UtshovSarga 32
32.1
नर्मदापुलिने यत्र राक्षसेन्द्रः सुदारुणः ।
पुष्पोपहारं कुरुते तस्माद्देशाददूरतः ।। ७.३२.१ ॥
Narmadapuline yatra rakshasendrah sudarunah
Pushpopaharam kurute tasmaddeshadaduratah
32.2
अर्जुनो जयतां श्रेष्ठो माहिष्मत्याः पतिः प्रभुः ।
क्रीडते सह नारीभिर्नर्मदातोयमाश्रितः ।। ७.३२.२ ॥
Arjuno jayatam shreshtho mahishmatyah patih prabhuh
Kridate saha naribhirnarmadatoyamashritah
32.3
तासां मध्यगतो राजा रराज च तदार्जुनः ।
करेणूनां सहस्रस्य मध्यस्थ इव कुञ्जरः ।। ७.३२.३ ॥
Tasam madhyagato raja raraja cha tadarjunah
Karenunam sahasrasya madhyastha iva kunjarah
32.4
जिज्ञासुः स तु बाहूनां सहस्रस्योत्तमं बलम् ।
रुरोध नर्मदावेगं बाहुभिर्बहुभिर्वृतः ।। ७.३२.४ ॥
Jigyasuh sa tu bahunam sahasrasyottamam balam
Rurodha narmadavegam bahubhirbahubhirvritah
32.5
कार्तवीर्यभुजासक्तं तज्जलं प्राप्य निर्मलम् ।
कूलोपहारं कुर्वाणं प्रतिस्रोतः प्रधावति ।। ७.३२.५ ॥
Kartaviryabhujasaktam tajjalam prapya nirmalam
Kulopaharam kurvanam pratisrotah pradhavati
32.6
समीननक्रमकरः सपुष्पकुशसंस्तरः ।
स नर्मदाम्भसो वेगः प्रावृट्काल इवाबभौ ।। ७.३२.६ ॥
Saminanakramakarah sapushpakushasanstarah
Sa narmadambhaso vegah pravritkala ivababhau
32.7
स वेगः कार्तवीर्येण सम्प्रेषित इवाम्भसः ।
पुष्पोपहारं सकलं रावणस्य जहार ह ।। ७.३२.७ ॥
Sa vegah kartaviryena sampreshita ivambhasah
Pushpopaharam sakalam ravanasya jahara ha
32.8
रावणो ऽर्धसमाप्तं तमुत्सृज्य नियमं तदा ।
नर्मदां पश्यते कान्तां प्रतिकूलां यथा प्रियाम् ।। ७.३२.८ ॥
Ravano rdhasamaptam tamutsrijya niyamam tada
Narmadam pashyate kantam pratikulam yatha priyam
32.9
पश्चिमेन तु तं दृष्ट्वा सागरोद्गारसन्निभम् ।
वर्धन्तमम्भसो वेगं पूर्वामाशां प्रविश्य तु ।। ७.३२.९ ॥
Pashchimena tu tam drishtva sagarodgarasannibham
Vardhantamambhaso vegam purvamasham pravishya tu
32.10
ततो ऽनुभ्रान्तशकुनां स्वभावोपरमे स्थिताम् ।
निर्विकाराङ्गनाभासामपश्यद्रावणो नदीम् ।। ७.३२.१० ॥
Tato nubhrantashakunam svabhavoparame sthitam
Nirvikaranganabhasamapashyadravano nadim
32.11
सव्येतरकराङ्गुल्या सशब्दं च दशाननः ।
वेगप्रभावमन्वेष्टुं सो ऽदिशच्छुकसारणौ ।। ७.३२.११ ॥
Savyetarakarangulya sashabdam cha dashananah
Vegaprabhavamanveshtum so dishachchhukasaranau
32.12
तौ तु रावणसन्दिष्टौ भ्रातरौ शुकसारणौ ।
व्योमान्तरगतौ वीरौ प्रस्थितौ पश्चिमामुखौ ।। ७.३२.१२ ॥
Tau tu ravanasandishtau bhratarau shukasaranau
Vyomantaragatau virau prasthitau pashchimamukhau
32.13
अर्धयोजनमात्रं तु गत्वा तौ रजनीचरौ ।
