UtshovSarga 27
27.1
कैलासं लङ्घयित्वाथ दशग्रीवः स रावणः ।
आससाद महातेजा इन्द्रलोकं निशाचरः ।। ७.२७.१ ॥
Kailasam langhayitvatha dashagrivah sa ravanah
Asasada mahateja indralokam nishacharah
27.2
तस्य राक्षससैन्यस्य समन्तादुपयास्यतः ।
देवलोकं ययौ शब्दो मथ्यमानार्णवोपमः ।। ७.२७.२ ॥
Tasya rakshasasainyasya samantadupayasyatah
Devalokam yayau shabdo mathyamanarnavopamah
27.3
श्रुत्वा तु रावणं प्राप्तमिन्द्रश्चलित आसनात् ।
अब्रवीत्तत्र तान् देवान् सर्वानेव समागतान् ।। ७.२७.३ ॥
Shrutva tu ravanam praptamindrashchalita asanat
Abravittatra tan devan sarvaneva samagatan
27.4
आदित्यान्सवसून्रुद्रान्विश्वान्साध्यान्मरुद्गणान् ।
सज्जीभवत युद्धार्थं रावणस्य दुरात्मनः ।। ७.२७.४ ॥
Adityansavasunrudranvishvansadhyanmarudganan
Sajjibhavata yuddhartham ravanasya duratmanah
27.5
एवमुक्तास्तु शक्रेण देवाः शक्रसमा युधि ।
सन्नह्य सुमहासत्त्वा युद्धश्रद्धासमन्विताः ।। ७.२७.५ ॥
Evamuktastu shakrena devah shakrasama yudhi
Sannahya sumahasattva yuddhashraddhasamanvitah
27.6
स तु दीनः परित्रस्तो महेन्द्रो रावणं प्रति ।
विष्णोः समीपमागत्य वाक्यमेतदुवाच ह ।। ७.२७.६ ॥
Sa tu dinah paritrasto mahendro ravanam prati
Vishnoh samipamagatya vakyametaduvacha ha
27.7
विष्णो कथं करिष्यामि महावीर्यपराक्रमः ।
असौ हि बलवद्रक्षो युद्धार्थमभिवर्तते ।। ७.२७.७ ॥
Vishno katham karishyami mahaviryaparakramah
Asau hi balavadraksho yuddharthamabhivartate
27.8
वरप्रदानाद्बलवान्न खल्वन्येन हेतुना ।
तत्तु सत्यवचः कार्यं यदुक्तं पद्मयोनिना ।। ७.२७.८ ॥
Varapradanadbalavanna khalvanyena hetuna
Tattu satyavachah karyam yaduktam padmayonina
27.9
तद्यथा नमुचिर्वृत्रो बलिर्नरकशम्बरौ ।
त्वद्बलं समवष्टभ्य मया दग्धास्तथा कुरु ।। ७.२७.९ ॥
Tadyatha namuchirvritro balirnarakashambarau
Tvadbalam samavashtabhya maya dagdhastatha kuru
27.10
नह्यन्यो देवदेवेश त्वामृते मधुसूदन ।
गतिः परायणं नास्ति त्रैलोक्ये सचराचरे ।। ७.२७.१० ॥
Nahyanyo devadevesha tvamrite madhusudana
Gatih parayanam nasti trailokye sacharachare
27.11
त्वं हि नारायणः श्रीमान्पद्मनाभः सनातनः ।
त्वयेमे स्थापिता लोकाः शक्रश्चाहं सुरेश्वरः ।। ७.२७.११ ॥
Tvam hi narayanah shrimanpadmanabhah sanatanah
Tvayeme sthapita lokah shakrashchaham sureshvarah
27.12
त्वया सृष्टमिदं सर्वं त्रैलोक्यं सचराचरम् ।
त्वामेव भगवन्सर्वे प्रविशन्ति युगक्षये ।। ७.२७.१२ ॥
Tvaya srishtamidam sarvam trailokyam sacharacharam
Tvameva bhagavansarve pravishanti yugakshaye
27.13
तदाचक्ष्व यथा तत्त्वं देवदेव मम स्वयम् ।
अपि चक्रसहायस्त्वं योत्स्यसे रावणं प्रभो ।। ७.२७.१३ ॥
Tadachakshva yatha tattvam devadeva mama svayam
Api chakrasahayastvam yotsyase ravanam prabho
