UtshovSarga 23
23.1
ततो जित्वा दशग्रीवो यमं त्रिदशपुङ्गवम् ।
रावणस्तु रणश्लाघी स्वसहायान्ददर्श ह ।। ७.२३.१ ॥
Tato jitva dashagrivo yamam tridashapungavam
Ravanastu ranashlaghi svasahayandadarsha ha
23.2
ततो रुधिरसिक्ताङ्गं प्रहारैर्जर्जरीकृतम् ।
रावणं राक्षसा दृष्ट्वा ह्यष्टवत् समुपागमन् ।। ७.२३.२ ॥
Tato rudhirasiktangam praharairjarjarikritam
Ravanam rakshasa drishtva hyashtavat samupagaman
23.3
जयेन वर्धयित्वा च मारीचप्रमुखास्ततः ।
पुष्पकं भेजिरे सर्वे सान्त्विता रावणेन तु ।। ७.२३.३ ॥
Jayena vardhayitva cha marichapramukhastatah
Pushpakam bhejire sarve santvita ravanena tu
23.4
ततो रसातलं गच्छन् प्रविष्टः पयसां निधिम् ।
दैत्योरगगणाध्युष्टं वरुणेन सुरक्षितम् ।। ७.२३.४ ॥
Tato rasatalam gachchhan pravishtah payasam nidhim
Daityoragaganadhyushtam varunena surakshitam
23.5
स तु भोगवतीं गत्वा पुरीं वासुकिपालिताम् ।
कृत्वा नागान्वशे हृष्टो ययौ मणिमयीं पुरीम् ।। ७.२३.५ ॥
Sa tu bhogavatim gatva purim vasukipalitam
Kritva naganvashe hrishto yayau manimayim purim
23.6
निवातकवचास्तत्र दैत्या लब्धवरा वसन् ।
राक्षसान्तान्समागम्य युद्धाय समुपाह्वयत् ।। ७.२३.६ ॥
Nivatakavachastatra daitya labdhavara vasan
Rakshasantansamagamya yuddhaya samupahvayat
23.7
ते तु सर्वे सुविक्रान्ता दैतेया बलशालिनः ।
नानाप्रहरणास्तत्र प्रहृष्टा युद्धदुर्मदाः ।। ७.२३.७ ॥
Te tu sarve suvikranta daiteya balashalinah
Nanapraharanastatra prahrishta yuddhadurmadah
23.8
शूलैस्त्रिशूलैः कुलिशैः पट्टिशासिपरश्वधैः ।
अन्योन्यं बिभिदुः क्रुद्धा राक्षसा दानवास्तथा ।। ७.२३.८ ॥
Shulaistrishulaih kulishaih pattishasiparashvadhaih
Anyonyam bibhiduh kruddha rakshasa danavastatha
23.9
तेषां तु युध्यमानानां साग्रः संवत्सरो गतः ।
न चान्यतरयोस्तत्र विजयो वा क्षयो ऽपि वा ।। ७.२३.९ ॥
Tesham tu yudhyamananam sagrah sanvatsaro gatah
Na chanyatarayostatra vijayo va kshayo pi va
23.10
ततः पितामहस्तत्र त्रैलोक्यगतिरव्ययः ।
आजगाम द्रुतं देवो विमानवरमास्थितः ।। ७.२३.१० ॥
Tatah pitamahastatra trailokyagatiravyayah
Ajagama drutam devo vimanavaramasthitah
23.11
निवातकवचानां तु निवार्य रणकर्म तत् ।
वृद्धः पितामहो वाक्यमुवाच विदितार्थवत् ।। ७.२३.११ ॥
Nivatakavachanam tu nivarya ranakarma tat
Vriddhah pitamaho vakyamuvacha viditarthavat
23.12
नह्ययं रावणो युद्धे शक्यो जेतुं सुरासुरैः ।
न भवन्तः क्षयं नेतुमपि सामरदानवैः ।। ७.२३.१२ ॥
Nahyayam ravano yuddhe shakyo jetum surasuraih
Na bhavantah kshayam netumapi samaradanavaih
23.13
राक्षसस्य सखित्वं च भवद्भिः सह रोचते ।
अविभक्ताश्च सर्वार्थाः सुहृदां नात्र संशयः ।। ७.२३.१३ ॥
Rakshasasya sakhitvam cha bhavadbhih saha rochate
Avibhaktashcha sarvarthah suhridam natra sanshayah
23.14
ततो ऽग्निसाक्षिकं सख्यं कृतवांस्तत्र रावणः ।
निवातकवचैः सार्धं प्रीतिमानभवत्तदा ।। ७.२३.१४ ॥
Tato gnisakshikam sakhyam kritavanstatra ravanah
