्णैश्च वासिते
Kshaumavadate mahati spardhyastaranasanvrite
Malyapravarasanyukte dhupaishchurnaishcha vasite
8.14
तं शयानं महात्मानं विस्रब्धमकुतोभयम्
प्राबोधयत पादेन शयनस्थं महीपते
Tam shayanam mahatmanam visrabdhamakutobhayam
Prabodhayata padena shayanastham mahipate
8.15
स बुद्ध्वा चरणस्पर्शमुत्थाय रणदुर्मदः
अभ्यजानदमेयात्मा द्रोणपुत्रं महारथम्
Sa buddhva charanasparshamutthaya ranadurmadah
Abhyajanadameyatma dronaputram maharatham
8.16
तमुत्पतन्तं शयनादश्वत्थामा महाबलः
केशेष्वालम्ब्य पाणिभ्यां निष्पिपेष महीतले
Tamutpatantam shayanadashvatthama mahabalah
Kesheshvalambya panibhyam nishpipesha mahitale
8.17
स बलात्तेन निष्पिष्टः साध्वसेन च भारत
निद्रया चैव पाञ्चाल्यो नाशकच्चेष्टितुं तदा
Sa balattena nishpishtah sadhvasena cha bharata
Nidraya chaiva panchalyo nashakachcheshtitum tada
8.18
तमाक्रम्य तदा राजन्कण्ठे चोरसि चोभयोः
नदन्तं विस्फुरन्तं च पशुमारममारयत्
Tamakramya tada rajankanthe chorasi chobhayoh
Nadantam visphurantam cha pashumaramamarayat
8.19
तुदन्नखैस्तु स द्रौणिं नातिव्यक्तमुदाहरत्
आचार्यपुत्र शस्त्रेण जहि मा मा चिरं कृथाः
त्वत्कृते सुकृताँल्लोकान्गच्छेयं द्विपदां वर
Tudannakhaistu sa draunim nativyaktamudaharat
Acharyaputra shastrena jahi ma ma chiram krithah
Tvatkrite sukritanllokangachchheyam dvipadam vara
8.20
तस्याव्यक्तां तु तां वाचं संश्रुत्य द्रौणिरब्रवीत्
आचार्यघातिनां लोका न सन्ति कुलपांसन
तस्माच्छस्त्रेण निधनं न त्वमर्हसि दुर्मते
Tasyavyaktam tu tam vacham sanshrutya draunirabravit
Acharyaghatinam loka na santi kulapansana
Tasmachchhastrena nidhanam na tvamarhasi durmate
8.21
एवं ब्रुवाणस्तं वीरं सिंहो मत्तमिव द्विपम्
मर्मस्वभ्यवधीत्क्रुद्धः पादाष्ठीलैः सुदारुणैः
Evam bruvanastam viram sinho mattamiva dvipam
Marmasvabhyavadhitkruddhah padashthilaih sudarunaih
8.22
तस्य वीरस्य शब्देन मार्यमाणस्य वेश्मनि
अबुध्यन्त महाराज स्त्रियो ये चास्य रक्षिणः
Tasya virasya shabdena maryamanasya veshmani
Abudhyanta maharaja striyo ye chasya rakshinah
8.23
ते दृष्ट्वा वर्ष्मवन्तं तमतिमानुषविक्रमम्
भूतमेव व्यवस्यन्तो न स्म प्रव्याहरन्भयात्
Te drishtva varshmavantam tamatimanushavikramam
Bhutameva vyavasyanto na sma pravyaharanbhayat
8.24
तं तु तेनाभ्युपायेन गमयित्वा यमक्षयम्
अध्यतिष्ठत्स तेजस्वी रथं प्राप्य सुदर्शनम्
Tam tu tenabhyupayena gamayitva yamakshayam
Adhyatishthatsa tejasvi ratham prapya sudarshanam
8.25
स तस्य भवनाद्राजन्निष्क्रम्यानादयन्दिशः
रथेन शिबिरं प्रायाज्जिघांसुर्द्विषतो बली
Sa tasya bhavanadrajannishkramyanadayandishah
Rathena shibiram prayajjighansurdvishato bali
8.26
अपक्रान्ते ततस्तस्मिन्द्रोणपुत्रे महारथे
सह तै रक्षिभिः सर्वैः प्रणेदुर्योषितस्तदा
Apakrante tatastasmindronaputre maharathe
Saha tai rakshibhih sarvaih praneduryoshitastada
8.27
राजानं निहतं दृष्ट्वा भृशं शोकपरायणाः
व्याक्रोशन्क्षत्रियाः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य भारत
Rajanam nihatam drishtva bhrisham shokaparayanah
Vyakroshankshatriyah sarve dhrishtadyumnasya bharata
8.28
तासां तु तेन शब्देन समीपे क्षत्रियर्षभाः
क्षिप्रं च समनह्यन्त किमेतदिति चाब्रुवन्
Tasam tu tena shabdena samipe kshatriyarshabhah
Kshipram cha samanahyanta kimetaditi chabruvan
8.29
स्त्रियस्तु राजन्वित्रस्ता भारद्वाजं निरीक्ष्य तम्
अब्रुवन्दीनकण्ठेन क्षिप्रमाद्रवतेति वै
Striyastu rajanvitrasta bharadvajam nirikshya tam
Abruvandinakanthena kshipramadravateti vai
8.30
राक्षसो वा मनुष्यो वा नैनं जानीमहे वयम्
हत्वा पाञ्चालराजं यो रथमारुह्य तिष्ठति
