UtshovSarga 10
10.1
अथाब्रवीन्मुनिं रामः कथं ते भ्रातरो वने ।
कीदृशं तु तदा ब्रह्मंस्तपस्तेपुर्महाबलाः ।। ७.१०.१ ॥
Athabravinmunim ramah katham te bhrataro vane
Kidrisham tu tada brahmanstapastepurmahabalah
10.2
अगस्त्यस्त्वब्रवीत्तत्र रामं सुप्रीतमानसम् ।
तांस्तान्धर्मविधींस्तत्र भ्रातरस्ते समाविशन् ।। ७.१०.२ ॥
Agastyastvabravittatra ramam supritamanasam
Tanstandharmavidhinstatra bhrataraste samavishan
10.3
कुम्भकर्णस्ततो यत्तो नित्यं धर्मपथे स्थितः ।
तताप ग्रीष्मकाले तु पञ्चाग्नीन्परितः स्थितः ।। ७.१०.३ ॥
Kumbhakarnastato yatto nityam dharmapathe sthitah
Tatapa grishmakale tu panchagninparitah sthitah
10.4
मेघाम्बुसिक्तो वर्षासु वीरासनमसेवत ।
नित्यं च शिशिरे काले जलमध्यप्रतिश्रयः ।। ७.१०.४ ॥
Meghambusikto varshasu virasanamasevata
Nityam cha shishire kale jalamadhyapratishrayah
10.5
एवं वर्षसहस्राणि दश तस्यातिचक्रमुः ।
धर्मे प्रयतमानस्य सत्पथे निष्ठितस्य च ।। ७.१०.५ ॥
Evam varshasahasrani dasha tasyatichakramuh
Dharme prayatamanasya satpathe nishthitasya cha
10.6
विभीषणस्तु धर्मात्मा नित्यं धर्मपरः शुचिः ।
पञ्चवर्षसहस्राणि पादेनैकेन तस्थिवान् ।। ७.१०.६ ॥
Vibhishanastu dharmatma nityam dharmaparah shuchih
Panchavarshasahasrani padenaikena tasthivan
10.7
समाप्ते नियमे तस्य ननृतुश्चाप्सरोगणाः ।
पपात पुष्पवर्षं च क्षुभिताश्चापि देवताः ।। ७.१०.७ ॥
Samapte niyame tasya nanritushchapsaroganah
Papata pushpavarsham cha kshubhitashchapi devatah
10.8
पञ्चवर्षसहस्राणि सूर्यं चैवान्ववर्तत ।
तस्थौ चोर्ध्वशिरोबाहुः स्वाध्यायधृतमानसः ।। ७.१०.८ ॥
Panchavarshasahasrani suryam chaivanvavartata
Tasthau chordhvashirobahuh svadhyayadhritamanasah
10.9
एवं विभीषणस्यापि स्वर्गस्थस्येव नन्दने ।
दशवर्षसहस्राणि गतानि नियतात्मनः ।। ७.१०.९ ॥
Evam vibhishanasyapi svargasthasyeva nandane
Dashavarshasahasrani gatani niyatatmanah
10.10
दशवर्षसहस्रं तु निराहारो दशाननः ।
पूर्णे वर्षसहस्रे तु शिरश्चाग्नौ जुहाव सः ।। ७.१०.१० ॥
Dashavarshasahasram tu niraharo dashananah
Purne varshasahasre tu shirashchagnau juhava sah
10.11
एवं वर्षसहस्राणि नव तस्यातिचक्रमुः ।
शिरांसि नव चाप्यस्य प्रविष्टानि हुताशनम् ।। ७.१०.११ ॥
Evam varshasahasrani nava tasyatichakramuh
Shiransi nava chapyasya pravishtani hutashanam
10.12
अथ वर्षसहस्रे तु दशमे दशमं शिरः ।
छेत्तुकामे दशग्रीवे प्राप्तस्तत्र पितामहः ।। ७.१०.१२ ॥
Atha varshasahasre tu dashame dashamam shirah
Chhettukame dashagrive praptastatra pitamahah
10.13
पितामहस्तु सुप्रीतः सार्धं देवैरुपस्थितः ।
तव तावद्दशग्रीव प्रीतो ऽस्मीत्यभ्यभाषत ।। ७.१०.१३ ॥