27.14
एवमुक्तः स शक्रेण देवो नारायणः प्रभुः ।
अब्रवीन्न परित्रासः कर्तव्यः श्रूयतां च मे ।। ७.२७.१४ ॥
Evamuktah sa shakrena devo narayanah prabhuh
Abravinna paritrasah kartavyah shruyatam cha me
27.15
न तावदेष दुष्टात्मा शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
हन्तुं चापि समासाद्य वरदानेन दुर्जयः ।। ७.२७.१५ ॥
Na tavadesha dushtatma shakyo jetum surasuraih
Hantum chapi samasadya varadanena durjayah
27.16
सर्वथा तु महत्कर्म करिष्यति बलोत्कटः ।
राक्षसः पुत्रसहितो दृष्टमेतन्निसर्गतः ।। ७.२७.१६ ॥
Sarvatha tu mahatkarma karishyati balotkatah
Rakshasah putrasahito drishtametannisargatah
27.17
यत्तु मां त्वमभाषिष्ठ युद्ध्यस्वेति सुरेश्वर ।
नाहं तं प्रतियोत्स्यामि रावणं राक्षसं युधि ।। ७.२७.१७ ॥
Yattu mam tvamabhashishtha yuddhyasveti sureshvara
Naham tam pratiyotsyami ravanam rakshasam yudhi
27.18
नाहत्वा समरे शत्रुं विष्णुः प्रतिनिवर्तते ।
दुर्लभश्चैव कामो ऽद्य वरगुप्ताद्धि रावणात् ।। ७.२७.१८ ॥
Nahatva samare shatrum vishnuh pratinivartate
Durlabhashchaiva kamo dya varaguptaddhi ravanat
27.19
प्रतिजाने च देवेन्द्र त्वत्समीपे शतक्रतो ।
भविता ऽस्मि यथा ऽस्याहं रक्षसो मृत्युकारणम् ।। ७.२७.१९ ॥
Pratijane cha devendra tvatsamipe shatakrato
Bhavita smi yatha syaham rakshaso mrityukaranam
27.20
अहमेव निहन्ता ऽस्मि रावणं सपुरःसरम् ।
देवता नन्दयिष्यामि ज्ञात्वा कालमुपागतम् ।एतत्ते कथितं तत्त्वं देवराज शचीपते ।। ७.२७.२० ॥
Ahameva nihanta smi ravanam sapurahsaram
Devata nandayishyami gyatva kalamupagatam, etatte kathitam tattvam devaraja shachipate
27.21
युद्ध्यस्व विगतत्रासः सर्वैः सार्धं महाबल ।
। ७.२७.२१ ॥
Yuddhyasva vigatatrasah sarvaih sardham mahabala
27.22
यामि ज्ञात्वा कालमुपागतम् ।
ततो रुद्राः सहादित्या वसवो मरुतो ऽश्वनौ ।सन्नद्धा निर्ययुस्तूर्णं राक्षसानभितः पुरात् ।। ७.२७.२२ ॥
Yami gyatva kalamupagatam
Tato rudrah sahaditya vasavo maruto shvanau, sannaddha niryayusturnam rakshasanabhitah purat
27.23
एतस्मिन्नन्तरे नादः शुश्रुवे रजनीक्षये ।
तस्य रावणसैन्यस्य प्रयुद्धस्य समन्ततः ।। ७.२७.२३ ॥
Etasminnantare nadah shushruve rajanikshaye
Tasya ravanasainyasya prayuddhasya samantatah
27.24
ते प्रयुद्धा महावीर्या ह्यन्योन्यमभिवीक्ष्य वै ।
सङ्ग्राममेवाभिमुखा ह्यभवर्तन्त हृष्टवत् ।। ७.२७.२४ ॥
Te prayuddha mahavirya hyanyonyamabhivikshya vai
Sangramamevabhimukha hyabhavartanta hrishtavat
27.25
ततो दैवतसैन्यनां सङ्क्षोभः समजायत ।
तदक्षयं महासैन्यं दृष्ट्वा समरमूर्धनि ।। ७.२७.२५ ॥
Tato daivatasainyanam sankshobhah samajayata
Tadakshayam mahasainyam drishtva samaramurdhani
27.26
ततो युद्धं समभवेद्देवदानवरक्षसाम् ।
