UtshovSarga 21
21.1
एवं सञ्चिन्त्य विप्रेन्दो जगाम लघुविक्रमः ।
आख्यातुं तद्यथावृत्तं यमस्य सदनं प्रति ।। ७.२१.१ ॥
Evam sanchintya viprendo jagama laghuvikramah
Akhyatum tadyathavrittam yamasya sadanam prati
21.2
अपश्यत्स यमं तत्र देवमग्निपुरस्कृतम् ।
विधानमुपतिष्ठन्तं प्राणिनो यस्य यादृशम् ।। ७.२१.२ ॥
Apashyatsa yamam tatra devamagnipuraskritam
Vidhanamupatishthantam pranino yasya yadrisham
21.3
स तु दृष्ट्वा यमः प्राप्तं महर्षिं तत्र नारदम् ।
अब्रवीत्सुखमासीनमर्घ्यमावेद्य धर्मतः ।। ७.२१.३ ॥
Sa tu drishtva yamah praptam maharshim tatra naradam
Abravitsukhamasinamarghyamavedya dharmatah
21.4
कच्चित्क्षेमं तु देवर्षे कच्चिद्धर्मो न नश्यति ।
किमागमनकृत्यं ते देवगन्धर्वसेवित ।। ७.२१.४ ॥
Kachchitkshemam tu devarshe kachchiddharmo na nashyati
Kimagamanakrityam te devagandharvasevita
21.5
अब्रवीत्तु तदा वाक्यं नारदो भगवानृषिः ।
श्रूयतामभिधास्यामि विधानं च विधीयताम् ।। ७.२१.५ ॥
Abravittu tada vakyam narado bhagavanrishih
Shruyatamabhidhasyami vidhanam cha vidhiyatam
21.6
एष नाम्नो दशग्रीवः पितृराज निशाचरः ।
उपयाति वशं नेतुं विक्रमैस्त्वां सुदुर्जयम् ।। ७.२१.६ ॥
Esha namno dashagrivah pitriraja nishacharah
Upayati vasham netum vikramaistvam sudurjayam
21.7
एतेन कारणेनाहं त्वरितो ह्यागतः प्रभो ।
दण्डप्रहरणस्याद्य तव किं नु भविष्यति ।। ७.२१.७ ॥
Etena karanenaham tvarito hyagatah prabho
Dandapraharanasyadya tava kim nu bhavishyati
21.8
एतस्मिन्नन्तरे दुरादंशुमन्तमिवोदितम् ।
ददृशुर्दीप्तमायान्तं विमानं तस्य रक्षसः ।। ७.२१.८ ॥
Etasminnantare duradanshumantamivoditam
Dadrishurdiptamayantam vimanam tasya rakshasah
21.9
तं देशं प्रभया तस्य पुष्पकस्य महाबलः ।
कृत्वा वितिमिरं सर्वं समीपं सो ऽभ्यवर्तत ।। ७.२१.९ ॥
Tam desham prabhaya tasya pushpakasya mahabalah
Kritva vitimiram sarvam samipam so bhyavartata
21.10
सो ऽपश्यत्स महाबाहुर्दशग्रीवस्ततस्ततः ।
प्राणिनः सुकृतं कर्म भुञ्जानांश्चैव दुष्कृतम् ।। ७.२१.१० ॥
So pashyatsa mahabahurdashagrivastatastatah
Praninah sukritam karma bhunjananshchaiva dushkritam
21.11
अपश्यत्सैनिकांश्चास्य यमस्यानुचरैः सह ।
यमस्य पुरुषैरुग्रैर्घोररूपैर्भयानकैः ।। ७.२१.११ ॥
Apashyatsainikanshchasya yamasyanucharaih saha
Yamasya purushairugrairghorarupairbhayanakaih
21.12
ददर्श वध्यमानांश्च क्लिश्यमानांश्च देहिनः ।
क्रोशतश्च महानादं तीव्रनिष्टनतत्परान् ।। ७.२१.१२ ॥