Pitamahastu supritah sardham devairupasthitah
Tava tavaddashagriva prito smityabhyabhashata
10.14
शीघ्रं वरय धर्मज्ञ वरो यस्ते ऽभिकाङ्क्षितः ।
कं ते कामं करोम्यद्य न वृथा ते परिश्रमः ।। ७.१०.१४ ॥
Shighram varaya dharmagya varo yaste bhikankshitah
Kam te kamam karomyadya na vritha te parishramah
10.15
अथाब्रवीदृशग्रीवः प्रहृष्टेनान्तरात्मना ।
प्रणम्य शिरसा देवं हर्षगद्गदया गिरा ।। ७.१०.१५ ॥
Athabravidrishagrivah prahrishtenantaratmana
Pranamya shirasa devam harshagadgadaya gira
10.16
भगवन्प्राणिनां नित्यं नान्यत्र मरणाद्भयम् ।
नास्ति मृत्युसमः शत्रुरमरत्वमहं वृणे ।। ७.१०.१६ ॥
Bhagavanpraninam nityam nanyatra maranadbhayam
Nasti mrityusamah shatruramaratvamaham vrine
10.17
एवमुक्तस्तदा ब्रह्मा दशग्रीवमुवाच ह ।
नास्ति सर्वामरत्वं ते वरमन्यं वृणीष्व मे ।। ७.१०.१७ ॥
Evamuktastada brahma dashagrivamuvacha ha
Nasti sarvamaratvam te varamanyam vrinishva me
10.18
एवमुक्ते तदा राम ब्रह्मणा लोककर्तृणा ।
दशग्रीव उवाचेदं कृताञ्जलिरथाग्रतः ।। ७.१०.१८ ॥
Evamukte tada rama brahmana lokakartrina
Dashagriva uvachedam kritanjalirathagratah
10.19
सुपर्णनागयक्षाणां दैत्यदानवरक्षसाम् ।
अवध्यो ऽहं प्रजाध्यक्ष देवतानां च शाश्वत ।। ७.१०.१९ ॥
Suparnanagayakshanam daityadanavarakshasam
Avadhyo ham prajadhyaksha devatanam cha shashvata
10.20
नहि चिन्ता ममान्येषु प्राणिष्वमरपूजित ।
तृणभूता हि ते मन्ये प्राणिनो मानुषादयः ।। ७.१०.२० ॥
Nahi chinta mamanyeshu pranishvamarapujita
Trinabhuta hi te manye pranino manushadayah
10.21
एवमुक्तस्तु धर्मात्मा दशग्रीवेण रक्षसा ।
उवाच वचनं देवः सह देवैः पितामहः ।। ७.१०.२१ ॥
Evamuktastu dharmatma dashagrivena rakshasa
Uvacha vachanam devah saha devaih pitamahah
10.22
भविष्यत्येवमेतत्ते वचो राक्षसपुङ्गव ।
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ।। ७.१०.२२ ॥
Bhavishyatyevametatte vacho rakshasapungava
Evamuktva tu tam rama dashagrivam pitamahah
10.23
शृणु चापि वरो भूयः प्रीतस्येह शुभो मम ।
हुतानि यानि शीर्षाणि पूर्वमग्नौ त्वयानघ ।। ७.१०.२३ ॥
Shrinu chapi varo bhuyah pritasyeha shubho mama
Hutani yani shirshani purvamagnau tvayanagha
10.24
पुनस्तानि भविष्यन्ति तथैव तव राक्षस ।
वितरामीह ते सौम्य वरं चान्यं दुरासदम् ।। ७.१०.२४ ॥
Punastani bhavishyanti tathaiva tava rakshasa
Vitaramiha te saumya varam chanyam durasadam
10.25
छन्दतस्तव रूपं च मनसा यद्यथेप्सितम् ।
भविष्यति न सन्देहो मद्वरात्तवराक्षस ।। ७.१०.२५ ॥
Chhandatastava rupam cha manasa yadyathepsitam
Bhavishyati na sandeho madvarattavarakshasa
10.26