Nivatakavachaih sardham pritimanabhavattada
23.15
अर्थतस्तैर्यथान्यायं संवत्सरमथोषितः ।
स्वपुरान्निर्विशेषं च प्रियं प्राप्तो दशाननः ।। ७.२३.१५ ॥
Arthatastairyathanyayam sanvatsaramathoshitah
Svapurannirvishesham cha priyam prapto dashananah
23.16
ततोपधार्य मायानां शतमेकं समाप्तवान् ।
सलिलेन्द्रपुरान्वेषी भ्रमति स्म रसातलम् ।। ७.२३.१६ ॥
Tatopadharya mayanam shatamekam samaptavan
Salilendrapuranveshi bhramati sma rasatalam
23.17
ततो ऽश्मनगरं नाम कालकेयैरधिष्ठितम् ।
गत्वा तु कालकेयांश्च हत्वा तत्र बलोत्कटान् ।। ७.२३.१७ ॥
Tato shmanagaram nama kalakeyairadhishthitam
Gatva tu kalakeyanshcha hatva tatra balotkatan
23.18
शूर्पणख्याश्च भर्तारमसिना प्राच्छिनत्तदा ।
श्यालं च बलवन्तं च विद्युज्जिह्वं बलोत्कटम् ।जिह्वया संलिहन्तं च राक्षसं समरे तथा ।। ७.२३.१८ ॥
Shurpanakhyashcha bhartaramasina prachchhinattada
Shyalam cha balavantam cha vidyujjihvam balotkatam, jihvaya sanlihantam cha rakshasam samare tatha
23.19
तं विजित्य मुहूर्तेन जघ्ने दैत्यांश्चतुःशतम् ।
। ७.२३.१९ ॥
Tam vijitya muhurtena jaghne daityanshchatuhshatam
23.20
ततः पाण्डुरमेघाभं कैलासमिव भास्वरम् ।
वरुणस्यालयं दिव्यमपश्यद्राक्षसाधिपः ।। ७.२३.२० ॥
Tatah pandurameghabham kailasamiva bhasvaram
Varunasyalayam divyamapashyadrakshasadhipah
23.21
क्षरन्तीं च पयस्तत्र सुरभिं गामवस्थिताम् ।
यस्याः पयोभिनिष्यन्दात्क्षीरोदो नाम सागरः ।। ७.२३.२१ ।।
Ksharantim cha payastatra surabhim gamavasthitam
Yasyah payobhinishyandatkshirodo nama sagarah
23.22
ददर्श रावणस्तत्र गोवृषेन्द्रवरारणिम् ।
यस्माच्चन्द्रः प्रभवति शीतरश्मिर्निशाकरः ।। ७.२३.२२ ॥
Dadarsha ravanastatra govrishendravararanim
Yasmachchandrah prabhavati shitarashmirnishakarah
23.23
यं समाश्रित्य जीवन्ति फेनपाः परमर्षयः ।
अमृतं यत्र चोत्पन्नं स्वधा च स्वधभोजिनाम् ।। ७.२३.२३ ॥
Yam samashritya jivanti phenapah paramarshayah
Amritam yatra chotpannam svadha cha svadhabhojinam
23.24
यां ब्रुवन्ति नरा लोके सुरभिं नाम नामतः ।
प्रदक्षिणं तु तां कृत्वा रावणः परमाद्भुताम् ।। ७.२३.२४ ॥
Yam bruvanti nara loke surabhim nama namatah
Pradakshinam tu tam kritva ravanah paramadbhutam
23.25
प्रविवेश महाघोरं गुप्तं बहुविधैर्बलैः ।
ततो धाराशताकीर्णं शारदाभ्रनिभं तदा ।नित्यप्रहृष्टं ददृशे वरुणस्य गृहोत्तमम् ।। ७.२३.२५ ॥
Pravivesha mahaghoram guptam bahuvidhairbalaih
Tato dharashatakirnam sharadabhranibham tada, nityaprahrishtam dadrishe varunasya grihottamam
23.26
ततो हत्वा बलाध्यक्षान्समरे तैश्च ताडितः ।
अब्रवीच्च ततो योधान्राजा शीघ्रं निवेद्यताम् ।। ७.२३.२६ ॥
Tato hatva baladhyakshansamare taishcha taditah
Abravichcha tato yodhanraja shighram nivedyatam
23.27
युद्धार्थी रावणः प्राप्तस्तस्य युद्धं प्रदीयताम् ।
वद वा न भयं ते ऽस्ति निर्जितो ऽस्मीति साञ्जलिः ।। ७.२३.२७ ॥
Yuddharthi ravanah praptastasya yuddham pradiyatam
Vada va na bhayam te sti nirjito smiti sanjalih
