UtshovChapter 9
9.1
संजय उवाच
ते हत्वा सर्वपाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च सर्वशः
अगच्छन्सहितास्तत्र यत्र दुर्योधनो हतः
Sanjaya uvacha
Te hatva sarvapanchalandraupadeyanshcha sarvashah
Agachchhansahitastatra yatra duryodhano hatah
9.2
गत्वा चैनमपश्यंस्ते किंचित्प्राणं नराधिपम्
ततो रथेभ्यः प्रस्कन्द्य परिवव्रुस्तवात्मजम्
Gatva chainamapashyanste kinchitpranam naradhipam
Tato rathebhyah praskandya parivavrustavatmajam
9.3
तं भग्नसक्थं राजेन्द्र कृच्छ्रप्राणमचेतसम्
वमन्तं रुधिरं वक्त्रादपश्यन्वसुधातले
Tam bhagnasaktham rajendra krichchhrapranamachetasam
Vamantam rudhiram vaktradapashyanvasudhatale
9.4
वृतं समन्ताद्बहुभिः श्वापदैर्घोरदर्शनैः
शालावृकगणैश्चैव भक्षयिष्यद्भिरन्तिकात्
Vritam samantadbahubhih shvapadairghoradarshanaih
Shalavrikaganaishchaiva bhakshayishyadbhirantikat
9.5
निवारयन्तं कृच्छ्रात्ताञ्श्वापदान्संचिखादिषून्
विवेष्टमानं मह्यां च सुभृशं गाढवेदनम्
Nivarayantam krichchhrattanshvapadansanchikhadishun
Viveshtamanam mahyam cha subhrisham gadhavedanam
9.6
तं शयानं महात्मानं भूमौ स्वरुधिरोक्षितम्
हतशिष्टास्त्रयो वीराः शोकार्ताः पर्यवारयन्
अश्वत्थामा कृपश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः
Tam shayanam mahatmanam bhumau svarudhirokshitam
Hatashishtastrayo virah shokartah paryavarayan
Ashvatthama kripashchaiva kritavarma cha satvatah
9.7
तैस्त्रिभिः शोणितादिग्धैर्निःश्वसद्भिर्महारथैः
शुशुभे संवृतो राजा वेदी त्रिभिरिवाग्निभिः
Taistribhih shonitadigdhairnihshvasadbhirmaharathaih
Shushubhe sanvrito raja vedi tribhirivagnibhih
9.8
ते तं शयानं संप्रेक्ष्य राजानमतथोचितम्
अविषह्येन दुःखेन ततस्ते रुरुदुस्त्रयः
Te tam shayanam samprekshya rajanamatathochitam
Avishahyena duhkhena tataste rurudustrayah
9.9
ततस्ते रुधिरं हस्तैर्मुखान्निर्मृज्य तस्य ह
रणे राज्ञः शयानस्य कृपणं पर्यदेवयन्
Tataste rudhiram hastairmukhannirmrijya tasya ha
Rane ragyah shayanasya kripanam paryadevayan
9.10
कृप उवाच
न दैवस्यातिभारोऽस्ति यदयं रुधिरोक्षितः
एकादशचमूभर्ता शेते दुर्योधनो हतः
Kripa uvacha
Na daivasyatibharosti yadayam rudhirokshitah
Ekadashachamubharta shete duryodhano hatah
9.11
पश्य चामीकराभस्य चामीकरविभूषिताम्
गदां गदाप्रियस्येमां समीपे पतितां भुवि
Pashya chamikarabhasya chamikaravibhushitam
Gadam gadapriyasyemam samipe patitam bhuvi
9.12
इयमेनं गदा शूरं न जहाति रणे रणे
स्वर्गायापि व्रजन्तं हि न जहाति यशस्विनम्
Iyamenam gada shuram na jahati rane rane
Svargayapi vrajantam hi na jahati yashasvinam
9.13
पश्येमां सह वीरेण जाम्बूनदविभूषिताम्
शयानां शयने धर्मे भार्यां प्रीतिमतीमिव
Pashyemam saha virena jambunadavibhushitam
Shayanam shayane dharme bharyam pritimatimiva
9.14
यो वै मूर्धावसिक्तानामग्रे यातः परंतपः
स हतो ग्रसते पांसून्पश्य कालस्य पर्ययम्
Yo vai murdhavasiktanamagre yatah parantapah
Sa hato grasate pansunpashya kalasya paryayam
9.15
येनाजौ निहता भूमावशेरत पुरा द्विषः
स भूमौ निहतः शेते कुरुराजः परैरयम्
