UtshovSarga 28
28.1
सुमालिनं हतं दृष्ट्वा वसुना भस्मसात्कृतम् ।
स्वसैन्यं विद्रुतं चापि लक्षयित्वा ऽर्दितं सुरैः ।। ७.२८.१ ॥
Sumalinam hatam drishtva vasuna bhasmasatkritam
Svasainyam vidrutam chapi lakshayitva rditam suraih
28.2
ततः स बलवान्क्रुद्धो रावणस्य सुतस्तदा ।
निवर्त्य राक्षसान्सर्वान्मेघनादो व्यवस्थितः ।। ७.२८.२ ॥
Tatah sa balavankruddho ravanasya sutastada
Nivartya rakshasansarvanmeghanado vyavasthitah
28.3
सुरथेनाग्निवर्णेन कामगेन महारथः ।
अभिदुद्राव सेनां तां वनान्यग्निरिव ज्वलन् ।। ७.२८.३ ॥
Surathenagnivarnena kamagena maharathah
Abhidudrava senam tam vananyagniriva jvalan
28.4
ततः प्रविशतस्तस्य विविधायुधधारिणः ।
विदुद्रुवुर्दिशः सर्वा दर्शनादेव देवताः ।। ७.२८.४ ॥
Tatah pravishatastasya vividhayudhadharinah
Vidudruvurdishah sarva darshanadeva devatah
28.5
न बभूव तदा कश्चिद्युयुत्सोरस्य सम्मुखे ।
सर्वानाविद्ध्य वित्रस्तांस्ततः शक्रो ऽब्रवीत्सुरान् ।। ७.२८.५ ॥
Na babhuva tada kashchidyuyutsorasya sammukhe
Sarvanaviddhya vitrastanstatah shakro bravitsuran
28.6
न भेतव्यं न गन्तव्यं निवर्तध्वं रणे सुराः ।
एष गच्छति पुत्रो मे युद्धार्थमपराजितः ।। ७.२८.६ ॥
Na bhetavyam na gantavyam nivartadhvam rane surah
Esha gachchhati putro me yuddharthamaparajitah
28.7
ततः शक्रसुतो देवो जयन्त इति विश्रुतः ।
रथेनाद्भुतकल्पेन सङ्ग्रामे सो ऽभ्यवर्तत ।। ७.२८.७ ॥
Tatah shakrasuto devo jayanta iti vishrutah
Rathenadbhutakalpena sangrame so bhyavartata
28.8
ततस्ते त्रिदशाः सर्वे परिवार्य शचीसुतम् ।
रावणस्य सुतं युद्धे समासाद्य प्रजघ्निरे ।। ७.२८.८ ॥
Tataste tridashah sarve parivarya shachisutam
Ravanasya sutam yuddhe samasadya prajaghnire
28.9
तेषां युद्धं समभवत्सदृशं देवरक्षसाम् ।
महेन्द्रस्य च पुत्रस्य राक्षसेन्द्रसुतस्य च ।। ७.२८.९ ॥
Tesham yuddham samabhavatsadrisham devarakshasam
Mahendrasya cha putrasya rakshasendrasutasya cha
28.10
ततो मातलिपुत्रे तु गोमुखे राक्षसात्मजः ।
सारथौ पातयामास शरान्कनकभूषणान् ।। ७.२८.१० ॥
Tato mataliputre tu gomukhe rakshasatmajah
Sarathau patayamasa sharankanakabhushanan
28.11
शचीसुतश्चापि तथा जयन्तस्तस्य सारथिम् ।
तं चापि रावणिः क्रुद्धः समन्तात्प्रत्यविध्यत ।। ७.२८.११ ॥
Shachisutashchapi tatha jayantastasya sarathim
Tam chapi ravanih kruddhah samantatpratyavidhyata
28.12
स हि क्रोधसमाविष्टो बली विस्फारितेक्षणः ।
रावणिः शक्रतनयं शरवर्षैरवाकिरत् ।। ७.२८.१२ ॥
Sa hi krodhasamavishto bali vispharitekshanah
Ravanih shakratanayam sharavarshairavakirat
28.13
ततो नानाप्रहरणाञ्छितधारान्सहस्रशः ।
पातयामास सङ्क्रुद्धः सुरसैन्येषु रावणिः ।। ७.२८.१३ ॥