पश्येतां पुरुषं तोये क्रीडन्तं सहयोषितम् ।। ७.३२.१३ ॥
Ardhayojanamatram tu gatva tau rajanicharau
Pashyetam purusham toye kridantam sahayoshitam
32.14
बृहत्सालप्रतीकाशं तोयव्याकुलमूर्धजम् ।
मदरक्तान्तनयनं मदव्याकुलतेजसम् ।। ७.३२.१४ ॥
Brihatsalapratikasham toyavyakulamurdhajam
Madaraktantanayanam madavyakulatejasam
32.15
नदीं बाहुसहस्रेण रुन्धन्तमरिमर्दनम् ।
गिरिं पादसहस्रेण रुन्धन्तमिव मेदिनीम् ।। ७.३२.१५ ॥
Nadim bahusahasrena rundhantamarimardanam
Girim padasahasrena rundhantamiva medinim
32.16
बालानां वरनारीणां सहस्रेण समावृतम् ।
समदानां करेणूनां सहस्रेणेव कुञ्जरम् ।। ७.३२.१६ ॥
Balanam varanarinam sahasrena samavritam
Samadanam karenunam sahasreneva kunjaram
32.17
तमद्भुततमं दृष्ट्वा राक्षसौ शुकसारणौ ।
सन्निवृत्तावुपागम्य रावणं तमथोचतुः ।। ७.३२.१७ ॥
Tamadbhutatamam drishtva rakshasau shukasaranau
Sannivrittavupagamya ravanam tamathochatuh
32.18
बृहत्सालप्रतीकाशः को ऽप्यसौ राक्षसेश्वर ।
नर्मदां रोधवद्रुद्ध्वा क्रीडापयति योषितः ।। ७.३२.१८ ॥
Brihatsalapratikashah ko pyasau rakshaseshvara
Narmadam rodhavadruddhva kridapayati yoshitah
32.19
तेन बाहुसहस्रेण सन्निरुद्धजला नदी ।
सागरोद्गारसङ्काशानुद्गारान्सृजते मुहुः ।। ७.३२.१९ ॥
Tena bahusahasrena sanniruddhajala nadi
Sagarodgarasankashanudgaransrijate muhuh
32.20
इत्येवं भाषमाणौ तौ निशाम्य शुकसारणौ ।
रावणो ऽर्जुन इत्युक्त्वा प्रययौ युद्धलालसः ।। ७.३२.२० ॥
Ityevam bhashamanau tau nishamya shukasaranau
Ravano rjuna ityuktva prayayau yuddhalalasah
32.21
अर्जुनाभिमुखे तस्मिन्रावणे राक्षसाधिपे ।
चण्डः प्रवाति पवनः सनादः सुरजास्तथा ।। ७.३२.२१ ॥
Arjunabhimukhe tasminravane rakshasadhipe
Chandah pravati pavanah sanadah surajastatha
32.22
सकृदेव कृतो रावः सरक्तः प्रेषितो घनैः ।
महोदरमहापार्श्वधूम्राक्षशुकसारणैः ।। ७.३२.२२ ॥
Sakrideva krito ravah saraktah preshito ghanaih
Mahodaramahaparshvadhumrakshashukasaranaih
32.23
संवृतो राक्षसेन्द्रस्तु तत्रागाद्यत्र चार्जुनः ।
अदीर्घेणैव कालेन स तदा राक्षसो बली ।तं नर्मदाह्रदं भीममाजगामाञ्जनप्रभः ।। ७.३२.२३ ॥
Sanvrito rakshasendrastu tatragadyatra charjunah
Adirghenaiva kalena sa tada rakshaso bali, tam narmadahradam bhimamajagamanjanaprabhah
32.24
स तत्र स्त्रीपरिवृतं वाशिताभिरिव द्विपम् ।
नरेन्द्रं पश्यते राजा राक्षसानां तदार्जुनम् ।। ७.३२.२४ ॥
Sa tatra striparivritam vashitabhiriva dvipam
Narendram pashyate raja rakshasanam tadarjunam
32.25
स रोषाद्रक्तनयनो राक्षसेन्द्रो बलोद्धतः ।
। ७.३२.२५ ॥
Sa roshadraktanayano rakshasendro baloddhatah
32.26