एवं पितामहोक्तस्य दशग्रीवस्य रक्षसः ।
अग्नौ हुतानि शीर्षाणि पुनस्तान्युत्थितानि वै ।। ७.१०.२६ ॥
Evam pitamahoktasya dashagrivasya rakshasah
Agnau hutani shirshani punastanyutthitani vai
10.27
एवमुक्त्वा तु तं राम दशग्रीवं पितामहः ।
विभीषणमथोवाच वाक्यं लोकपितामहः ।। ७.१०.२७ ॥
Evamuktva tu tam rama dashagrivam pitamahah
Vibhishanamathovacha vakyam lokapitamahah
10.28
विभीषण त्वया वत्स धर्मसंहितबुद्धिना ।
परितुष्टो ऽस्मि धर्मात्मन्वरं वरय सुव्रत ।। ७.१०.२८ ॥
Vibhishana tvaya vatsa dharmasanhitabuddhina
Paritushto smi dharmatmanvaram varaya suvrata
10.29
विभीषणस्तु धर्मात्मा वचनं प्राह साञ्जलिः ।
वृतः सर्वगुणैर्नित्यं चन्द्रमा रश्मिभिर्यथा ।। ७.१०.२९ ॥
Vibhishanastu dharmatma vachanam praha sanjalih
Vritah sarvagunairnityam chandrama rashmibhiryatha
10.30
भगवन्कृतकृत्यो ऽहं यन्मे लोकगुरुः स्वयम् ।
प्रीतेन यदि दातव्यो वरो मे शृणु सुव्रत ।। ७.१०.३० ॥
Bhagavankritakrityo ham yanme lokaguruh svayam
Pritena yadi datavyo varo me shrinu suvrata
10.31
परमापद्गतस्यापि धर्मे मम मतिर्भवेत् ।
अशिक्षितं च ब्रह्मास्त्रं भगवन्प्रतिभातु मे ।। ७.१०.३१ ॥
Paramapadgatasyapi dharme mama matirbhavet
Ashikshitam cha brahmastram bhagavanpratibhatu me
10.32
या या मे जायते बुद्धिर्येषु येष्वाश्रमेषु च ।
सा सा भवतु धर्मिष्ठा तं तु धर्मं च पालये ।। ७.१०.३२ ॥
Ya ya me jayate buddhiryeshu yeshvashrameshu cha
Sa sa bhavatu dharmishtha tam tu dharmam cha palaye
10.33
एष मे परमोदार वरः परमको मतः ।
नहि धर्माभिरक्तानां लोके किञ्चन दुर्लभम् ।। ७.१०.३३ ॥
Esha me paramodara varah paramako matah
Nahi dharmabhiraktanam loke kinchana durlabham
10.34
पुनः प्रजापतिः प्रीतो विभीषणमुवाच ह ।
धर्मिष्ठस्त्वं यथा वत्स तथा चैतद्भविष्यति ।। ७.१०.३४ ॥
Punah prajapatih prito vibhishanamuvacha ha
Dharmishthastvam yatha vatsa tatha chaitadbhavishyati
10.35
यस्माद्राक्षसयोनौ ते जातस्यामित्रनाशन ।
नाधर्मे जायते बुद्धिरमरत्वं ददामि ते ।। ७.१०.३५ ॥
Yasmadrakshasayonau te jatasyamitranashana
Nadharme jayate buddhiramaratvam dadami te
10.36
इत्युक्त्वा कुम्भकर्णाय वरं दातुमुपस्थितम् ।
प्रजापतिं सुराः सर्वे वाक्यं प्राञ्जलयो ऽब्रुवन् ।। ७.१०.३६ ॥
Ityuktva kumbhakarnaya varam datumupasthitam
Prajapatim surah sarve vakyam pranjalayo bruvan
10.37
न तावत्कुम्भकर्णाय प्रदातव्यो वरस्त्वया ।
जानीषे हि यथा लोकांस्त्रासयत्येष दुर्मतिः ।। ७.१०.३७ ॥
Na tavatkumbhakarnaya pradatavyo varastvaya
Janishe hi yatha lokanstrasayatyesha durmatih
10.38
नन्दने ऽप्सरसः सप्त महेन्द्रानुचरा दश ।
अनेन भक्षिता ब्रह्मन्नृषयो मानुषास्तथा ।। ७.१०.३८ ॥