23.28
एतस्मिन्नन्तरे क्रुद्धा वरुणस्य महात्मनः ।
पुत्राः पौत्राश्च निष्क्रामन्गौश्च पुष्कर एव च ।। ७.२३.२८ ॥
Etasminnantare kruddha varunasya mahatmanah
Putrah pautrashcha nishkramangaushcha pushkara eva cha
23.29
ते तु वीर्यगुणोपेता बलैः परिवृताः स्वकैः ।
युङ्क्त्वा रथान्कामगमानुद्यद्भास्वरवर्चसः ।। ७.२३.२९ ॥
Te tu viryagunopeta balaih parivritah svakaih
Yunktva rathankamagamanudyadbhasvaravarchasah
23.30
ततो युद्धं समभवद्दारुणं रोमहर्षणम् ।
सलिलेन्द्रस्य पुत्राणां रावणस्य च धीमतः ।। ७.२३.३० ॥
Tato yuddham samabhavaddarunam romaharshanam
Salilendrasya putranam ravanasya cha dhimatah
23.31
अमात्यैश्च महावीर्यैर्दशग्रीवस्य रक्षसः ।
वारुणं तद्बलं कृत्स्नं क्षणेन विनिपातितम् ।। ७.२३.३१ ॥
Amatyaishcha mahaviryairdashagrivasya rakshasah
Varunam tadbalam kritsnam kshanena vinipatitam
23.32
समीक्ष्य स्वबलं सङ्ख्ये वरुणस्य सुतास्तदा ।
अर्दिताः शरजालेन निवृत्ता रणकर्मणः ।। ७.२३.३२ ॥
Samikshya svabalam sankhye varunasya sutastada
Arditah sharajalena nivritta ranakarmanah
23.33
महीतलगतास्ते तु रावणं दृश्य पुष्पके ।
आकाशमाशु विविशुः स्यन्दनैः शीघ्रगामिभिः ।। ७.२३.३३ ॥
Mahitalagataste tu ravanam drishya pushpake
Akashamashu vivishuh syandanaih shighragamibhih
23.34
महादासीत्ततस्तेषां तुल्यं स्थानमवाप्य तत् ।
आकाशयुद्धं तुमुलं देवदानवयोरिव ।। ७.२३.३४ ॥
Mahadasittatastesham tulyam sthanamavapya tat
Akashayuddham tumulam devadanavayoriva
23.35
ततस्ते रावणं युद्धे शरैः पावकसन्निभैः ।
विमुखीकृत्य सन्तुष्टा विनेदुर्विविधान्रवान् ।। ७.२३.३५ ॥
Tataste ravanam yuddhe sharaih pavakasannibhaih
Vimukhikritya santushta vinedurvividhanravan
23.36
ततो महोदरः क्रुद्धो राजानं दृश्य धर्षितम् ।
त्यक्त्वा मृत्युभयं वीरो युद्धकाङ्क्षी व्यलोकयत् ।। ७.२३.३६ ॥
Tato mahodarah kruddho rajanam drishya dharshitam
Tyaktva mrityubhayam viro yuddhakankshi vyalokayat
23.37
तेन ते दारुणा युद्धे कामगाः पवनोपमाः ।
महोदरेण गदया हता वै प्रययुः क्षितिम् ।। ७.२३.३७ ॥
Tena te daruna yuddhe kamagah pavanopamah
Mahodarena gadaya hata vai prayayuh kshitim
23.38
तेषां वरुणपुत्राणां हत्वा योधान्हयाञ्छतान् ।
मुमोचाशु महानादं विरथान्प्रेक्ष्य तान्स्थितान् ।। ७.२३.३८ ॥
Tesham varunaputranam hatva yodhanhayanchhatan
Mumochashu mahanadam virathanprekshya tansthitan
23.39
ते तु तेषां रथाः साश्वाः सह सारथिभिर्हतैः ।
महोदरेण निहताः पतिताः पृथिवीतले ।। ७.२३.३९ ॥
Te tu tesham rathah sashvah saha sarathibhirhataih
Mahodarena nihatah patitah prithivitale
23.40
ते तु त्यक्त्वा रथान्पुत्रा वरुणस्य महात्मनः ।
आकाशे विष्ठिताः शूराः स्वप्रभावान्न विव्यथुः ।। ७.२३.४० ॥
Te tu tyaktva rathanputra varunasya mahatmanah
Akashe vishthitah shurah svaprabhavanna vivyathuh
23.41
धनूंषि कृत्वा सज्जानि विनिर्भिद्य महोदरम् ।
रावणं समरे क्रुद्धाः सहिताः समभिद्रवन् ।। ७.२३.४१ ॥
