UtshovSarga 22
22.1
स तस्य तु महानादं श्रुत्वा वैवस्वतः प्रभुः ।
शत्रुं विजयिनं मेने स्वबलस्य च सङ्क्षयम् ।। ७.२२.१ ॥
Sa tasya tu mahanadam shrutva vaivasvatah prabhuh
Shatrum vijayinam mene svabalasya cha sankshayam
22.2
स हि योधान्हतान्मत्वा क्रोधसंरक्तलोचनः ।
अब्रवीत्त्वरितं सूतं रथो ऽयमुपनीयताम् ।। ७.२२.२ ॥
Sa hi yodhanhatanmatva krodhasanraktalochanah
Abravittvaritam sutam ratho yamupaniyatam
22.3
तस्य सूतस्तदा दिव्यमुपस्थाप्य महारथम् ।
स्थितः स च महातेजा ह्यध्यारोहत तं रथम् ।प्राशमुद्गरहस्तश्च मृत्युस्तस्याग्रतः स्थितः ।। ७.२२.३ ॥
Tasya sutastada divyamupasthapya maharatham
Sthitah sa cha mahateja hyadhyarohata tam ratham, prashamudgarahastashcha mrityustasyagratah sthitah
22.4
येन सङ्क्षिप्यते सर्वं त्रैलोक्यमिदमव्ययम् ।
कालदण्डस्तु पार्श्वस्थो मूर्तिमानस्य चाभवत् ।यमप्रहरणं दिव्यं तेजसा ज्वलदग्निमत् ।। ७.२२.४ ॥
Yena sankshipyate sarvam trailokyamidamavyayam
Kaladandastu parshvastho murtimanasya chabhavat, yamapraharanam divyam tejasa jvaladagnimat
22.5
तस्य पार्श्वेषु निच्छिद्राः कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
। ७.२२.५ ।।पावकस्पर्शसङ्काशः स्थितो मूर्तश्च मुद्गरः ।। ७.२२.६ ॥
Tasya parshveshu nichchhidrah kalapashah pratishthitah
, Pavakasparshasankashah sthito murtashcha mudgarah
22.6
ततो लोकत्रयं क्षुब्धमकम्पन्त दिवौकसः ।
कालं दृष्ट्वा तथा क्रुद्धं सर्वलोकभयावहम् ।। ७.२२.७ ॥
Tato lokatrayam kshubdhamakampanta divaukasah
Kalam drishtva tatha kruddham sarvalokabhayavaham
22.7
ततः प्रचोदयन्सूतस्तानश्वान्रुचिरप्रभान् ।
प्रययौ भीमसन्नादो यत्र रक्षःपतिः स्थितः ।। ७.२२.८ ॥
Tatah prachodayansutastanashvanruchiraprabhan
Prayayau bhimasannado yatra rakshahpatih sthitah
22.8
मुहूर्तेन यमं ते तु हया हरिहयोपमाः ।
प्रापयन्मनसस्तुल्या यत्र तत्प्रस्तुतं रणम् ।। ७.२२.९ ॥
Muhurtena yamam te tu haya harihayopamah
Prapayanmanasastulya yatra tatprastutam ranam
22.9
दृष्ट्वा तथैव विकृतं रथं मृत्युसमन्वितम् ।
सचिवा राक्षसेन्द्रस्य सहसा विप्रदुद्रुवुः ।। ७.२२.१० ॥
Drishtva tathaiva vikritam ratham mrityusamanvitam
Sachiva rakshasendrasya sahasa vipradudruvuh
22.10
लघुसत्त्वतया ते हि नष्टसञ्ज्ञा भयार्दिताः ।
नेह योद्धुं समर्थाः स्म इत्युक्त्वा प्रययुर्दिशः ।। ७.२२.११ ॥
Laghusattvataya te hi nashtasangya bhayarditah
Neha yoddhum samarthah sma ityuktva prayayurdishah
22.11
स तु तं तादृशं दृष्ट्वा रथं लोकभयावहम् ।
नाक्षुभ्यत दशग्रीवो न चापि भयमाविशत् ।। ७.२२.१२ ॥
Sa tu tam tadrisham drishtva ratham lokabhayavaham
Nakshubhyata dashagrivo na chapi bhayamavishat
22.12
स तु रावणमासाद्य व्यसृजच्छक्तितोमरान् ।
यमो मर्माणि सङ्क्रुद्धो रावणस्योपकृन्तत ।। ७.२२.१३ ॥