Rakshaso va manushyo va nainam janimahe vayam
Hatva panchalarajam yo rathamaruhya tishthati
8.31
ततस्ते योधमुख्यास्तं सहसा पर्यवारयन्
स तानापततः सर्वान्रुद्रास्त्रेण व्यपोथयत्
Tataste yodhamukhyastam sahasa paryavarayan
Sa tanapatatah sarvanrudrastrena vyapothayat
8.32
धृष्टद्युम्नं च हत्वा स तांश्चैवास्य पदानुगान्
अपश्यच्छयने सुप्तमुत्तमौजसमन्तिके
Dhrishtadyumnam cha hatva sa tanshchaivasya padanugan
Apashyachchhayane suptamuttamaujasamantike
8.33
तमप्याक्रम्य पादेन कण्ठे चोरसि चौजसा
तथैव मारयामास विनर्दन्तमरिंदमम्
Tamapyakramya padena kanthe chorasi chaujasa
Tathaiva marayamasa vinardantamarindamam
8.34
युधामन्युस्तु संप्राप्तो मत्त्वा तं रक्षसा हतम्
गदामुद्यम्य वेगेन हृदि द्रौणिमताडयत्
Yudhamanyustu samprapto mattva tam rakshasa hatam
Gadamudyamya vegena hridi draunimatadayat
8.35
तमभिद्रुत्य जग्राह क्षितौ चैनमपातयत्
विस्फुरन्तं च पशुवत्तथैवैनममारयत्
Tamabhidrutya jagraha kshitau chainamapatayat
Visphurantam cha pashuvattathaivainamamarayat
8.36
तथा स वीरो हत्वा तं ततोऽन्यान्समुपाद्रवत्
संसुप्तानेव राजेन्द्र तत्र तत्र महारथान्
स्फुरतो वेपमानांश्च शमितेव पशून्मखे
Tatha sa viro hatva tam tatonyansamupadravat
Sansuptaneva rajendra tatra tatra maharathan
Sphurato vepamananshcha shamiteva pashunmakhe
8.37
ततो निस्त्रिंशमादाय जघानान्यान्पृथग्जनान्
भागशो विचरन्मार्गानसियुद्धविशारदः
Tato nistrinshamadaya jaghananyanprithagjanan
Bhagasho vicharanmarganasiyuddhavisharadah
8.38
तथैव गुल्मे संप्रेक्ष्य शयानान्मध्यगौल्मिकान्
श्रान्तान्न्यस्तायुधान्सर्वान्क्षणेनैव व्यपोथयत्
Tathaiva gulme samprekshya shayananmadhyagaulmikan
Shrantannyastayudhansarvankshanenaiva vyapothayat
8.39
योधानश्वान्द्विपांश्चैव प्राच्छिनत्स वरासिना
रुधिरोक्षितसर्वाङ्गः कालसृष्ट इवान्तकः
Yodhanashvandvipanshchaiva prachchhinatsa varasina
Rudhirokshitasarvangah kalasrishta ivantakah
8.40
विस्फुरद्भिश्च तैर्द्रौणिर्निस्त्रिंशस्योद्यमेन च
आक्षेपेण तथैवासेस्त्रिधा रक्तोक्षितोऽभवत्
Visphuradbhishcha tairdraunirnistrinshasyodyamena cha
Akshepena tathaivasestridha raktokshitobhavat
8.41
तस्य लोहितसिक्तस्य दीप्तखड्गस्य युध्यतः
अमानुष इवाकारो बभौ परमभीषणः
Tasya lohitasiktasya diptakhadgasya yudhyatah
Amanusha ivakaro babhau paramabhishanah
8.42
ये त्वजाग्रत कौरव्य तेऽपि शब्देन मोहिताः
निरीक्ष्यमाणा अन्योन्यं द्रौणिं दृष्ट्वा प्रविव्यथुः
Ye tvajagrata kauravya tepi shabdena mohitah
Nirikshyamana anyonyam draunim drishtva pravivyathuh
8.43
तद्रूपं तस्य ते दृष्ट्वा क्षत्रियाः शत्रुकर्शनाः
राक्षसं मन्यमानास्तं नयनानि न्यमीलयन्
Tadrupam tasya te drishtva kshatriyah shatrukarshanah
Rakshasam manyamanastam nayanani nyamilayan
8.44
स घोररूपो व्यचरत्कालवच्छिबिरे ततः
अपश्यद्द्रौपदीपुत्रानवशिष्टांश्च सोमकान्
Sa ghorarupo vyacharatkalavachchhibire tatah
Apashyaddraupadiputranavashishtanshcha somakan
8.45
तेन शब्देन वित्रस्ता धनुर्हस्ता महारथाः
धृष्टद्युम्नं हतं श्रुत्वा द्रौपदेया विशां पते
अवाकिरञ्शरव्रातैर्भारद्वाजमभीतवत्
Tena shabdena vitrasta dhanurhasta maharathah
Dhrishtadyumnam hatam shrutva draupadeya visham pate
Avakiransharavratairbharadvajamabhitavat
8.46
ततस्तेन निनादेन संप्रबुद्धाः प्रभद्रकाः
शिलीमुखैः शिखण्डी च द्रोणपुत्रं समार्दयन्
Tatastena ninadena samprabuddhah prabhadrakah
Shilimukhaih shikhandi cha dronaputram samardayan
8.47
भारद्वाजस्तु तान्दृष्ट्वा शरवर्षाणि वर्षतः
ननाद बलवन्नादं जिघांसुस्तान्सुदुर्जयान्
Bharadvajastu tandrishtva sharavarshani varshatah