घोरं तुमुलनिर्ह्रादं नानाप्रहरणोद्यतम् ।। ७.२७.२६ ॥
Tato yuddham samabhaveddevadanavarakshasam
Ghoram tumulanirhradam nanapraharanodyatam
27.27
एतस्मिन्नन्तरे शूरा राक्षसा घोरदर्शनाः ।
युद्धार्थं समवर्तन्त सचिवा रावणस्य ते ।। ७.२७.२७ ॥
Etasminnantare shura rakshasa ghoradarshanah
Yuddhartham samavartanta sachiva ravanasya te
27.28
मारीचश्च प्रहस्तश्च महापार्श्वमहोदरौ ।
अकम्पनो निकुम्भश्च शुकः सारण एव च ।। ७.२७.२८ ॥
Marichashcha prahastashcha mahaparshvamahodarau
Akampano nikumbhashcha shukah sarana eva cha
27.29
संह्लादो धूमकेतुश्च महादंष्ट्रो घटोदरः ।
जम्बुमाली महाह्रादो विरूपाक्षश्च राक्षसः ।। ७.२७.२९ ॥
Sanhlado dhumaketushcha mahadanshtro ghatodarah
Jambumali mahahrado virupakshashcha rakshasah
27.30
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च दुर्मुखो दूषणः खरः ।
त्रिशिराः करवीराक्षः सूर्यशत्रुश्च राक्षसः ।। ७.२७.३० ॥
Suptaghno yagyakopashcha durmukho dushanah kharah
Trishirah karavirakshah suryashatrushcha rakshasah
27.31
महाकायो ऽतिकायश्च देवान्तकनरान्तकौ ।
एतैः सर्वैः परिवृतो महावीर्यो महाबलः ।। ७.२७.३१ ॥
Mahakayo tikayashcha devantakanarantakau
Etaih sarvaih parivrito mahaviryo mahabalah
27.32
रावणस्यार्यकः सैन्यं सुमाली प्रविवेश ह ।
स दैवतगणान्सर्वान्नानाप्रहरणैः शितैः ।व्यध्वंसयत्सुसङ्क्रुद्धो वायुर्जलधरानिव ।। ७.२७.३२ ॥
Ravanasyaryakah sainyam sumali pravivesha ha
Sa daivataganansarvannanapraharanaih shitaih, vyadhvansayatsusankruddho vayurjaladharaniva
27.33
तद्दैवतबलं राम हन्यमानं निशाचरैः ।
प्रणुन्नं सर्वतो दिग्भ्यः सिंहनुन्ना मृगा इव ।। ७.२७.३३ ॥
Taddaivatabalam rama hanyamanam nishacharaih
Pranunnam sarvato digbhyah sinhanunna mriga iva
27.34
एतस्मिन्नन्तरे शूरो वसूनामष्टमो वसुः ।
सावित्र इति विख्यातः प्रविवेश रणाजिरम् ।। ७.२७.३४ ॥
Etasminnantare shuro vasunamashtamo vasuh
Savitra iti vikhyatah pravivesha ranajiram
27.35
तथा ऽ ऽदित्यौ महावीर्यौ त्वष्टा पूषा च दंशितौ ।
निंर्भयौ सह सैन्येन तदा प्राविशतां रणे ।। ७.२७.३५ ॥
Tatha dityau mahaviryau tvashta pusha cha danshitau
Ninrbhayau saha sainyena tada pravishatam rane
27.36
ततो युद्धं समभवत्सुराणां सह राक्षसैः ।
क्रुद्धानां रक्षसां कीर्तिं समरेष्वनिवर्तिनाम् ।। ७.२७.३६ ॥
Tato yuddham samabhavatsuranam saha rakshasaih
Kruddhanam rakshasam kirtim samareshvanivartinam
27.37
ततस्ते राक्षसाः सर्वे विबुधान्समरे स्थितान् ।
नानाप्रहरणैर्घोरैर्जघ्नुः शतसहस्रशः ।। ७.२७.३७ ॥
Tataste rakshasah sarve vibudhansamare sthitan
Nanapraharanairghorairjaghnuh shatasahasrashah
27.38
देवाश्च राक्षसान्घोरान्महाबलपराक्रमान् ।
समरे विमलैः शस्त्रैरुपनिन्युर्यमक्षयम् ।। ७.२७.३८ ॥