Sa tu ravanamasadya vyasrijachchhaktitomaran
Yamo marmani sankruddho ravanasyopakrintata
22.13
रावणस्तु ततः स्वस्थः शरवर्षं मुमोच ह ।
तस्मिन्वैवस्वतरथे तोयवर्षमिवाम्बुदः ।। ७.२२.१४ ॥
Ravanastu tatah svasthah sharavarsham mumocha ha
Tasminvaivasvatarathe toyavarshamivambudah
22.14
ततो महाशक्तिशरैः पात्यमानैर्महोरसि (पात्यमानो) ।
नाशक्नोत्प्रतिकर्तुं स राक्षसः शल्यपीडितः ।। ७.२२.१५ ॥
Tato mahashaktisharaih patyamanairmahorasi (patyamano)
Nashaknotpratikartum sa rakshasah shalyapiditah
22.15
एवं नानाप्रहरणैर्यमेनामित्रकर्षिणा ।
सप्तरात्रं कृतः सङ्ख्ये विसञ्ज्ञो विमुखो रिपुः ।। ७.२२.१६ ॥
Evam nanapraharanairyamenamitrakarshina
Saptaratram kritah sankhye visangyo vimukho ripuh
22.16
तदासीत्तुमुलं युद्धं यमराक्षसयोर्द्वयोः ।
जयमाकाङ्क्षतोर्वीर समरेष्वनिवर्तिनोः ।। ७.२२.१७ ॥
Tadasittumulam yuddham yamarakshasayordvayoh
Jayamakankshatorvira samareshvanivartinoh
22.17
ततो देवाः सगन्धर्वाः सिद्धाश्च परमर्षयः ।
प्रजापतिं पुरस्कृत्य समेतास्तद्रणाजिरम् ।। ७.२२.१८ ॥
Tato devah sagandharvah siddhashcha paramarshayah
Prajapatim puraskritya sametastadranajiram
22.18
संवर्त इव लोकानां क्रुध्यतोरभवत्तदा ।
राक्षसानां च मुख्यस्य प्रेतानामीश्वरस्य च ।। ७.२२.१९ ॥
Sanvarta iva lokanam krudhyatorabhavattada
Rakshasanam cha mukhyasya pretanamishvarasya cha
22.19
राक्षसेन्द्रो ऽपि विस्फार्य चापमिन्द्राशनिप्रभम् ।
निरन्तरमिवाकाशं कुर्वन्बाणांस्ततो ऽसृजत् ।। ७.२२.२० ॥
Rakshasendro pi vispharya chapamindrashaniprabham
Nirantaramivakasham kurvanbananstato srijat
22.20
मृत्युं चतुर्भिर्विशिखैः सूतं सप्तभिरार्दयत् ।
यमं शतसहस्रेण शीघ्रं मर्मस्वताडयत् ।। ७.२२.२१ ॥
Mrityum chaturbhirvishikhaih sutam saptabhirardayat
Yamam shatasahasrena shighram marmasvatadayat
22.21
ततः क्रुद्धस्य वदनाद्यमस्य समजायत ।
ज्वालामाली सनिःश्वासः सधूमः कोपपावकः ।। ७.२२.२२ ॥
Tatah kruddhasya vadanadyamasya samajayata
Jvalamali sanihshvasah sadhumah kopapavakah
22.22
तदाश्चर्यमथो दृष्ट्वा देवदानवसन्निधौ ।
प्रहर्षितौ सुसंरब्धौ मृत्युकालौ बभूवतुः ।। ७.२२.२३ ॥
Tadashcharyamatho drishtva devadanavasannidhau
Praharshitau susanrabdhau mrityukalau babhuvatuh
22.23
ततो मृत्युः क्रुद्धतरो वैवस्वतमभाषत ।
मुञ्च मां समरे यावद्धन्मीमं पापराक्षसम् ।नैषा रक्षो भवेदद्य मर्यादा हि निसर्गतः ।। ७.२२.२४ ॥
Tato mrityuh kruddhataro vaivasvatamabhashata
Muncha mam samare yavaddhanmimam paparakshasam, naisha raksho bhavedadya maryada hi nisargatah
22.24
हिरण्यकशिपुः श्रीमान्नमुचिः शम्बरस्तथा ।
विसन्धिर्धूमकेतुश्च बलिर्वैरोचनो ऽपि च ।। ७.२२.२५ ॥
Hiranyakashipuh shrimannamuchih shambarastatha
Visandhirdhumaketushcha balirvairochano pi cha