Nanada balavannadam jighansustansudurjayan
8.48
ततः परमसंक्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन्
अवरुह्य रथोपस्थात्त्वरमाणोऽभिदुद्रुवे
Tatah paramasankruddhah piturvadhamanusmaran
Avaruhya rathopasthattvaramanobhidudruve
8.49
सहस्रचन्द्रं विपुलं गृहीत्वा चर्म संयुगे
खड्गं च विपुलं दिव्यं जातरूपपरिष्कृतम्
द्रौपदेयानभिद्रुत्य खड्गेन व्यचरद्बली
Sahasrachandram vipulam grihitva charma sanyuge
Khadgam cha vipulam divyam jatarupaparishkritam
Draupadeyanabhidrutya khadgena vyacharadbali
8.50
ततः स नरशार्दूलः प्रतिविन्ध्यं तमाहवे
कुक्षिदेशेऽवधीद्राजन्स हतो न्यपतद्भुवि
Tatah sa narashardulah prativindhyam tamahave
Kukshideshevadhidrajansa hato nyapatadbhuvi
8.51
प्रासेन विद्ध्वा द्रौणिं तु सुतसोमः प्रतापवान्
पुनश्चासिं समुद्यम्य द्रोणपुत्रमुपाद्रवत्
Prasena viddhva draunim tu sutasomah pratapavan
Punashchasim samudyamya dronaputramupadravat
8.52
सुतसोमस्य सासिं तु बाहुं छित्त्वा नरर्षभः
पुनरभ्यहनत्पार्श्वे स भिन्नहृदयोऽपतत्
Sutasomasya sasim tu bahum chhittva nararshabhah
Punarabhyahanatparshve sa bhinnahridayopatat
8.53
नाकुलिस्तु शतानीको रथचक्रेण वीर्यवान्
दोर्भ्यामुत्क्षिप्य वेगेन वक्षस्येनमताडयत्
Nakulistu shataniko rathachakrena viryavan
Dorbhyamutkshipya vegena vakshasyenamatadayat
8.54
अताडयच्छतानीकं मुक्तचक्रं द्विजस्तु सः
स विह्वलो ययौ भूमिं ततोऽस्यापाहरच्छिरः
Atadayachchhatanikam muktachakram dvijastu sah
Sa vihvalo yayau bhumim tatosyapaharachchhirah
8.55
श्रुतकर्मा तु परिघं गृहीत्वा समताडयत्
अभिद्रुत्य ततो द्रौणिं सव्ये स फलके भृशम्
Shrutakarma tu parigham grihitva samatadayat
Abhidrutya tato draunim savye sa phalake bhrisham
8.56
स तु तं श्रुतकर्माणमास्ये जघ्ने वरासिना
स हतो न्यपतद्भूमौ विमूढो विकृताननः
Sa tu tam shrutakarmanamasye jaghne varasina
Sa hato nyapatadbhumau vimudho vikritananah
8.57
तेन शब्देन वीरस्तु श्रुतकीर्तिर्महाधनुः
अश्वत्थामानमासाद्य शरवर्षैरवाकिरत्
Tena shabdena virastu shrutakirtirmahadhanuh
Ashvatthamanamasadya sharavarshairavakirat
8.58
तस्यापि शरवर्षाणि चर्मणा प्रतिवार्य सः
सकुण्डलं शिरः कायाद्भ्राजमानमपाहरत्
Tasyapi sharavarshani charmana prativarya sah
Sakundalam shirah kayadbhrajamanamapaharat
8.59
ततो भीष्मनिहन्ता तं सह सर्वैः प्रभद्रकैः
अहनत्सर्वतो वीरं नानाप्रहरणैर्बली
शिलीमुखेन चाप्येनं भ्रुवोर्मध्ये समार्दयत्
Tato bhishmanihanta tam saha sarvaih prabhadrakaih
Ahanatsarvato viram nanapraharanairbali
Shilimukhena chapyenam bhruvormadhye samardayat
8.60
स तु क्रोधसमाविष्टो द्रोणपुत्रो महाबलः
शिखण्डिनं समासाद्य द्विधा चिच्छेद सोऽसिना
Sa tu krodhasamavishto dronaputro mahabalah
Shikhandinam samasadya dvidha chichchheda sosina
8.61
शिखण्डिनं ततो हत्वा क्रोधाविष्टः परंतपः
प्रभद्रकगणान्सर्वानभिदुद्राव वेगवान्
यच्च शिष्टं विराटस्य बलं तच्च समाद्रवत्
Shikhandinam tato hatva krodhavishtah parantapah
Prabhadrakaganansarvanabhidudrava vegavan
Yachcha shishtam viratasya balam tachcha samadravat
8.62
द्रुपदस्य च पुत्राणां पौत्राणां सुहृदामपि
चकार कदनं घोरं दृष्ट्वा दृष्ट्वा महाबलः
Drupadasya cha putranam pautranam suhridamapi
Chakara kadanam ghoram drishtva drishtva mahabalah
8.63
अन्यानन्यांश्च पुरुषानभिसृत्याभिसृत्य च
न्यकृन्तदसिना द्रौणिरसिमार्गविशारदः
Anyananyanshcha purushanabhisrityabhisritya cha
Nyakrintadasina draunirasimargavisharadah
8.64
कालीं रक्तास्यनयनां रक्तमाल्यानुलेपनाम्
रक्ताम्बरधरामेकां पाशहस्तां शिखण्डिनीम्
Kalim raktasyanayanam raktamalyanulepanam