Devashcha rakshasanghoranmahabalaparakraman
Samare vimalaih shastrairupaninyuryamakshayam
27.39
एतस्मिन्नन्तरे राम सुमाली नाम राक्षसः ।
नानाप्रहरणैः क्रुद्धस्तत्सैन्यं सो ऽभ्यवर्तत ।। ७.२७.३९ ॥
Etasminnantare rama sumali nama rakshasah
Nanapraharanaih kruddhastatsainyam so bhyavartata
27.40
स दैवतबलं सर्वं नानाप्रहणैः शितैः ।
व्यध्वंसयत सङ्क्रुद्धो वायुर्जलधरं यथा ।। ७.२७.४० ॥
Sa daivatabalam sarvam nanaprahanaih shitaih
Vyadhvansayata sankruddho vayurjaladharam yatha
27.41
ते महाबाणवर्षैश्च शूलप्रासैः सुदारुणैः ।
हन्यमानाः सुराः सर्वे न व्यतिष्ठन्त संहताः ।। ७.२७.४१ ॥
Te mahabanavarshaishcha shulaprasaih sudarunaih
Hanyamanah surah sarve na vyatishthanta sanhatah
27.42
ततो विद्राव्यमाणेषु दैवतेषु सुमालिना ।
वसूनामष्टमः क्रुद्धः सावित्रो वै व्यवस्थितः ।। ७.२७.४२ ॥
Tato vidravyamaneshu daivateshu sumalina
Vasunamashtamah kruddhah savitro vai vyavasthitah
27.43
संवृतः स्वैरथानीकैः प्रहरन्तं निशाचरम् ।
विक्रमेण महातेजा वारयामास संयुगे ।। ७.२७.४३ ॥
Sanvritah svairathanikaih praharantam nishacharam
Vikramena mahateja varayamasa sanyuge
27.44
ततस्तयोर्महायुद्धमभवद्रोमहर्षणम् ।
। ७.२७.४४ ॥
Tatastayormahayuddhamabhavadromaharshanam
27.45
सुमालिनो वसोश्चैव समरेष्वनिवर्तिनोः ।
ततस्तस्य महाबाणैर्वसुना सुमहात्मना ।निहतः पन्नगरथः क्षणेन विनिपातितः ।। ७.२७.४५ ॥
Sumalino vasoshchaiva samareshvanivartinoh
Tatastasya mahabanairvasuna sumahatmana, nihatah pannagarathah kshanena vinipatitah
27.46
हत्वा तु संयुगे तस्य रथं बाणशतैश्चितम् ।
गदां तस्य वधार्थाय वसुर्जग्राह पाणिना ।। ७.२७.४६ ॥
Hatva tu sanyuge tasya ratham banashataishchitam
Gadam tasya vadharthaya vasurjagraha panina
27.47
ततः प्रगृह्य दीप्ताग्रां कालदण्डोपमां गदाम् ।
तां मूर्ध्नि पातयामास सावित्रो वै सुमालिनः ।। ७.२७.४७ ॥
Tatah pragrihya diptagram kaladandopamam gadam
Tam murdhni patayamasa savitro vai sumalinah
27.48
सा तस्योपरि चोल्काभा पतन्तीव बभौ गदा ।
इन्द्रप्रमुक्ता गर्जन्ती गिराविव महाशनिः ।। ७.२७.४८ ॥
Sa tasyopari cholkabha patantiva babhau gada
Indrapramukta garjanti giraviva mahashanih
27.49
तस्य नैवास्थि न शिरो न मांसं ददृशे तदा ।
गदया भस्मतां नीतं निहतस्य रणाजिरे ।। ७.२७.४९ ॥
Tasya naivasthi na shiro na mansam dadrishe tada
Gadaya bhasmatam nitam nihatasya ranajire
27.50
तं दृष्ट्वा निहतं सङ्ख्ये राक्षसास्ते समन्ततः ।
व्यद्रवन्सहिताः सर्वे क्रोशमानाः परस्परम् ।विद्राव्यमाणा वसुना राक्षसा नावतस्थिरे ।। ७.२७.५० ।।
Tam drishtva nihatam sankhye rakshasaste samantatah
Vyadravansahitah sarve kroshamanah parasparam, vidravyamana vasuna rakshasa navatasthire