22.25
दम्भुर्दैत्यमहाराजो वृत्रो बाणस्तथैव च ।
राजर्षयः शास्त्रविदो गन्धर्वाः समहोरगाः ।। ७.२२.२६ ॥
Dambhurdaityamaharajo vritro banastathaiva cha
Rajarshayah shastravido gandharvah samahoragah
22.26
ऋषयः पन्नगा दैत्या यक्षाश्चाप्यप्सरोगणाः ।
युगान्तपरिवर्ते च पृथिवी समहार्णवा ।। ७.२२.२७ ॥
Rishayah pannaga daitya yakshashchapyapsaroganah
Yugantaparivarte cha prithivi samaharnava
22.27
क्षयं नीता महाराज सपर्वतसरिद्द्रुमा ।
एते चान्ये च बहवो बलवन्तो दुरासदाः ।। ७.२२.२८ ॥
Kshayam nita maharaja saparvatasariddruma
Ete chanye cha bahavo balavanto durasadah
22.28
विनिपन्ना मया दृष्टाः किमुतायं निशाचरः ।
। ७.२२.२९ ॥
Vinipanna maya drishtah kimutayam nishacharah
22.29
मुञ्चं मां साधु धर्मज्ञ यावदेनं निहन्म्यहम् ।
नहि कश्चिन्मया दृष्टो बलवानपि जीवति ।। ७.२२.३० ॥
Muncham mam sadhu dharmagya yavadenam nihanmyaham
Nahi kashchinmaya drishto balavanapi jivati
22.30
बलं मम न खल्वेतन्मर्यादैषा निसर्गतः ।
स दृष्टो न मया कालं मुहुर्तमापि जीवति ।। ७.२२.३१ ॥
Balam mama na khalvetanmaryadaisha nisargatah
Sa drishto na maya kalam muhurtamapi jivati
22.31
तस्यैवं वचनं श्रुत्वा धर्मराजः प्रतापवान् ।
अब्रवीत्तत्र तं मुत्युं त्वं तिष्ठैनं निहन्म्यहम् ।। ७.२२.३२ ॥
Tasyaivam vachanam shrutva dharmarajah pratapavan
Abravittatra tam mutyum tvam tishthainam nihanmyaham
22.32
ततः संरक्तनयनः क्रुद्धो वैवस्वतः प्रभुः ।
कालदण्डममोघं तु तोलयामास पाणिना ।। ७.२२.३३ ॥
Tatah sanraktanayanah kruddho vaivasvatah prabhuh
Kaladandamamogham tu tolayamasa panina
22.33
यस्य पार्श्वेषु निखिला कालपाशाः प्रतिष्ठिताः ।
पावकाशनिसङ्काशो मुद्गरो मूर्तिमान्स्थितः ।। ७.२२.३४ ॥
Yasya parshveshu nikhila kalapashah pratishthitah
Pavakashanisankasho mudgaro murtimansthitah
22.34
दर्शनादेव यः प्राणान्प्राणिनामपकर्षति ।
किं पुनः स्पृश्यमानस्य पात्यमानस्य वा पुनः ।। ७.२२.३५ ॥
Darshanadeva yah prananpraninamapakarshati
Kim punah sprishyamanasya patyamanasya va punah
22.35
स ज्वालापरिवारस्तु निर्दहन्निव राक्षसम् ।
तेन स्पृष्टो बलवता महाप्रहरणो ऽस्फुरत् ।। ७.२२.३६ ॥
Sa jvalaparivarastu nirdahanniva rakshasam
Tena sprishto balavata mahapraharano sphurat
22.36
ततो विदुद्रुवुः सर्वे तस्मात्रस्ता रणाजिरे ।
सुराश्च क्षुभिताः सर्वे दृष्ट्वा दण्डोद्यतं यमम् ।। ७.२२.३७ ॥
Tato vidudruvuh sarve tasmatrasta ranajire
Surashcha kshubhitah sarve drishtva dandodyatam yamam
22.37
तस्मिन्प्रहर्तुकामे तु यमे दण्डेन रावणम् ।
यमं पितामहः साक्षाद्दर्शयित्वेदमब्रवीत् ।। ७.२२.३८ ॥
Tasminprahartukame tu yame dandena ravanam
Yamam pitamahah sakshaddarshayitvedamabravit
22.38
वैवस्वत महाबाहो न खल्वमितविक्रम ।
न हन्तव्यस्त्वया तेन दण्डेनैव निशाचरः ।। ७.२२.३९ ॥