Raktambaradharamekam pashahastam shikhandinim
8.65
ददृशुः कालरात्रिं ते स्मयमानामवस्थिताम्
नराश्वकुञ्जरान्पाशैर्बद्ध्वा घोरैः प्रतस्थुषीम्
हरन्तीं विविधान्प्रेतान्पाशबद्धान्विमूर्धजान्
Dadrishuh kalaratrim te smayamanamavasthitam
Narashvakunjaranpashairbaddhva ghoraih pratasthushim
Harantim vividhanpretanpashabaddhanvimurdhajan
8.66
स्वप्ने सुप्तान्नयन्तीं तां रात्रिष्वन्यासु मारिष
ददृशुर्योधमुख्यास्ते घ्नन्तं द्रौणिं च नित्यदा
Svapne suptannayantim tam ratrishvanyasu marisha
Dadrishuryodhamukhyaste ghnantam draunim cha nityada
8.67
यतः प्रवृत्तः संग्रामः कुरुपाण्डवसेनयोः
ततः प्रभृति तां कृत्यामपश्यन्द्रौणिमेव च
Yatah pravrittah sangramah kurupandavasenayoh
Tatah prabhriti tam krityamapashyandraunimeva cha
8.68
तांस्तु दैवहतान्पूर्वं पश्चाद्द्रौणिर्न्यपातयत्
त्रासयन्सर्वभूतानि विनदन्भैरवान्रवान्
Tanstu daivahatanpurvam pashchaddraunirnyapatayat
Trasayansarvabhutani vinadanbhairavanravan
8.69
तदनुस्मृत्य ते वीरा दर्शनं पौर्वकालिकम्
इदं तदित्यमन्यन्त दैवेनोपनिपीडिताः
Tadanusmritya te vira darshanam paurvakalikam
Idam tadityamanyanta daivenopanipiditah
8.70
ततस्तेन निनादेन प्रत्यबुध्यन्त धन्विनः
शिबिरे पाण्डवेयानां शतशोऽथ सहस्रशः
Tatastena ninadena pratyabudhyanta dhanvinah
Shibire pandaveyanam shatashotha sahasrashah
8.71
सोऽच्छिनत्कस्यचित्पादौ जघनं चैव कस्यचित्
कांश्चिद्बिभेद पार्श्वेषु कालसृष्ट इवान्तकः
Sochchhinatkasyachitpadau jaghanam chaiva kasyachit
Kanshchidbibheda parshveshu kalasrishta ivantakah
8.72
अत्युग्रप्रतिपिष्टैश्च नदद्भिश्च भृशातुरैः
गजाश्वमथितैश्चान्यैर्मही कीर्णाभवत्प्रभो
Atyugrapratipishtaishcha nadadbhishcha bhrishaturaih
Gajashvamathitaishchanyairmahi kirnabhavatprabho
8.73
क्रोशतां किमिदं कोऽयं किं शब्दः किं नु किं कृतम्
एवं तेषां तदा द्रौणिरन्तकः समपद्यत
Kroshatam kimidam koyam kim shabdah kim nu kim kritam
Evam tesham tada draunirantakah samapadyata
8.74
अपेतशस्त्रसंनाहान्संरब्धान्पाण्डुसृञ्जयान्
प्राहिणोन्मृत्युलोकाय द्रौणिः प्रहरतां वरः
Apetashastrasannahansanrabdhanpandusrinjayan
Prahinonmrityulokaya draunih praharatam varah
8.75
ततस्तच्छस्त्रवित्रस्ता उत्पतन्तो भयातुराः
निद्रान्धा नष्टसंज्ञाश्च तत्र तत्र निलिल्यिरे
Tatastachchhastravitrasta utpatanto bhayaturah
Nidrandha nashtasangyashcha tatra tatra nililyire
8.76
ऊरुस्तम्भगृहीताश्च कश्मलाभिहतौजसः
विनदन्तो भृशं त्रस्ताः संन्यपेषन्परस्परम्
Urustambhagrihitashcha kashmalabhihataujasah
Vinadanto bhrisham trastah sannyapeshanparasparam
8.77
ततो रथं पुनर्द्रौणिरास्थितो भीमनिस्वनम्
धनुष्पाणिः शरैरन्यान्प्रेषयद्वै यमक्षयम्
Tato ratham punardraunirasthito bhimanisvanam
Dhanushpanih sharairanyanpreshayadvai yamakshayam
8.78
पुनरुत्पततः कांश्चिद्दूरादपि नरोत्तमान्
शूरान्संपततश्चान्यान्कालरात्र्यै न्यवेदयत्
Punarutpatatah kanshchidduradapi narottaman
Shuransampatatashchanyankalaratryai nyavedayat
8.79
तथैव स्यन्दनाग्रेण प्रमथन्स विधावति
शरवर्षैश्च विविधैरवर्षच्छात्रवांस्ततः
Tathaiva syandanagrena pramathansa vidhavati
Sharavarshaishcha vividhairavarshachchhatravanstatah
8.80
पुनश्च सुविचित्रेण शतचन्द्रेण चर्मणा
तेन चाकाशवर्णेन तदाचरत सोऽसिना
Punashcha suvichitrena shatachandrena charmana
Tena chakashavarnena tadacharata sosina
8.81
तथा स शिबिरं तेषां द्रौणिराहवदुर्मदः
व्यक्षोभयत राजेन्द्र महाह्रदमिव द्विपः
Tatha sa shibiram tesham draunirahavadurmadah
Vyakshobhayata rajendra mahahradamiva dvipah
8.82
उत्पेतुस्तेन शब्देन योधा राजन्विचेतसः