Yenajau nihata bhumavasherata pura dvishah
Sa bhumau nihatah shete kururajah parairayam
9.16
भयान्नमन्ति राजानो यस्य स्म शतसंघशः
स वीरशयने शेते क्रव्याद्भिः परिवारितः
Bhayannamanti rajano yasya sma shatasanghashah
Sa virashayane shete kravyadbhih parivaritah
9.17
उपासत नृपाः पूर्वमर्थहेतोर्यमीश्वरम्
धिक्सद्यो निहतः शेते पश्य कालस्य पर्ययम्
Upasata nripah purvamarthahetoryamishvaram
Dhiksadyo nihatah shete pashya kalasya paryayam
9.18
संजय उवाच
तं शयानं नृपश्रेष्ठं ततो भरतसत्तम
अश्वत्थामा समालोक्य करुणं पर्यदेवयत्
Sanjaya uvacha
Tam shayanam nripashreshtham tato bharatasattama
Ashvatthama samalokya karunam paryadevayat
9.19
आहुस्त्वां राजशार्दूल मुख्यं सर्वधनुष्मताम्
धनाध्यक्षोपमं युद्धे शिष्यं संकर्षणस्य ह
Ahustvam rajashardula mukhyam sarvadhanushmatam
Dhanadhyakshopamam yuddhe shishyam sankarshanasya ha
9.20
कथं विवरमद्राक्षीद्भीमसेनस्तवानघ
बलिनः कृतिनो नित्यं स च पापात्मवान्नृप
Katham vivaramadrakshidbhimasenastavanagha
Balinah kritino nityam sa cha papatmavannripa
9.21
कालो नूनं महाराज लोकेऽस्मिन्बलवत्तरः
पश्यामो निहतं त्वां चेद्भीमसेनेन संयुगे
Kalo nunam maharaja lokesminbalavattarah
Pashyamo nihatam tvam chedbhimasenena sanyuge
9.22
कथं त्वां सर्वधर्मज्ञं क्षुद्रः पापो वृकोदरः
निकृत्या हतवान्मन्दो नूनं कालो दुरत्ययः
Katham tvam sarvadharmagyam kshudrah papo vrikodarah
Nikritya hatavanmando nunam kalo duratyayah
9.23
धर्मयुद्धे ह्यधर्मेण समाहूयौजसा मृधे
गदया भीमसेनेन निर्भिन्ने सक्थिनी तव
Dharmayuddhe hyadharmena samahuyaujasa mridhe
Gadaya bhimasenena nirbhinne sakthini tava
9.24
अधर्मेण हतस्याजौ मृद्यमानं पदा शिरः
यदुपेक्षितवान्क्षुद्रो धिक्तमस्तु युधिष्ठिरम्
Adharmena hatasyajau mridyamanam pada shirah
Yadupekshitavankshudro dhiktamastu yudhishthiram
9.25
युद्धेष्वपवदिष्यन्ति योधा नूनं वृकोदरम्
यावत्स्थास्यन्ति भूतानि निकृत्या ह्यसि पातितः
Yuddheshvapavadishyanti yodha nunam vrikodaram
Yavatsthasyanti bhutani nikritya hyasi patitah
9.26
ननु रामोऽब्रवीद्राजंस्त्वां सदा यदुनन्दनः
दुर्योधनसमो नास्ति गदया इति वीर्यवान्
Nanu ramobravidrajanstvam sada yadunandanah
Duryodhanasamo nasti gadaya iti viryavan
9.27
श्लाघते त्वां हि वार्ष्णेयो राजन्संसत्सु भारत
सुशिष्यो मम कौरव्यो गदायुद्ध इति प्रभो
Shlaghate tvam hi varshneyo rajansansatsu bharata
Sushishyo mama kauravyo gadayuddha iti prabho
9.28
यां गतिं क्षत्रियस्याहुः प्रशस्तां परमर्षयः
हतस्याभिमुखस्याजौ प्राप्तस्त्वमसि तां गतिम्
Yam gatim kshatriyasyahuh prashastam paramarshayah
Hatasyabhimukhasyajau praptastvamasi tam gatim
9.29
दुर्योधन न शोचामि त्वामहं पुरुषर्षभ
हतपुत्रां तु शोचामि गान्धारीं पितरं च ते
भिक्षुकौ विचरिष्येते शोचन्तौ पृथिवीमिमाम्
Duryodhana na shochami tvamaham purusharshabha
Hataputram tu shochami gandharim pitaram cha te
Bhikshukau vicharishyete shochantau prithivimimam
9.30
धिगस्तु कृष्णं वार्ष्णेयमर्जुनं चापि दुर्मतिम्
धर्मज्ञमानिनौ यौ त्वां वध्यमानमुपेक्षताम्