इत्येवमर्जुनामात्यनाह गम्भीरया गिरा ।
अमात्याः क्षिप्रमाख्यात हैहयस्य नृपस्य वै ।। ७.३२.२६ ॥
Ityevamarjunamatyanaha gambhiraya gira
Amatyah kshipramakhyata haihayasya nripasya vai
32.27
युद्धार्थी समनुप्राप्तो रावणो नाम राक्षसः ।
रावणस्य वचः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते ।उत्तस्थुः सायुधास्त्राश्च रावणं वाक्यमब्रुवन् ।। ७.३२.२७ ॥
Yuddharthi samanuprapto ravano nama rakshasah
Ravanasya vachah shrutva mantrino tharjunasya te, uttasthuh sayudhastrashcha ravanam vakyamabruvan
32.28
युद्धस्य कालो विज्ञेयः साधु भोः साधु रावण ।
। ७.३२.२८ ।।
Yuddhasya kalo vigyeyah sadhu bhoh sadhu ravana
32.29
चः श्रुत्वा मन्त्रिणो ऽथार्जुनस्य ते ।
यः क्षीबं स्त्रीवृतं चैव योद्धुमुत्सहते नृपम् ।स्त्रीसमक्षं कथं यत्तद्योद्धुमुत्सहसे ऽर्जुनम् ।वाशितामध्यगं मत्तं शार्दूल इव कुञ्जरम् ।। ७.३२.२९ ॥
Chah shrutva mantrino tharjunasya te
Yah kshibam strivritam chaiva yoddhumutsahate nripam, strisamaksham katham yattadyoddhumutsahase rjunam, vashitamadhyagam mattam shardula iva kunjaram
32.30
क्षमस्वाद्य दशग्रीव चोष्यतां रजनी त्वया ।
युद्धे श्रद्धा च यद्यस्ति श्वस्तात समरे ऽर्जुनम् ।। ७.३२.३० ॥
Kshamasvadya dashagriva choshyatam rajani tvaya
Yuddhe shraddha cha yadyasti shvastata samare rjunam
32.31
यद्यद्यास्ति मतिर्योद्धुं युद्धतृष्णासमावृता ।
निहत्यास्मांस्ततो युद्धमर्जुनेनोपयास्यसि ।। ७.३२.३१ ॥
Yadyadyasti matiryoddhum yuddhatrishnasamavrita
Nihatyasmanstato yuddhamarjunenopayasyasi
32.32
ततस्ते रावणामात्यैरमात्याः पार्थिवस्य तु ।
सूदिताश्चापि ते युद्धे भक्षिताश्च बुभुक्षितैः ।। ७.३२.३२ ॥
Tataste ravanamatyairamatyah parthivasya tu
Suditashchapi te yuddhe bhakshitashcha bubhukshitaih
32.33
ततो हलहलाशब्दो नर्मदातीर आबभौ ।
अर्जुनस्यानुयातऽणां रावणस्य च मन्त्रिणाम् ।। ७.३२.३३ ॥
Tato halahalashabdo narmadatira ababhau
Arjunasyanuyatanam ravanasya cha mantrinam
32.34
इषुभिस्तोमरैः शूलैस्त्रिशूलैर्वज्रकर्षणैः ।
सरावणानर्दयन्तः समन्तात्समभिद्रुताः ।। ७.३२.३४ ॥
Ishubhistomaraih shulaistrishulairvajrakarshanaih
Saravananardayantah samantatsamabhidrutah
32.35
हैहयाधिपयोधानां वेग आसीत्सुदारुणः ।
सनक्रमीनमकरसमुद्रस्येव निःस्वनः ।। ७.३२.३५ ॥
Haihayadhipayodhanam vega asitsudarunah
Sanakraminamakarasamudrasyeva nihsvanah
32.36
रावणस्य तु ते ऽमात्याः प्रहस्तशुकसारणाः ।
कार्तवीर्यबलं क्रुद्धा निर्दहन्ति स्म तेजसा ।। ७.३२.३६ ॥
Ravanasya tu te matyah prahastashukasaranah
Kartaviryabalam kruddha nirdahanti sma tejasa
32.37