निद्रार्ताश्च भयार्ताश्च व्यधावन्त ततस्ततः
Utpetustena shabdena yodha rajanvichetasah
Nidrartashcha bhayartashcha vyadhavanta tatastatah
8.83
विस्वरं चुक्रुशुश्चान्ये बह्वबद्धं तथावदन्
न च स्म प्रतिपद्यन्ते शस्त्राणि वसनानि च
Visvaram chukrushushchanye bahvabaddham tathavadan
Na cha sma pratipadyante shastrani vasanani cha
8.84
विमुक्तकेशाश्चाप्यन्ये नाभ्यजानन्परस्परम्
उत्पतन्तः परे भीताः केचित्तत्र तथाभ्रमन्
पुरीषमसृजन्केचित्केचिन्मूत्रं प्रसुस्रुवुः
Vimuktakeshashchapyanye nabhyajananparasparam
Utpatantah pare bhitah kechittatra tathabhraman
Purishamasrijankechitkechinmutram prasusruvuh
8.85
बन्धनानि च राजेन्द्र संछिद्य तुरगा द्विपाः
समं पर्यपतंश्चान्ये कुर्वन्तो महदाकुलम्
Bandhanani cha rajendra sanchhidya turaga dvipah
Samam paryapatanshchanye kurvanto mahadakulam
8.86
तत्र केचिन्नरा भीता व्यलीयन्त महीतले
तथैव तान्निपतितानपिंषन्गजवाजिनः
Tatra kechinnara bhita vyaliyanta mahitale
Tathaiva tannipatitanapinshangajavajinah
8.87
तस्मिंस्तथा वर्तमाने रक्षांसि पुरुषर्षभ
तृप्तानि व्यनदन्नुच्चैर्मुदा भरतसत्तम
Tasminstatha vartamane rakshansi purusharshabha
Triptani vyanadannuchchairmuda bharatasattama
8.88
स शब्दः प्रेरितो राजन्भूतसंघैर्मुदा युतैः
अपूरयद्दिशः सर्वा दिवं चापि महास्वनः
Sa shabdah prerito rajanbhutasanghairmuda yutaih
Apurayaddishah sarva divam chapi mahasvanah
8.89
तेषामार्तस्वरं श्रुत्वा वित्रस्ता गजवाजिनः
मुक्ताः पर्यपतन्राजन्मृद्नन्तः शिबिरे जनम्
Teshamartasvaram shrutva vitrasta gajavajinah
Muktah paryapatanrajanmridnantah shibire janam
8.90
तैस्तत्र परिधावद्भिश्चरणोदीरितं रजः
अकरोच्छिबिरे तेषां रजन्यां द्विगुणं तमः
Taistatra paridhavadbhishcharanodiritam rajah
Akarochchhibire tesham rajanyam dvigunam tamah
8.91
तस्मिंस्तमसि संजाते प्रमूढाः सर्वतो जनाः
नाजानन्पितरः पुत्रान्भ्रातॄन्भ्रातर एव च
Tasminstamasi sanjate pramudhah sarvato janah
Najananpitarah putranbhratrinbhratara eva cha
8.92
गजा गजानतिक्रम्य निर्मनुष्या हया हयान्
अताडयंस्तथाभञ्जंस्तथामृद्नंश्च भारत
Gaja gajanatikramya nirmanushya haya hayan
Atadayanstathabhanjanstathamridnanshcha bharata
8.93
ते भग्नाः प्रपतन्तश्च निघ्नन्तश्च परस्परम्
न्यपातयन्त च परान्पातयित्वा तथापिषन्
Te bhagnah prapatantashcha nighnantashcha parasparam
Nyapatayanta cha paranpatayitva tathapishan
8.94
विचेतसः सनिद्राश्च तमसा चावृता नराः
जघ्नुः स्वानेव तत्राथ कालेनाभिप्रचोदिताः
Vichetasah sanidrashcha tamasa chavrita narah
Jaghnuh svaneva tatratha kalenabhiprachoditah
8.95
त्यक्त्वा द्वाराणि च द्वाःस्थास्तथा गुल्मांश्च गौल्मिकाः
प्राद्रवन्त यथाशक्ति कांदिशीका विचेतसः
Tyaktva dvarani cha dvahsthastatha gulmanshcha gaulmikah
Pradravanta yathashakti kandishika vichetasah
8.96
विप्रनष्टाश्च तेऽन्योन्यं नाजानन्त तदा विभो
क्रोशन्तस्तात पुत्रेति दैवोपहतचेतसः
Vipranashtashcha tenyonyam najananta tada vibho
Kroshantastata putreti daivopahatachetasah
8.97
पलायतां दिशस्तेषां स्वानप्युत्सृज्य बान्धवान्
गोत्रनामभिरन्योन्यमाक्रन्दन्त ततो जनाः
Palayatam dishastesham svanapyutsrijya bandhavan
Gotranamabhiranyonyamakrandanta tato janah
8.98
हाहाकारं च कुर्वाणाः पृथिव्यां शेरते परे
तान्बुद्ध्वा रणमत्तोऽसौ द्रोणपुत्रो व्यपोथयत्
Hahakaram cha kurvanah prithivyam sherate pare
Tanbuddhva ranamattosau dronaputro vyapothayat
8.99
तत्रापरे वध्यमाना मुहुर्मुहुरचेतसः
शिबिरान्निष्पतन्ति स्म क्षत्रिया भयपीडिताः
Tatrapare vadhyamana muhurmuhurachetasah
Shibirannishpatanti sma kshatriya bhayapiditah
8.100