Tato nanapraharananchhitadharansahasrashah
Patayamasa sankruddhah surasainyeshu ravanih
28.14
शतघ्नीमुसलप्रासगदाखड्गपरश्वधान् ।
महान्ति गिरिशृङ्गाणि पातयामास रावणिः ।। ७.२८.१४ ॥
Shataghnimusalaprasagadakhadgaparashvadhan
Mahanti girishringani patayamasa ravanih
28.15
ततः प्रव्यथिता लोकाः सञ्जज्ञे च तमो ऽभवत् ।
तस्य रावणपुत्रस्य शत्रुसैन्यानि निघ्नतः ।। ७.२८.१५ ॥
Tatah pravyathita lokah sanjagye cha tamo bhavat
Tasya ravanaputrasya shatrusainyani nighnatah
28.16
ततस्तद्दैवतबलं समन्तात्तं शचीसुतम् ।
बहुप्रकारमस्वस्थमभवच्छरपीडितम् ।। ७.२८.१६ ॥
Tatastaddaivatabalam samantattam shachisutam
Bahuprakaramasvasthamabhavachchharapiditam
28.17
नाभ्यजानन्त चान्योन्यं रक्षो वा देवता ऽथवा ।
तत्र तत्र विपर्यस्तं समन्तात्परिधावति ।। ७.२८.१७ ॥
Nabhyajananta chanyonyam raksho va devata thava
Tatra tatra viparyastam samantatparidhavati
28.18
देवा देवान्निजघ्नुस्ते राक्षसान्राक्षसास्तथा ।
सम्मूढास्तमसाच्छन्ना व्यद्रवन्नपरे तथा ।। ७.२८.१८ ॥
Deva devannijaghnuste rakshasanrakshasastatha
Sammudhastamasachchhanna vyadravannapare tatha
28.19
एतस्मिन्नन्तरे वीरः पुलोमा नाम वीर्यवान् ।
दैत्येन्द्रस्तेन सङ्गृह्य शचीपुत्रो ऽपवाहितः ।। ७.२८.१९ ॥
Etasminnantare virah puloma nama viryavan
Daityendrastena sangrihya shachiputro pavahitah
28.20
सङ्गृह्य तं तु दौहित्रं प्रविष्टः सागरं तदा ।
आर्यकः स हि तस्यासीत्पुलोमा येन सा शची ।। ७.२८.२० ॥
Sangrihya tam tu dauhitram pravishtah sagaram tada
Aryakah sa hi tasyasitpuloma yena sa shachi
28.21
ज्ञात्वा प्रणाशं तु तदा जयन्तस्याथ देवताः ।
अप्रहृष्टास्ततः सर्वा व्यथिताः सम्प्रदुद्रुवुः ।। ७.२८.२१ ॥
Gyatva pranasham tu tada jayantasyatha devatah
Aprahrishtastatah sarva vyathitah sampradudruvuh
28.22
रावणिस्त्वथ सङ्क्रुद्धो बलैः परिवृतः स्वकैः ।
अभ्यधावत देवांस्तान्मुमोच च महास्वनम् ।। ७.२८.२२ ॥
Ravanistvatha sankruddho balaih parivritah svakaih
Abhyadhavata devanstanmumocha cha mahasvanam
28.23
दृष्ट्वा प्रणाशं पुत्रस्य दैवतेषु च विद्रुतम् ।
मातलिं चाह देवेशो रथः समुपनीयताम् ।। ७.२८.२३ ॥
Drishtva pranasham putrasya daivateshu cha vidrutam
Matalim chaha devesho rathah samupaniyatam
28.24
स तु दिव्यो महाभीमः सज्ज एव महारथः ।
उपस्थितो मातलिना वाह्यमानो महाजवः ।। ७.२८.२४ ॥
Sa tu divyo mahabhimah sajja eva maharathah
Upasthito matalina vahyamano mahajavah
28.25
ततो मेघा रथे तस्मिंस्तडित्त्वन्तो महाबलाः ।
अग्रतो वायुचपला नेदुः परमनिःस्वनाः ।। ७.२८.२५ ॥
Tato megha rathe tasminstadittvanto mahabalah
Agrato vayuchapala neduh paramanihsvanah
28.26