Dadarsha vadhyamananshcha klishyamananshcha dehinah
Kroshatashcha mahanadam tivranishtanatatparan
21.13
कृमिभिर्भक्ष्यमाणांश्च सारमेयैश्च दारुणैः ।
। ७.२१.१३ ॥
Krimibhirbhakshyamananshcha sarameyaishcha darunaih
21.14
क्षोत्रायासकरा वाचो वदतश्च भयावहाः ।
सन्तार्यमाणान्वैतरणीं बहुशः शोणितोदकाम् ।। ७.२१.१४ ॥
Kshotrayasakara vacho vadatashcha bhayavahah
Santaryamananvaitaranim bahushah shonitodakam
21.15
वालुकासु च तप्तासु तप्यमानान्मुहूर्मुहुः ।
असिपत्रवने चैव भिद्यमानानधार्मिकान् ।। ७.२१.१५ ॥
Valukasu cha taptasu tapyamananmuhurmuhuh
Asipatravane chaiva bhidyamananadharmikan
21.16
रौरवे क्षारनद्यां च क्षुरधारासु चैव हि ।
पानीयं याचमानांश्च तृषितान्क्षुधितानपि ।। ७.२१.१६ ॥
Raurave ksharanadyam cha kshuradharasu chaiva hi
Paniyam yachamananshcha trishitankshudhitanapi
21.17
शवभूतान्कृशान्दीनान्विवर्णान्मुक्तमूर्धजान् ।
मलपङ्कधरान्दीनान्रूक्षांश्च परिधावतः ।। ७.२१.१७ ॥
Shavabhutankrishandinanvivarnanmuktamurdhajan
Malapankadharandinanrukshanshcha paridhavatah
21.18
ददर्श रावणो मार्गे शतशो ऽथ सहस्रशः ।
कांश्चिच्च गृहमुख्येषु गीतवादित्रनिःस्वनैः ।प्रमोदमानानद्राक्षीद्रावणः सुकृतैः स्वकैः ।। ७.२१.१८ ॥
Dadarsha ravano marge shatasho tha sahasrashah
Kanshchichcha grihamukhyeshu gitavaditranihsvanaih, pramodamananadrakshidravanah sukritaih svakaih
21.19
गौरसं गोप्रदातारो ह्यन्नं चैवान्नदायिनः ।
गृहांश्च गृहदातारः स्वकर्मफलमश्नतः ।। ७.२१.१९ ॥
Gaurasam gopradataro hyannam chaivannadayinah
Grihanshcha grihadatarah svakarmaphalamashnatah
21.20
सुवर्णमणिमुक्ताभिः प्रमदाभिरलङ्कृतान् ।
। ७.२१.२० ॥
Suvarnamanimuktabhih pramadabhiralankritan
21.21
धार्मिकानपरांस्तत्र दीप्यमानान्स्वतेजसा ।
ददर्श सुमहाबाहू रावणो राक्षसाधिपः ।। ७.२१.२१ ॥
Dharmikanaparanstatra dipyamanansvatejasa
Dadarsha sumahabahu ravano rakshasadhipah
21.22
ततस्तान्भिद्यमानांश्च कर्मभिर्दुष्कृतैः स्वकैः ।
रावणो मोचयामास विक्रमेण बलाद्बली ।। ७.२१.२२ ॥
Tatastanbhidyamananshcha karmabhirdushkritaih svakaih
Ravano mochayamasa vikramena baladbali
21.23
प्राणिनो मोचितास्तेन दशग्रीवेण रक्षसा ।
सुखमापुर्मुहूर्तं ते ह्यतर्कितमचिन्तितम् ।। ७.२१.२३ ॥
Pranino mochitastena dashagrivena rakshasa
Sukhamapurmuhurtam te hyatarkitamachintitam
21.24
प्रेतेषु मुच्यमानेषु राक्षसेन महीयसा ।
प्रेतगोपाः सुसङ्क्रुद्धा राक्षसेन्द्रमभिद्रवन् ।। ७.२१.२४ ॥