तांस्तु निष्पततस्त्रस्ताञ्शिबिराञ्जीवितैषिणः
कृतवर्मा कृपश्चैव द्वारदेशे निजघ्नतुः
Tanstu nishpatatastrastanshibiranjivitaishinah
Kritavarma kripashchaiva dvaradeshe nijaghnatuh
8.101
विशस्त्रयन्त्रकवचान्मुक्तकेशान्कृताञ्जलीन्
वेपमानान्क्षितौ भीतान्नैव कांश्चिदमुञ्चताम्
Vishastrayantrakavachanmuktakeshankritanjalin
Vepamanankshitau bhitannaiva kanshchidamunchatam
8.102
नामुच्यत तयोः कश्चिन्निष्क्रान्तः शिबिराद्बहिः
कृपस्य च महाराज हार्दिक्यस्य च दुर्मतेः
Namuchyata tayoh kashchinnishkrantah shibiradbahih
Kripasya cha maharaja hardikyasya cha durmateh
8.103
भूयश्चैव चिकीर्षन्तौ द्रोणपुत्रस्य तौ प्रियम्
त्रिषु देशेषु ददतुः शिबिरस्य हुताशनम्
Bhuyashchaiva chikirshantau dronaputrasya tau priyam
Trishu desheshu dadatuh shibirasya hutashanam
8.104
ततः प्रकाशे शिबिरे खड्गेन पितृनन्दनः
अश्वत्थामा महाराज व्यचरत्कृतहस्तवत्
Tatah prakashe shibire khadgena pitrinandanah
Ashvatthama maharaja vyacharatkritahastavat
8.105
कांश्चिदापततो वीरानपरांश्च प्रधावतः
व्ययोजयत खड्गेन प्राणैर्द्विजवरो नरान्
Kanshchidapatato viranaparanshcha pradhavatah
Vyayojayata khadgena pranairdvijavaro naran
8.106
कांश्चिद्योधान्स खड्गेन मध्ये संछिद्य वीर्यवान्
अपातयद्द्रोणसुतः संरब्धस्तिलकाण्डवत्
Kanshchidyodhansa khadgena madhye sanchhidya viryavan
Apatayaddronasutah sanrabdhastilakandavat
8.107
विनदद्भिर्भृशायस्तैर्नराश्वद्विरदोत्तमैः
पतितैरभवत्कीर्णा मेदिनी भरतर्षभ
Vinadadbhirbhrishayastairnarashvadviradottamaih
Patitairabhavatkirna medini bharatarshabha
8.108
मानुषाणां सहस्रेषु हतेषु पतितेषु च
उदतिष्ठन्कबन्धानि बहून्युत्थाय चापतन्
Manushanam sahasreshu hateshu patiteshu cha
Udatishthankabandhani bahunyutthaya chapatan
8.109
सायुधान्साङ्गदान्बाहून्निचकर्त शिरांसि च
हस्तिहस्तोपमानूरून्हस्तान्पादांश्च भारत
Sayudhansangadanbahunnichakarta shiransi cha
Hastihastopamanurunhastanpadanshcha bharata
8.110
पृष्ठच्छिन्नाञ्शिरश्छिन्नान्पार्श्वच्छिन्नांस्तथापरान्
समासाद्याकरोद्द्रौणिः कांश्चिच्चापि पराङ्मुखान्
Prishthachchhinnanshirashchhinnanparshvachchhinnanstathaparan
Samasadyakaroddraunih kanshchichchapi paranmukhan
8.111
मध्यकायान्नरानन्यांश्चिच्छेदान्यांश्च कर्णतः
अंसदेशे निहत्यान्यान्काये प्रावेशयच्छिरः
Madhyakayannarananyanshchichchhedanyanshcha karnatah
Ansadeshe nihatyanyankaye praveshayachchhirah
8.112
एवं विचरतस्तस्य निघ्नतः सुबहून्नरान्
तमसा रजनी घोरा बभौ दारुणदर्शना
Evam vicharatastasya nighnatah subahunnaran
Tamasa rajani ghora babhau darunadarshana
8.113
किंचित्प्राणैश्च पुरुषैर्हतैश्चान्यैः सहस्रशः
बहुना च गजाश्वेन भूरभूद्भीमदर्शना
Kinchitpranaishcha purushairhataishchanyaih sahasrashah
Bahuna cha gajashvena bhurabhudbhimadarshana
8.114
यक्षरक्षःसमाकीर्णे रथाश्वद्विपदारुणे
क्रुद्धेन द्रोणपुत्रेण संछिन्नाः प्रापतन्भुवि
Yaksharakshahsamakirne rathashvadvipadarune
Kruddhena dronaputrena sanchhinnah prapatanbhuvi
8.115
मातॄरन्ये पितॄनन्ये भ्रातॄनन्ये विचुक्रुशुः
केचिदूचुर्न तत्क्रुद्धैर्धार्तराष्ट्रैः कृतं रणे
Matriranye pitrinanye bhratrinanye vichukrushuh
Kechiduchurna tatkruddhairdhartarashtraih kritam rane
8.116
यत्कृतं नः प्रसुप्तानां रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः
असांनिध्याद्धि पार्थानामिदं नः कदनं कृतम्
Yatkritam nah prasuptanam rakshobhih krurakarmabhih
Asannidhyaddhi parthanamidam nah kadanam kritam
8.117
न देवासुरगन्धर्वैर्न यक्षैर्न च राक्षसैः
शक्यो विजेतुं कौन्तेयो गोप्ता यस्य जनार्दनः
Na devasuragandharvairna yakshairna cha rakshasaih