नानावाद्यानि वाद्यन्त गन्धर्वाश्च समाहिताः ।
ननृतुश्चाप्सरःसङ्घा निर्याते त्रिदशेश्वरे ।। ७.२८.२६ ॥
Nanavadyani vadyanta gandharvashcha samahitah
Nanritushchapsarahsangha niryate tridasheshvare
28.27
रुद्रैर्वसुभिरादित्यैस्साध्यैश्च समरुद्गणैः ।
वृतो नानाप्रहरणैर्निर्ययौ त्रिदशाधिपः ।। ७.२८.२७ ॥
Rudrairvasubhiradityaissadhyaishcha samarudganaih
Vrito nanapraharanairniryayau tridashadhipah
28.28
निर्गच्छतस्तु शक्रस्य परुषं पवनो ववौ ।
भास्करो निष्प्रभश्चासीन्महोल्काश्च प्रपेदिरे ।। ७.२८.२८ ॥
Nirgachchhatastu shakrasya parusham pavano vavau
Bhaskaro nishprabhashchasinmaholkashcha prapedire
28.29
एतस्मिन्नन्तरे शूरो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
आरुरोह रथं दिव्यं निर्मितं विश्वकर्मणा ।। ७.२८.२९ ॥
Etasminnantare shuro dashagrivah pratapavan
Aruroha ratham divyam nirmitam vishvakarmana
28.30
पन्नगैः सुमहाकार्यैर्वेष्टितं रोमहर्षणैः ।
तेषां निःश्वासवातेन प्रदीप्तमिव संयुगे ।। ७.२८.३० ॥
Pannagaih sumahakaryairveshtitam romaharshanaih
Tesham nihshvasavatena pradiptamiva sanyuge
28.31
दैत्यैर्निशाचरैश्चैव स रथः परिवारितः ।
समराभिमुखो दैत्यो महेन्द्रं सो ऽभ्यवर्तत ।। ७.२८.३१ ॥
Daityairnishacharaishchaiva sa rathah parivaritah
Samarabhimukho daityo mahendram so bhyavartata
28.32
पुत्रं तं वारयित्वा तु स्वयमेव व्यवस्थितः ।
सो ऽपि युद्धाद्विनिष्क्रम्य रावणिः समुपाविशत् ।। ७.२८.३२ ॥
Putram tam varayitva tu svayameva vyavasthitah
So pi yuddhadvinishkramya ravanih samupavishat
28.33
ततो युद्धं प्रवृत्तं तु सुराणां राक्षसैः सह ।
शस्त्राणि वर्षतां घोरं मेघानामिव संयुगे ।। ७.२८.३३ ॥
Tato yuddham pravrittam tu suranam rakshasaih saha
Shastrani varshatam ghoram meghanamiva sanyuge
28.34
कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा नानाप्रहरणोद्यतः ।
नाज्ञायत तदा युद्धे सह केनाप्ययुध्यत ।। ७.२८.३४ ॥
Kumbhakarnastu dushtatma nanapraharanodyatah
Nagyayata tada yuddhe saha kenapyayudhyata
28.35
दन्तैः भुजाभ्यां पद्मां च शक्तितोमरसायकैः ।
येन केनैव संरब्धस्ताडयामास वै सुरान् ।। ७.२८.३५ ॥
Dantaih bhujabhyam padmam cha shaktitomarasayakaih
Yena kenaiva sanrabdhastadayamasa vai suran
28.36
ततो रुद्रैर्महाघोरैः सङ्गम्याथ निशाचरः ।
प्रयुद्धस्तैश्च सङ्ग्रामे क्षतः शस्त्रैर्निरन्तरम् ।। ७.२८.३६ ॥
Tato rudrairmahaghoraih sangamyatha nishacharah
Prayuddhastaishcha sangrame kshatah shastrairnirantaram
28.37
बभौ शस्त्राचिततनुः कुम्भकर्णः क्षरन्नसृक् ।
विद्युत्स्तनितनिर्घोषो धारवानिव तोयदः ।। ७.२८.३७ ॥
Babhau shastrachitatanuh kumbhakarnah ksharannasrik