Preteshu muchyamaneshu rakshasena mahiyasa
Pretagopah susankruddha rakshasendramabhidravan
21.25
ततो हलहलाशब्दः सर्वदिग्भ्यः समुत्थितः ।
धर्मराजस्य योधानां शूराणां सम्प्रधावताम् ।। ७.२१.२५ ॥
Tato halahalashabdah sarvadigbhyah samutthitah
Dharmarajasya yodhanam shuranam sampradhavatam
21.26
ते प्रासैः परिघैः शूलैर्मुसलैः शक्तितोमरैः ।
पुष्पकं समवर्षन्त शूराः शतसहस्रशः ।। ७.२१.२६ ॥
Te prasaih parighaih shulairmusalaih shaktitomaraih
Pushpakam samavarshanta shurah shatasahasrashah
21.27
तस्यासनानि प्रासादान्वेदिकास्तोरणानि च ।
पुष्पकस्य बभञ्जुस्ते शीघ्रं मधुकरा इव ।। ७.२१.२७ ॥
Tasyasanani prasadanvedikastoranani cha
Pushpakasya babhanjuste shighram madhukara iva
21.28
देवनिष्ठानभूतं तद्विमानं पुष्पकं मृधे ।
भज्यमानं तथैवासीदक्षयं ब्रह्मतेजसा ।। ७.२१.२८ ॥
Devanishthanabhutam tadvimanam pushpakam mridhe
Bhajyamanam tathaivasidakshayam brahmatejasa
21.29
असङ्ख्या सुमहत्यासीत्तस्य सेना महात्मनः ।
शूराणामग्रयातऽणां सहस्राणि शतानि च ।। ७.२१.२९ ॥
Asankhya sumahatyasittasya sena mahatmanah
Shuranamagrayatanam sahasrani shatani cha
21.30
ततो वृक्षैश्च शैलैश्च प्रासादानां शतैस्तथा ।
ततस्ते सचिवास्तस्य यथाकामं यथाबलम् ।अयुध्यन्त महावीराः स च राजा दशाननः ।। ७.२१.३० ॥
Tato vrikshaishcha shailaishcha prasadanam shataistatha
Tataste sachivastasya yathakamam yathabalam, ayudhyanta mahavirah sa cha raja dashananah
21.31
ते तु शोणितदिग्धाङ्गाः सर्वशस्त्रसमाहताः ।
अमात्या राक्षसेन्द्रस्य चक्रुरायोधनं महत् ।। ७.२१.३१ ॥
Te tu shonitadigdhangah sarvashastrasamahatah
Amatya rakshasendrasya chakrurayodhanam mahat
21.32
अन्योन्यं ते महाभागा जघ्नुः प्रहरणैर्भृशम् ।
यमस्य च महाबाहो रावणस्य च मन्त्रिणः ।। ७.२१.३२ ॥
Anyonyam te mahabhaga jaghnuh praharanairbhrisham
Yamasya cha mahabaho ravanasya cha mantrinah
21.33
अमात्यांस्तांस्तु सन्त्यज्य यमयोधा महाबलाः ।
तमेव चाभ्यधावन्त शूलवर्षैर्दशाननम् ।। ७.२१.३३ ॥
Amatyanstanstu santyajya yamayodha mahabalah
Tameva chabhyadhavanta shulavarshairdashananam
21.34
ततः शोणितदिग्धाङ्गः प्रहारैर्जर्जरीकृतः ।
फुल्लाशोक इवाभाति पुष्पके राक्षसाधिपः ।। ७.२१.३४ ॥
Tatah shonitadigdhangah praharairjarjarikritah
Phullashoka ivabhati pushpake rakshasadhipah
21.35
स तु शूलगदापासाञ्छक्तितोमरसायकान् ।
मुसलानि शिलावृक्षान्मुमोचास्त्रबलाद्बली ।। ७.२१.३५ ॥
Sa tu shulagadapasanchhaktitomarasayakan