Dhigastu krishnam varshneyamarjunam chapi durmatim
Dharmagyamaninau yau tvam vadhyamanamupekshatam
9.31
पाण्डवाश्चापि ते सर्वे किं वक्ष्यन्ति नराधिपान्
कथं दुर्योधनोऽस्माभिर्हत इत्यनपत्रपाः
Pandavashchapi te sarve kim vakshyanti naradhipan
Katham duryodhanosmabhirhata ityanapatrapah
9.32
धन्यस्त्वमसि गान्धारे यस्त्वमायोधने हतः
प्रयातोऽभिमुखः शत्रून्धर्मेण पुरुषर्षभ
Dhanyastvamasi gandhare yastvamayodhane hatah
Prayatobhimukhah shatrundharmena purusharshabha
9.33
हतपुत्रा हि गान्धारी निहतज्ञातिबान्धवा
प्रज्ञाचक्षुश्च दुर्धर्षः कां गतिं प्रतिपत्स्यते
Hataputra hi gandhari nihatagyatibandhava
Pragyachakshushcha durdharshah kam gatim pratipatsyate
9.34
धिगस्तु कृतवर्माणं मां कृपं च महारथम्
ये वयं न गताः स्वर्गं त्वां पुरस्कृत्य पार्थिवम्
Dhigastu kritavarmanam mam kripam cha maharatham
Ye vayam na gatah svargam tvam puraskritya parthivam
9.35
दातारं सर्वकामानां रक्षितारं प्रजाहितम्
यद्वयं नानुगच्छामस्त्वां धिगस्मान्नराधमान्
Dataram sarvakamanam rakshitaram prajahitam
Yadvayam nanugachchhamastvam dhigasmannaradhaman
9.36
कृपस्य तव वीर्येण मम चैव पितुश्च मे
सभृत्यानां नरव्याघ्र रत्नवन्ति गृहाणि च
Kripasya tava viryena mama chaiva pitushcha me
Sabhrityanam naravyaghra ratnavanti grihani cha
9.37
भवत्प्रसादादस्माभिः समित्रैः सहबान्धवैः
अवाप्ताः क्रतवो मुख्या बहवो भूरिदक्षिणाः
Bhavatprasadadasmabhih samitraih sahabandhavaih
Avaptah kratavo mukhya bahavo bhuridakshinah
9.38
कुतश्चापीदृशं सार्थमुपलप्स्यामहे वयम्
यादृशेन पुरस्कृत्य त्वं गतः सर्वपार्थिवान्
Kutashchapidrisham sarthamupalapsyamahe vayam
Yadrishena puraskritya tvam gatah sarvaparthivan
9.39
वयमेव त्रयो राजन्गच्छन्तं परमां गतिम्
यद्वै त्वां नानुगच्छामस्तेन तप्स्यामहे वयम्
Vayameva trayo rajangachchhantam paramam gatim
Yadvai tvam nanugachchhamastena tapsyamahe vayam
9.40
त्वत्स्वर्गहीना हीनार्थाः स्मरन्तः सुकृतस्य ते
किं नाम तद्भवेत्कर्म येन त्वानुव्रजेम वै
Tvatsvargahina hinarthah smarantah sukritasya te
Kim nama tadbhavetkarma yena tvanuvrajema vai
9.41
दुःखं नूनं कुरुश्रेष्ठ चरिष्यामो महीमिमाम्
हीनानां नस्त्वया राजन्कुतः शान्तिः कुतः सुखम्
Duhkham nunam kurushreshtha charishyamo mahimimam
Hinanam nastvaya rajankutah shantih kutah sukham
9.42
गत्वैतांस्तु महाराज समेत्य त्वं महारथान्
यथाश्रेष्ठं यथाज्येष्ठं पूजयेर्वचनान्मम
Gatvaitanstu maharaja sametya tvam maharathan
Yathashreshtham yathajyeshtham pujayervachananmama
9.43
आचार्यं पूजयित्वा च केतुं सर्वधनुष्मताम्
हतं मयाद्य शंसेथा धृष्टद्युम्नं नराधिप
Acharyam pujayitva cha ketum sarvadhanushmatam
Hatam mayadya shansetha dhrishtadyumnam naradhipa
9.44
परिष्वजेथा राजानं बाह्लिकं सुमहारथम्
सैन्धवं सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च
Parishvajetha rajanam bahlikam sumaharatham
Saindhavam somadattam cha bhurishravasameva cha
9.45
तथा पूर्वगतानन्यान्स्वर्गं पार्थिवसत्तमान्
अस्मद्वाक्यात्परिष्वज्य पृच्छेथास्त्वमनामयम्