Nandane psarasah sapta mahendranuchara dasha
Anena bhakshita brahmannrishayo manushastatha
10.39
अलब्धवरपूर्वेण यत्कृतं राक्षसेन तु ।
तदेष वरलब्धः स्याद्भक्षयेद्भुवनत्रयम् ।। ७.१०.३९ ॥
Alabdhavarapurvena yatkritam rakshasena tu
Tadesha varalabdhah syadbhakshayedbhuvanatrayam
10.40
वरव्याजेन मोहो ऽस्मै दीयताममितप्रभ ।
लोकानां स्वस्ति चैवं स्याद्भवेदस्य च सन्नतिः ।। ७.१०.४० ॥
Varavyajena moho smai diyatamamitaprabha
Lokanam svasti chaivam syadbhavedasya cha sannatih
10.41
एवमुक्तः सुरैर्ब्रह्मा ऽचिन्तयत् पद्मसम्भवः ।
चिन्तिता चोपतस्थे ऽस्य पार्श्वं देवी सरस्वती ।। ७.१०.४१ ॥
Evamuktah surairbrahma chintayat padmasambhavah
Chintita chopatasthe sya parshvam devi sarasvati
10.42
प्राञ्जलिः सा तु पार्श्वस्था प्राह वाक्यं सरस्वती ।
इयमस्म्यागता देव किं कार्यं करवाण्यहम् ।। ७.१०.४२ ॥
Pranjalih sa tu parshvastha praha vakyam sarasvati
Iyamasmyagata deva kim karyam karavanyaham
10.43
प्रजापतिस्तुं तां प्राप्तां प्राह वाक्यं सरस्वतीम् ।
वाणि त्वं राक्षसेन्द्रस्य भव या देवतेप्सिता ।। ७.१०.४३ ॥
Prajapatistum tam praptam praha vakyam sarasvatim
Vani tvam rakshasendrasya bhava ya devatepsita
10.44
तथेत्युक्त्वा प्रविष्टा सा प्रजापतिरथाब्रवीत् ।
कुम्भकर्ण महाबाहो वरं वरय यो मतः ।। ७.१०.४४ ॥
Tathetyuktva pravishta sa prajapatirathabravit
Kumbhakarna mahabaho varam varaya yo matah
10.45
कुम्भकर्णस्तु तद्वाक्यं श्रुत्वा वचनमब्रवीत् ।
स्वप्तुं वर्षाण्यनेकानि देवदेव ममेप्सितम् ।। ७.१०.४५ ॥
Kumbhakarnastu tadvakyam shrutva vachanamabravit
Svaptum varshanyanekani devadeva mamepsitam
10.46
एवमस्त्विति तं चोक्त्वा प्रायाद्ब्रह्मा सुरैः समम् ।
देवी सरस्वती चैव राक्षसं तं जहौ पुनः ।। ७.१०.४६ ॥
Evamastviti tam choktva prayadbrahma suraih samam
Devi sarasvati chaiva rakshasam tam jahau punah
10.47
ब्रह्मणा सह देवेषु गतेषु च नभःस्थलम् ।
विमुक्तो ऽसौ सरस्वत्या स्वां सञ्ज्ञां च ततो गतः ।। ७.१०.४७ ॥
Brahmana saha deveshu gateshu cha nabhahsthalam
Vimukto sau sarasvatya svam sangyam cha tato gatah
10.48
कुम्भकर्णस्तु दुष्टात्मा चिन्तयामास दुःखितः ।
ईदृशं किमिदं वाक्यं ममाद्य वदनाच्च्युतम् ।। ७.१०.४८ ॥
Kumbhakarnastu dushtatma chintayamasa duhkhitah
Idrisham kimidam vakyam mamadya vadanachchyutam
10.49
अहं व्यामोहितो देवैरिति मन्ये तदा ऽ ऽगतैः ।
एवं लब्धवराः सर्वे भ्रातरो दीप्ततेजसः ।श्लेष्मातकवनं गत्वा तत्र ते न्यवसन्सुखम् ।। ७.१०.४९ ।।
Aham vyamohito devairiti manye tada gataih
Evam labdhavarah sarve bhrataro diptatejasah, shleshmatakavanam gatva tatra te nyavasansukham