Musalani shilavrikshanmumochastrabaladbali
21.36
तरूणां च शिलानां च शस्त्राणां चातिदारुणम् ।
यमसैन्येषु तद्वर्षं पपात धरणीतले ।। ७.२१.३६ ॥
Tarunam cha shilanam cha shastranam chatidarunam
Yamasainyeshu tadvarsham papata dharanitale
21.37
तांस्तु सर्वान्विनिर्भिद्य तदस्त्रमपहत्य च ।
जघ्नुस्ते राक्षसं घोरमेकं शतसहस्रशः ।। ७.२१.३७ ॥
Tanstu sarvanvinirbhidya tadastramapahatya cha
Jaghnuste rakshasam ghoramekam shatasahasrashah
21.38
परिवार्य च तं सर्वे शैलं मोघोत्करा इव ।
भिन्दिपालैश्च शूलैश्च निरुच्छ्वासमपोथयन् ।। ७.२१.३८ ॥
Parivarya cha tam sarve shailam moghotkara iva
Bhindipalaishcha shulaishcha niruchchhvasamapothayan
21.39
विमुक्तकवचः क्रुद्धः सिक्तः शोणितविस्रवैः ।
ततः स पुष्पकं त्यक्त्वा पृथिव्यामवतिष्ठत ।। ७.२१.३९ ॥
Vimuktakavachah kruddhah siktah shonitavisravaih
Tatah sa pushpakam tyaktva prithivyamavatishthata
21.40
ततः स कार्मुकी वाणी समरे चाभिवर्तत ।
लब्धसञ्ज्ञो मुहूर्तेन क्रुद्धस्तस्थौ यथान्तकः ।। ७.२१.४० ॥
Tatah sa karmuki vani samare chabhivartata
Labdhasangyo muhurtena kruddhastasthau yathantakah
21.41
ततः पाशुपतं दिव्यमस्त्रं सन्धाय कार्मुके ।
तिष्ठ तिष्ठेति तानुक्त्वा तच्चापं विचकर्ष स ।। ७.२१.४१ ॥
Tatah pashupatam divyamastram sandhaya karmuke
Tishtha tishtheti tanuktva tachchapam vichakarsha sa
21.42
आकर्णात्स विकृष्याथ चापमिन्द्रारिराहवे ।
मुमोच तं शरं क्रुद्धस्त्रिपुरे शङ्करो यथा ।। ७.२१.४२ ॥
Akarnatsa vikrishyatha chapamindrarirahave
Mumocha tam sharam kruddhastripure shankaro yatha
21.43
तस्य रूपं शरस्यासीत्विधूमज्वालमण्डलम् ।
वनं दहिष्यतो घर्मे दावाग्नेरिव मूर्च्छतः ।। ७.२१.४३ ॥
Tasya rupam sharasyasitvidhumajvalamandalam
Vanam dahishyato gharme davagneriva murchchhatah
21.44
ज्वालामाली स तु शरः क्रव्यादानुगतो रणे ।
मुक्तो गुल्मान्द्रुमांश्चापि भस्म कृत्वा प्रधावति ।। ७.२१.४४ ॥
Jvalamali sa tu sharah kravyadanugato rane
Mukto gulmandrumanshchapi bhasma kritva pradhavati
21.45
ते तस्य तेजसा दग्धाः सैन्या वैवस्वतस्य तु ।
रणे तस्मिन्निपतिता दावदग्धा नगा इव ।। ७.२१.४५ ॥
Te tasya tejasa dagdhah sainya vaivasvatasya tu
Rane tasminnipatita davadagdha naga iva
21.46
ततस्तु सिचवैः सार्धं राक्षसो भीमविक्रमः ।
ननाद सुमहानादं कम्पयन्निव मेदिनीम् ।। ७.२१.४६ ।।
Tatastu sichavaih sardham rakshaso bhimavikramah
Nanada sumahanadam kampayanniva medinim