Tatha purvagatananyansvargam parthivasattaman
Asmadvakyatparishvajya prichchhethastvamanamayam
9.46
इत्येवमुक्त्वा राजानं भग्नसक्थमचेतसम्
अश्वत्थामा समुद्वीक्ष्य पुनर्वचनमब्रवीत्
Ityevamuktva rajanam bhagnasakthamachetasam
Ashvatthama samudvikshya punarvachanamabravit
9.47
दुर्योधन जीवसि चेद्वाचं श्रोत्रसुखां शृणु
सप्त पाण्डवतः शेषा धार्तराष्ट्रास्त्रयो वयम्
Duryodhana jivasi chedvacham shrotrasukham shrinu
Sapta pandavatah shesha dhartarashtrastrayo vayam
9.48
ते चैव भ्रातरः पञ्च वासुदेवोऽथ सात्यकिः
अहं च कृतवर्मा च कृपः शारद्वतस्तथा
Te chaiva bhratarah pancha vasudevotha satyakih
Aham cha kritavarma cha kripah sharadvatastatha
9.49
द्रौपदेया हताः सर्वे धृष्टद्युम्नस्य चात्मजाः
पाञ्चाला निहताः सर्वे मत्स्यशेषं च भारत
Draupadeya hatah sarve dhrishtadyumnasya chatmajah
Panchala nihatah sarve matsyashesham cha bharata
9.50
कृते प्रतिकृतं पश्य हतपुत्रा हि पाण्डवाः
सौप्तिके शिबिरं तेषां हतं सनरवाहनम्
Krite pratikritam pashya hataputra hi pandavah
Sauptike shibiram tesham hatam sanaravahanam
9.51
मया च पापकर्मासौ धृष्टद्युम्नो महीपते
प्रविश्य शिबिरं रात्रौ पशुमारेण मारितः
Maya cha papakarmasau dhrishtadyumno mahipate
Pravishya shibiram ratrau pashumarena maritah
9.52
दुर्योधनस्तु तां वाचं निशम्य मनसः प्रियाम्
प्रतिलभ्य पुनश्चेत इदं वचनमब्रवीत्
Duryodhanastu tam vacham nishamya manasah priyam
Pratilabhya punashcheta idam vachanamabravit
9.53
न मेऽकरोत्तद्गाङ्गेयो न कर्णो न च ते पिता
यत्त्वया कृपभोजाभ्यां सहितेनाद्य मे कृतम्
Na mekarottadgangeyo na karno na cha te pita
Yattvaya kripabhojabhyam sahitenadya me kritam
9.54
स चेत्सेनापतिः क्षुद्रो हतः सार्धं शिखण्डिना
तेन मन्ये मघवता सममात्मानमद्य वै
Sa chetsenapatih kshudro hatah sardham shikhandina
Tena manye maghavata samamatmanamadya vai
9.55
स्वस्ति प्राप्नुत भद्रं वः स्वर्गे नः संगमः पुनः
इत्येवमुक्त्वा तूष्णीं स कुरुराजो महामनाः
प्राणानुदसृजद्वीरः सुहृदां शोकमादधत्
Svasti prapnuta bhadram vah svarge nah sangamah punah
Ityevamuktva tushnim sa kururajo mahamanah
Prananudasrijadvirah suhridam shokamadadhat
9.56
तथेति ते परिष्वक्ताः परिष्वज्य च तं नृपम्
पुनः पुनः प्रेक्षमाणाः स्वकानारुरुहू रथान्
Tatheti te parishvaktah parishvajya cha tam nripam
Punah punah prekshamanah svakanaruruhu rathan
9.57
इत्येवं तव पुत्रस्य निशम्य करुणां गिरम्
प्रत्यूषकाले शोकार्तः प्राधावं नगरं प्रति
Ityevam tava putrasya nishamya karunam giram
Pratyushakale shokartah pradhavam nagaram prati
9.58
तव पुत्रे गते स्वर्गं शोकार्तस्य ममानघ
ऋषिदत्तं प्रनष्टं तद्दिव्यदर्शित्वमद्य वै
Tava putre gate svargam shokartasya mamanagha
Rishidattam pranashtam taddivyadarshitvamadya vai
9.59
वैशंपायन उवाच
इति श्रुत्वा स नृपतिः पुत्रज्ञातिवधं तदा
निःश्वस्य दीर्घमुष्णं च ततश्चिन्तापरोऽभवत्
Vaishampayana uvacha
Iti shrutva sa nripatih putragyativadham tada
Nihshvasya dirghamushnam cha tatashchintaparobhavat