Shakyo vijetum kaunteyo gopta yasya janardanah
8.118
ब्रह्मण्यः सत्यवाग्दान्तः सर्वभूतानुकम्पकः
न च सुप्तं प्रमत्तं वा न्यस्तशस्त्रं कृताञ्जलिम्
धावन्तं मुक्तकेशं वा हन्ति पार्थो धनंजयः
Brahmanyah satyavagdantah sarvabhutanukampakah
Na cha suptam pramattam va nyastashastram kritanjalim
Dhavantam muktakesham va hanti partho dhananjayah
8.119
तदिदं नः कृतं घोरं रक्षोभिः क्रूरकर्मभिः
इति लालप्यमानाः स्म शेरते बहवो जनाः
Tadidam nah kritam ghoram rakshobhih krurakarmabhih
Iti lalapyamanah sma sherate bahavo janah
8.120
स्तनतां च मनुष्याणामपरेषां च कूजताम्
ततो मुहूर्तात्प्राशाम्यत्स शब्दस्तुमुलो महान्
Stanatam cha manushyanamaparesham cha kujatam
Tato muhurtatprashamyatsa shabdastumulo mahan
8.121
शोणितव्यतिषिक्तायां वसुधायां च भूमिप
तद्रजस्तुमुलं घोरं क्षणेनान्तरधीयत
Shonitavyatishiktayam vasudhayam cha bhumipa
Tadrajastumulam ghoram kshanenantaradhiyata
8.122
संवेष्टमानानुद्विग्नान्निरुत्साहान्सहस्रशः
न्यपातयन्नरान्क्रुद्धः पशून्पशुपतिर्यथा
Sanveshtamananudvignannirutsahansahasrashah
Nyapatayannarankruddhah pashunpashupatiryatha
8.123
अन्योन्यं संपरिष्वज्य शयानान्द्रवतोऽपरान्
संलीनान्युध्यमानांश्च सर्वान्द्रौणिरपोथयत्
Anyonyam samparishvajya shayanandravatoparan
Sanlinanyudhyamananshcha sarvandraunirapothayat
8.124
दह्यमाना हुताशेन वध्यमानाश्च तेन ते
परस्परं तदा योधा अनयन्यमसादनम्
Dahyamana hutashena vadhyamanashcha tena te
Parasparam tada yodha anayanyamasadanam
8.125
तस्या रजन्यास्त्वर्धेन पाण्डवानां महद्बलम्
गमयामास राजेन्द्र द्रौणिर्यमनिवेशनम्
Tasya rajanyastvardhena pandavanam mahadbalam
Gamayamasa rajendra drauniryamaniveshanam
8.126
निशाचराणां सत्त्वानां स रात्रिर्हर्षवर्धिनी
आसीन्नरगजाश्वानां रौद्री क्षयकरी भृशम्
Nishacharanam sattvanam sa ratrirharshavardhini
Asinnaragajashvanam raudri kshayakari bhrisham
8.127
तत्रादृश्यन्त रक्षांसि पिशाचाश्च पृथग्विधाः
खादन्तो नरमांसानि पिबन्तः शोणितानि च
Tatradrishyanta rakshansi pishachashcha prithagvidhah
Khadanto naramansani pibantah shonitani cha
8.128
करालाः पिङ्गला रौद्राः शैलदन्ता रजस्वलाः
जटिला दीर्घसक्थाश्च पञ्चपादा महोदराः
Karalah pingala raudrah shailadanta rajasvalah
Jatila dirghasakthashcha panchapada mahodarah
8.129
पश्चादङ्गुलयो रूक्षा विरूपा भैरवस्वनाः
घटजानवोऽतिह्रस्वाश्च नीलकण्ठा विभीषणाः
Pashchadangulayo ruksha virupa bhairavasvanah
Ghatajanavotihrasvashcha nilakantha vibhishanah
8.130
सपुत्रदाराः सुक्रूरा दुर्दर्शनसुनिर्घृणाः
विविधानि च रूपाणि तत्रादृश्यन्त रक्षसाम्
Saputradarah sukrura durdarshanasunirghrinah
Vividhani cha rupani tatradrishyanta rakshasam
8.131
पीत्वा च शोणितं हृष्टाः प्रानृत्यन्गणशोऽपरे
इदं वरमिदं मेध्यमिदं स्वाद्विति चाब्रुवन्
Pitva cha shonitam hrishtah pranrityanganashopare
Idam varamidam medhyamidam svadviti chabruvan
8.132
मेदोमज्जास्थिरक्तानां वसानां च भृशाशिताः
परमांसानि खादन्तः क्रव्यादा मांसजीविनः
Medomajjasthiraktanam vasanam cha bhrishashitah
Paramansani khadantah kravyada mansajivinah
8.133
वसां चाप्यपरे पीत्वा पर्यधावन्विकुक्षिलाः
नानावक्त्रास्तथा रौद्राः क्रव्यादाः पिशिताशिनः
Vasam chapyapare pitva paryadhavanvikukshilah
Nanavaktrastatha raudrah kravyadah pishitashinah
8.134
अयुतानि च तत्रासन्प्रयुतान्यर्बुदानि च
रक्षसां घोररूपाणां महतां क्रूरकर्मणाम्
Ayutani cha tatrasanprayutanyarbudani cha
Rakshasam ghorarupanam mahatam krurakarmanam
8.135
मुदितानां वितृप्तानां तस्मिन्महति वैशसे
समेतानि बहून्यासन्भूतानि च जनाधिप