अर्जुनाय तु तत्कर्म रावणस्य समन्त्रिणः ।
क्रीडमानाय कथितं पुरुषैर्द्वाररक्षिभिः ।। ७.३२.३७ ॥
Arjunaya tu tatkarma ravanasya samantrinah
Kridamanaya kathitam purushairdvararakshibhih
32.38
श्रुत्वा न भेतव्यमिति स्त्रीजनं तं ततो ऽर्जुनः ।
उत्ततार जलात्तस्माद्गङ्गातोयादिवाञ्जनः ।। ७.३२.३८ ॥
Shrutva na bhetavyamiti strijanam tam tato rjunah
Uttatara jalattasmadgangatoyadivanjanah
32.39
क्रोधदूषितनेत्रस्तु स ततो ऽर्जुनपावकः ।
प्रजज्वाल महाघोरो युगान्त इव पावकः ।। ७.३२.३९ ॥
Krodhadushitanetrastu sa tato rjunapavakah
Prajajvala mahaghoro yuganta iva pavakah
32.40
स तूर्णतरमादाय वरहेमाङ्गदो गदाम् ।
अभिदुद्राव रक्षांसि तमांसीव दिवाकरः ।। ७.३२.४० ॥
Sa turnataramadaya varahemangado gadam
Abhidudrava rakshansi tamansiva divakarah
32.41
बाहुविक्षेपकरणां समुद्यम्य महागदाम् ।
गारुडं वेगमास्थाय चापपातैव सो ऽर्जुनः ।। ७.३२.४१ ॥
Bahuvikshepakaranam samudyamya mahagadam
Garudam vegamasthaya chapapataiva so rjunah
32.42
तस्य मार्गं समारुद्ध्य विन्ध्यो ऽर्कस्येव पर्वतः ।
स्थितो विन्ध्य इवाकम्प्यः प्रहस्तो मुसलायुधः ।। ७.३२.४२ ॥
Tasya margam samaruddhya vindhyo rkasyeva parvatah
Sthito vindhya ivakampyah prahasto musalayudhah
32.43
ततो ऽस्य मुसलं घोरं लोहबद्धं महोद्धतः ।
प्रहस्तः प्रेषयन्क्रुद्धो ररास च यथाम्बुदः ।। ७.३२.४३ ॥
Tato sya musalam ghoram lohabaddham mahoddhatah
Prahastah preshayankruddho rarasa cha yathambudah
32.44
तस्याग्रे मुसलस्याग्निरशोकापीडसन्निभः ।
प्रहस्तकरमुक्तस्य बभूव प्रदहन्निव ।। ७.३२.४४ ॥
Tasyagre musalasyagnirashokapidasannibhah
Prahastakaramuktasya babhuva pradahanniva
32.45
अथायान्तं तु मुसलं कार्तवीर्यस्तदार्जुनः ।
निपुणं वञ्चयामास सगदो ऽगदविक्रमः ।। ७.३२.४५ ॥
Athayantam tu musalam kartaviryastadarjunah
Nipunam vanchayamasa sagado gadavikramah
32.46
ततस्तमभिदुद्राव प्रहस्तं हैहयाधिपः ।
भ्रामयानो गदां गुर्वीं पञ्चबाहुशतोच्छ्रयाम् ।। ७.३२.४६ ॥
Tatastamabhidudrava prahastam haihayadhipah
Bhramayano gadam gurvim panchabahushatochchhrayam
32.47
तथा हतो ऽतिवेगेन प्रहस्तो गदया तदा ।
निपपात स्थितः शैलो वज्रिवज्रहतो यथा ।। ७.३२.४७ ॥
Tatha hato tivegena prahasto gadaya tada
Nipapata sthitah shailo vajrivajrahato yatha
32.48
प्रहस्तं पतितं दृष्ट्वा मारीचशुकसारणाः ।
समहोदरधूम्राक्षा ह्यपसृष्टा रणाजिरात् ।। ७.३२.४८ ॥
Prahastam patitam drishtva marichashukasaranah
Samahodaradhumraksha hyapasrishta ranajirat
32.49
अपक्रान्तेष्वमात्येषु प्रहस्ते वै निपातिते ।
रावणो ऽभ्यद्रवत्तूर्णमर्जुनं नृपसत्तमम् ।। ७.३२.४९ ॥
Apakranteshvamatyeshu prahaste vai nipatite