Vaivasvata mahabaho na khalvamitavikrama
Na hantavyastvaya tena dandenaiva nishacharah
22.39
वरः खलु मयैतस्मै दत्तस्त्रिदशपुङ्गव ।
स त्वया नानृतः कार्यो यन्मया व्याहृतं वचः ।। ७.२२.४० ॥
Varah khalu mayaitasmai dattastridashapungava
Sa tvaya nanritah karyo yanmaya vyahritam vachah
22.40
यो हि मामनृतं कुर्याद्देवो वा मानुषो ऽपि वा ।
त्रैलोक्यमनृतं तेन कृतं स्यान्नात्र संशयः ।। ७.२२.४१ ॥
Yo hi mamanritam kuryaddevo va manusho pi va
Trailokyamanritam tena kritam syannatra sanshayah
22.41
क्रुद्धेन विप्रमुक्तो ऽयं निर्विशेषं प्रियाप्रिये ।
प्रजाः संहरते रौद्रो लोकत्रयभयावहः ।। ७.२२.४२ ॥
Kruddhena vipramukto yam nirvishesham priyapriye
Prajah sanharate raudro lokatrayabhayavahah
22.42
अमोघो ह्येष सर्वेषां प्राणिनाममितप्रभः ।
कालदण्डो मया सृष्टः पूर्वं मृत्युपुरस्कृतः ।। ७.२२.४३ ॥
Amogho hyesha sarvesham praninamamitaprabhah
Kaladando maya srishtah purvam mrityupuraskritah
22.43
तन्न खल्वेष ते सौम्य पात्यो रावणमूर्धनि ।
नह्यस्मिन्पतिते कश्चिन्मुहूर्तमपि जीवति ।। ७.२२.४४ ॥
Tanna khalvesha te saumya patyo ravanamurdhani
Nahyasminpatite kashchinmuhurtamapi jivati
22.44
यदि ह्यन्मिन्निपतिते न म्रियेतैष राक्षसः ।
म्रियते वा दशग्रीवस्तदाप्युभयतो ऽनृतम् ।। ७.२२.४५ ॥
Yadi hyanminnipatite na mriyetaisha rakshasah
Mriyate va dashagrivastadapyubhayato nritam
22.45
तन्निवर्तय लङ्केशं द्दण्डमेतं समुद्यतम् ।
सत्यं च मां कुरुष्वाद्य लोकांस्त्वं यद्यवेक्षसे ।। ७.२२.४६ ॥
Tannivartaya lankesham ddandametam samudyatam
Satyam cha mam kurushvadya lokanstvam yadyavekshase
22.46
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा प्रत्युवाच यमस्तदा ।
एष व्यावर्तितो दण्डः प्रभविष्णुर्हि नो भवान् ।। ७.२२.४७ ॥
Evamuktastu dharmatma pratyuvacha yamastada
Esha vyavartito dandah prabhavishnurhi no bhavan
22.47
किं न्विदानीं मया शक्यं कर्तुं रणगतेन हि ।
न मया यद्ययं शक्यो हन्तुं वरपुरस्कृतः ।। ७.२२.४८ ॥
Kim nvidanim maya shakyam kartum ranagatena hi
Na maya yadyayam shakyo hantum varapuraskritah
22.48
एष तस्मात्प्रणश्यामि दर्शनादस्य रक्षसः ।
इत्युक्त्वा सरथः साश्वस्तत्रैवान्तरधीयत ।। ७.२२.४९ ॥
Esha tasmatpranashyami darshanadasya rakshasah
Ityuktva sarathah sashvastatraivantaradhiyata
22.49
दशग्रीवस्तु तं जित्वा नाम विश्राव्य चात्मनः ।
आरुह्य पुष्पकं भूयो निष्क्रान्तो यमसादनात् ।। ७.२२.५० ॥
Dashagrivastu tam jitva nama vishravya chatmanah
Aruhya pushpakam bhuyo nishkranto yamasadanat
22.50
स तु वैवस्वतो देवैः सह ब्रह्मपुरोगमैः ।
जगाम त्रिदिवं हृष्टो नारदश्च महामुनिः ।। ७.२२.५१ ।।
Sa tu vaivasvato devaih saha brahmapurogamaih
Jagama tridivam hrishto naradashcha mahamunih