Vidyutstanitanirghosho dharavaniva toyadah
28.38
ततस्तद्राक्षसं सैन्यं प्रयुद्धं समरुद्गणैः ।
रणे विद्रावितं सर्वं नानाप्रहरणैः शितैः ।। ७.२८.३८ ॥
Tatastadrakshasam sainyam prayuddham samarudganaih
Rane vidravitam sarvam nanapraharanaih shitaih
28.39
केचिद्विनिहताः कृत्ताश्चेष्टन्ति स्म महीतले ।
वाहनेष्ववसक्ताश्च स्थिता एवापरे रणे ।। ७.२८.३९ ॥
Kechidvinihatah krittashcheshtanti sma mahitale
Vahaneshvavasaktashcha sthita evapare rane
28.40
रथान्नागान्खरानुष्ट्रान्पन्नगांस्तुरगान् रणे ।
शिंशुमारान्वराहांश्च पिशाचवदनान्तथा ।। ७.२८.४० ॥
Rathannagankharanushtranpannagansturagan rane
Shinshumaranvarahanshcha pishachavadanantatha
28.41
तान्समालिङ्ग्य बाहुभ्यां विष्टब्धाः केचिदुच्छ्रुताः ।
देवैस्तु शस्त्रसम्भिन्ना मम्रिरे च निशाचराः ।। ७.२८.४१ ॥
Tansamalingya bahubhyam vishtabdhah kechiduchchhrutah
Devaistu shastrasambhinna mamrire cha nishacharah
28.42
चित्रकर्म इवाभाति स तेषां रणसम्प्लवः ।
निहतानां प्रमत्तानां राक्षसानां महीतले ।। ७.२८.४२ ॥
Chitrakarma ivabhati sa tesham ranasamplavah
Nihatanam pramattanam rakshasanam mahitale
28.43
शोणितोदकनिष्पन्दकङ्कगृध्रसमाकुला ।
प्रवृत्ता संयुगमुखे शस्त्रग्राहवती नदी ।। ७.२८.४३ ॥
Shonitodakanishpandakankagridhrasamakula
Pravritta sanyugamukhe shastragrahavati nadi
28.44
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धो दशग्रीवः प्रतापवान् ।
निरीक्ष्य तद्बलं कृत्स्नं दैवतैर्विनिपातितम् ।। ७.२८.४४ ॥
Etasminnantare kruddho dashagrivah pratapavan
Nirikshya tadbalam kritsnam daivatairvinipatitam
28.45
स तं प्रति विगाह्याशु प्रवृद्धं सैन्यसागरम् ।
त्रिदशान्समरे निघ्नञ्छक्रमेवाभ्यवर्तत ।। ७.२८.४५ ॥
Sa tam prati vigahyashu pravriddham sainyasagaram
Tridashansamare nighnanchhakramevabhyavartata
28.46
आगाच्छक्रो महच्चापं विस्फार्य सुमहास्वनम् ।
यस्य विस्फारघोषेण स्तनन्ति स्म दिशो दश ।। ७.२८.४६ ॥
Agachchhakro mahachchapam vispharya sumahasvanam
Yasya vispharaghoshena stananti sma disho dasha
28.47
तद्विकृष्य महच्चापमिन्द्रो रावणमूर्धनि ।
निपातयामास शरान्पावकादित्यवर्चसः ।। ७.२८.४७ ॥
Tadvikrishya mahachchapamindro ravanamurdhani
Nipatayamasa sharanpavakadityavarchasah
28.48
तथैव च महाबाहुर्दशग्रीवो व्यवस्थितः ।
शक्रं कार्मुकविभ्रष्टैः शरवर्षैरवाकिरत् ।। ७.२८.४८ ॥
Tathaiva cha mahabahurdashagrivo vyavasthitah
Shakram karmukavibhrashtaih sharavarshairavakirat
28.49
प्रयुध्यतोरथ तयोर्बाणवर्षैः समन्ततः ।
न ज्ञायते तदा किञ्चित्सर्वं हि तमसा वृतम् ।। ७.२८.४९ ।।
Prayudhyatoratha tayorbanavarshaih samantatah
Na gyayate tada kinchitsarvam hi tamasa vritam