Ravano bhyadravatturnamarjunam nripasattamam
32.50
सहस्रबाहोस्तद्युद्धं विंशद्बाहोश्च दारुणम् ।
नृपराक्षसयोस्तत्र चारब्धं रोमहर्षणम् ।। ७.३२.५० ॥
Sahasrabahostadyuddham vinshadbahoshcha darunam
Nriparakshasayostatra charabdham romaharshanam
32.51
सागराविव संरब्धौ चलन्मूलाविवाचलौ ।
तेजोयुक्ताविवादित्यौ प्रदहन्ताविवानलौ ।। ७.३२.५१ ॥
Sagaraviva sanrabdhau chalanmulavivachalau
Tejoyuktavivadityau pradahantavivanalau
32.52
बलोद्धतौ यथा नागौ वाशितार्थे यथा वृषौ ।
मेघाविव विनर्दन्तौ सिंहाविव बलोत्कटौ ।। ७.३२.५२ ॥
Baloddhatau yatha nagau vashitarthe yatha vrishau
Meghaviva vinardantau sinhaviva balotkatau
32.53
रुद्रकालाविव क्रुद्धौ तदा तौ राक्षसार्जुनौ ।
परस्परं गदाभ्यां तौ ताडयामासतुर्भृशम् ।। ७.३२.५३ ॥
Rudrakalaviva kruddhau tada tau rakshasarjunau
Parasparam gadabhyam tau tadayamasaturbhrisham
32.54
वज्रप्रहारानचला यथा घोरान्विषेहिरे ।
गदाप्रहारांस्तौ तत्र सेहाते नरराक्षसौ ।। ७.३२.५४ ॥
Vajrapraharanachala yatha ghoranvishehire
Gadapraharanstau tatra sehate nararakshasau
32.55
यथा ऽ शनिरवेभ्यस्तु जायते ऽथ प्रतिश्रुतिः ।
तथा तयोर्गदापोथैर्दिशः सर्वाः प्रतिश्रुताः ।। ७.३२.५५ ॥
Yatha shaniravebhyastu jayate tha pratishrutih
Tatha tayorgadapothairdishah sarvah pratishrutah
32.56
अर्जुनस्य गदा सा तु पात्यमाना ऽहितोरसि ।
काञ्चनाभं नभश्चक्रे विद्युत्सौदामिनी यथा ।। ७.३२.५६ ॥
Arjunasya gada sa tu patyamana hitorasi
Kanchanabham nabhashchakre vidyutsaudamini yatha
32.57
तथैव रावणेनापि पात्यमाना मुहुर्मुहुः ।
अर्जुनोरसि निर्भाति गदोल्केव महागिरौ ।। ७.३२.५७ ॥
Tathaiva ravanenapi patyamana muhurmuhuh
Arjunorasi nirbhati gadolkeva mahagirau
32.58
नार्जुनः खेदमायाति न राक्षसगणेश्वरः ।
इदमासीत्तयोर्युद्धं यथा पूर्वं बलीन्द्रयोः ।। ७.३२.५८ ॥
Narjunah khedamayati na rakshasaganeshvarah
Idamasittayoryuddham yatha purvam balindrayoh
32.59
शृङ्गैरिव वृषायुध्यन्दन्ताग्रैरिव कुञ्जरौ ।
परस्परं तौ निघ्नन्तौ नरराक्षससत्तमौ ।। ७.३२.५९ ॥
Shringairiva vrishayudhyandantagrairiva kunjarau
Parasparam tau nighnantau nararakshasasattamau
32.60
ततो ऽर्जुनेन क्रुद्धेन सर्वप्राणेन सा गदा ।
स्तनयोरन्तरे मुक्ता रावणस्य महोरसि ।। ७.३२.६० ॥
Tato rjunena kruddhena sarvapranena sa gada
Stanayorantare mukta ravanasya mahorasi
32.61
वरदानकृतत्राणे सा गदा रावणोरसि ।
दुर्बलेव यथावेगं द्विधाभूत्वा ऽपतत्क्षितौ ।। ७.३२.६१ ॥
Varadanakritatrane sa gada ravanorasi
Durbaleva yathavegam dvidhabhutva patatkshitau
32.62
स त्वर्जुनप्रमुक्तेन गदापातेन रावणः ।
अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद च निष्टनन् ।। ७.३२.६२ ॥
Sa tvarjunapramuktena gadapatena ravanah
Apasarpaddhanurmatram nishasada cha nishtanan
32.63
स विह्वलं तदालक्ष्य दशग्रीवं ततो ऽर्जुनः ।
सहसोत्पत्य जग्राह गरुत्मानिव पन्नगम् ।। ७.३२.६३ ॥
Sa vihvalam tadalakshya dashagrivam tato rjunah
Sahasotpatya jagraha garutmaniva pannagam
32.64
स तु बाहुसहस्रेण बलाद्गृह्य दशाननम् ।
बबन्ध बलवान्राजा बलिं नारायणो यथा ।। ७.३२.६४ ॥
Sa tu bahusahasrena baladgrihya dashananam
Babandha balavanraja balim narayano yatha
32.65
बध्यमाने दशग्रीवे सिद्धचारणदेवताः ।
साध्वीतिवादिनः पुष्पैः किरन्त्यर्जुनमूर्धनि ।। ७.३२.६५ ॥
Badhyamane dashagrive siddhacharanadevatah
Sadhvitivadinah pushpaih kirantyarjunamurdhani
32.66
व्याघ्रो मृगमिवादाय मृगराडिव दन्तिनम् ।
ननाद हैहयो राजा हर्षादम्बुदवन्मुहुः ।। ७.३२.६६ ॥
Vyaghro mrigamivadaya mrigaradiva dantinam
Nanada haihayo raja harshadambudavanmuhuh
32.67
प्रहस्तस्तु समाश्वस्तो दृष्ट्वा बद्धं दशाननम् ।
सह तै राक्षसैः क्रुद्धश्चाभिदुद्राव पार्थिवम् ।। ७.३२.६७ ॥
Prahastastu samashvasto drishtva baddham dashananam
Saha tai rakshasaih kruddhashchabhidudrava parthivam
32.68
नक्तञ्चराणां वेगस्तु तेषामापततां बभौ ।
उद्भूत आतपापाये पयोदानामिवाम्बुधौ ।। ७.३२.६८ ॥
Naktancharanam vegastu teshamapatatam babhau
Udbhuta atapapaye payodanamivambudhau
32.69
मुञ्च मुञ्चेति भाषन्तस्तिष्ठतिष्ठेति चासकृत् ।
मुसलानि सशूलानि सोत्ससर्ज तदार्जुने ।। ७.३२.६९ ॥
Muncha muncheti bhashantastishthatishtheti chasakrit
Musalani sashulani sotsasarja tadarjune
32.70
अप्राप्तान्येव तान्याशु असम्भ्रान्तस्तदार्जुनः ।
आयुधान्यमरारीणां जग्राहारिनिषूदनः ।। ७.३२.७० ॥
Apraptanyeva tanyashu asambhrantastadarjunah
Ayudhanyamararinam jagraharinishudanah
32.71
ततस्तैरेव रक्षांसि दुर्धरैः प्रवरायुधैः ।
भित्त्वा विद्रावयामास वायुरम्बुधरानिव ।। ७.३२.७१ ॥
Tatastaireva rakshansi durdharaih pravarayudhaih
Bhittva vidravayamasa vayurambudharaniva
32.72
राक्षसांस्त्रासयित्वा तु कार्तवीर्यो ऽर्जुनस्तदा ।
रावणं गृह्य नगरं प्रविवेश सुहृद्वृतः ।। ७.३२.७२ ॥
Rakshasanstrasayitva tu kartaviryo rjunastada
Ravanam grihya nagaram pravivesha suhridvritah
32.73
स कीर्यमाणः कुसुमाक्षतोत्करैर्द्विजैः सपौरैः पुरुहूतसन्निभः ।
तदा ऽर्जुनः सम्प्रविवेश तां पुरीं बलिं निगृह्येव सहस्रलोचनः ।। ७.३२.७३ ।।
Sa kiryamanah kusumakshatotkarairdvijaih sapauraih puruhutasannibhah
Tada rjunah sampravivesha tam purim balim nigrihyeva sahasralochanah