Muditanam vitriptanam tasminmahati vaishase
Sametani bahunyasanbhutani cha janadhipa
8.136
प्रत्यूषकाले शिबिरात्प्रतिगन्तुमियेष सः
नृशोणितावसिक्तस्य द्रौणेरासीदसित्सरुः
पाणिना सह संश्लिष्ट एकीभूत इव प्रभो
Pratyushakale shibiratpratigantumiyesha sah
Nrishonitavasiktasya draunerasidasitsaruh
Panina saha sanshlishta ekibhuta iva prabho
8.137
स निःशेषानरीन्कृत्वा विरराज जनक्षये
युगान्ते सर्वभूतानि भस्म कृत्वेव पावकः
Sa nihsheshanarinkritva viraraja janakshaye
Yugante sarvabhutani bhasma kritveva pavakah
8.138
यथाप्रतिज्ञं तत्कर्म कृत्वा द्रौणायनिः प्रभो
दुर्गमां पदवीं कृत्वा पितुरासीद्गतज्वरः
Yathapratigyam tatkarma kritva draunayanih prabho
Durgamam padavim kritva piturasidgatajvarah
8.139
यथैव संसुप्तजने शिबिरे प्राविशन्निशि
तथैव हत्वा निःशब्दे निश्चक्राम नरर्षभः
Yathaiva sansuptajane shibire pravishannishi
Tathaiva hatva nihshabde nishchakrama nararshabhah
8.140
निष्क्रम्य शिबिरात्तस्मात्ताभ्यां संगम्य वीर्यवान्
आचख्यौ कर्म तत्सर्वं हृष्टः संहर्षयन्विभो
Nishkramya shibirattasmattabhyam sangamya viryavan
Achakhyau karma tatsarvam hrishtah sanharshayanvibho
8.141
तावप्याचख्यतुस्तस्मै प्रियं प्रियकरौ तदा
पाञ्चालान्सृञ्जयांश्चैव विनिकृत्तान्सहस्रशः
प्रीत्या चोच्चैरुदक्रोशंस्तथैवास्फोटयंस्तलान्
Tavapyachakhyatustasmai priyam priyakarau tada
Panchalansrinjayanshchaiva vinikrittansahasrashah
Pritya chochchairudakroshanstathaivasphotayanstalan
8.142
एवंविधा हि सा रात्रिः सोमकानां जनक्षये
प्रसुप्तानां प्रमत्तानामासीत्सुभृशदारुणा
Evanvidha hi sa ratrih somakanam janakshaye
Prasuptanam pramattanamasitsubhrishadaruna
8.143
असंशयं हि कालस्य पर्यायो दुरतिक्रमः
तादृशा निहता यत्र कृत्वास्माकं जनक्षयम्
Asanshayam hi kalasya paryayo duratikramah
Tadrisha nihata yatra kritvasmakam janakshayam
8.144
धृतराष्ट्र उवाच
प्रागेव सुमहत्कर्म द्रौणिरेतन्महारथः
नाकरोदीदृशं कस्मान्मत्पुत्रविजये धृतः
Dhritarashtra uvacha
Prageva sumahatkarma drauniretanmaharathah
Nakarodidrisham kasmanmatputravijaye dhritah
8.145
अथ कस्माद्धते क्षत्रे कर्मेदं कृतवानसौ
द्रोणपुत्रो महेष्वासस्तन्मे शंसितुमर्हसि
Atha kasmaddhate kshatre karmedam kritavanasau
Dronaputro maheshvasastanme shansitumarhasi
8.146
संजय उवाच
तेषां नूनं भयान्नासौ कृतवान्कुरुनन्दन
असांनिध्याद्धि पार्थानां केशवस्य च धीमतः
Sanjaya uvacha
Tesham nunam bhayannasau kritavankurunandana
Asannidhyaddhi parthanam keshavasya cha dhimatah
8.147
सात्यकेश्चापि कर्मेदं द्रोणपुत्रेण साधितम्
न हि तेषां समक्षं तान्हन्यादपि मरुत्पतिः
Satyakeshchapi karmedam dronaputrena sadhitam
Na hi tesham samaksham tanhanyadapi marutpatih
8.148
एतदीदृशकं वृत्तं राजन्सुप्तजने विभो
ततो जनक्षयं कृत्वा पाण्डवानां महात्ययम्
दिष्ट्या दिष्ट्येति चान्योन्यं समेत्योचुर्महारथाः
Etadidrishakam vrittam rajansuptajane vibho
Tato janakshayam kritva pandavanam mahatyayam
Dishtya dishtyeti chanyonyam sametyochurmaharathah
8.149
पर्यष्वजत्ततो द्रौणिस्ताभ्यां च प्रतिनन्दितः
इदं हर्षाच्च सुमहदाददे वाक्यमुत्तमम्
Paryashvajattato draunistabhyam cha pratinanditah
Idam harshachcha sumahadadade vakyamuttamam
8.150
पाञ्चाला निहताः सर्वे द्रौपदेयाश्च सर्वशः
सोमका मत्स्यशेषाश्च सर्वे विनिहता मया
Panchala nihatah sarve draupadeyashcha sarvashah
Somaka matsyasheshashcha sarve vinihata maya
8.151
इदानीं कृतकृत्याः स्म याम तत्रैव माचिरम्
यदि जीवति नो राजा तस्मै शंसामहे प्रियम्
Idanim kritakrityah sma yama tatraiva machiram
Yadi jivati no raja tasmai shansamahe priyam