Dhanunshi kritva sajjani vinirbhidya mahodaram
Ravanam samare kruddhah sahitah samabhidravan
23.42
सायकैश्चापविभ्रष्टैर्वज्रकल्पैः सुदारुणैः ।
दारयन्ति स्म सङ्क्रुद्धा मेघा इव महागिरिम् ।। ७.२३.४२ ॥
Sayakaishchapavibhrashtairvajrakalpaih sudarunaih
Darayanti sma sankruddha megha iva mahagirim
23.43
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः कालाग्निरिव निर्गतः ।
शरवर्षैर्महाघोरैस्तेषां मर्मस्वताडयत् ।। ७.२३.४३ ॥
Tatah kruddho dashagrivah kalagniriva nirgatah
Sharavarshairmahaghoraistesham marmasvatadayat
23.44
ततस्तेनैव सहसा सीदन्ति स्म पदातयः ।
मुसलानि विचित्राणि ततो भल्लशतानि च ।। ७.२३.४४ ॥
Tatastenaiva sahasa sidanti sma padatayah
Musalani vichitrani tato bhallashatani cha
23.45
पट्टिशांश्चैव शक्तीश्च शतघ्नीस्तोमरांस्तथा ।
पातयामास दुर्धर्षस्तेषामुपरि विष्ठितः ।। ७.२३.४५ ॥
Pattishanshchaiva shaktishcha shataghnistomaranstatha
Patayamasa durdharshasteshamupari vishthitah
23.46
अपविद्धास्तु ते वीरा विनिष्पेतुः पदातयः ।
महापङ्कमिवासाद्य कुञ्जराष्षष्टिहायनाः ।। ७.२३.४६ ॥
Apaviddhastu te vira vinishpetuh padatayah
Mahapankamivasadya kunjarashshashtihayanah
23.47
सीदमानान्सुतान्दृष्ट्वा विह्वलान्सुमहौजसः ।
ननाद रावणो हर्षान्महानम्बुधरो यथा ।। ७.२३.४७ ॥
Sidamanansutandrishtva vihvalansumahaujasah
Nanada ravano harshanmahanambudharo yatha
23.48
ततो रक्षो महानादान्मुक्त्वा हन्ति स्म वारुणान् ।
नानाप्रहरणोपेतैर्धारापातैरिवाम्बुदः ।। ७.२३.४८ ॥
Tato raksho mahanadanmuktva hanti sma varunan
Nanapraharanopetairdharapatairivambudah
23.49
ततस्ते विमुखाः सर्वे पतिता धरणीतले ।
रणात्स्वपुरुषैः शीघ्रं गृहाण्येव प्रवेशिताः ।। ७.२३.४९ ॥
Tataste vimukhah sarve patita dharanitale
Ranatsvapurushaih shighram grihanyeva praveshitah
23.50
तानब्रवीत्ततो रक्षो वरुणाय निवेद्यताम् ।
। ७.२३.५० ॥
Tanabravittato raksho varunaya nivedyatam
23.51
रावणं त्वब्रवीन्मन्त्री प्रहस्तो (प्रहसो) नाम वारुणः ।
गतः खलु महाराजो ब्रह्मलोकं जलेश्वरः ।। ७.२३.५१ ॥
Ravanam tvabravinmantri prahasto (prahaso) nama varunah
Gatah khalu maharajo brahmalokam jaleshvarah
23.52
गान्धर्वं वरुणः श्रोतुं यं त्वमाह्वयसे युधि ।
तत्किं तव वृथा वीर परिश्रम्य गते नृपे ।ये तु सन्निहिता वीराः कुमारास्ते पराजिताः ।। ७.२३.५२ ॥
Gandharvam varunah shrotum yam tvamahvayase yudhi
Tatkim tava vritha vira parishramya gate nripe, ye tu sannihita virah kumaraste parajitah
23.53
राक्षसेन्द्रस्तु तच्छ्रुत्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
हर्षान्नादं विमुञ्चन्वै निष्क्रान्तो वरुणालयात् ।। ७.२३.५३ ॥
Rakshasendrastu tachchhrutva nama vishravya chatmanah
Harshannadam vimunchanvai nishkranto varunalayat
23.54
आगतस्तु पथा येन तेनैव विनिवृत्य सः ।
लङ्कामभिमुखो रक्षो नभस्तलगतो ययौ ।। ७.२३.५४ ।।
Agatastu patha yena tenaiva vinivritya sah
Lankamabhimukho raksho nabhastalagato yayau