UtshovSarga 97
97.1
तथा तैः कृत्तगात्रैस्तु दशग्रीवेण मार्गणैः।
बभूव वसुधा तत्र प्रकीर्णा हरिभिस्तदा ।। ६.९७.१ ।।
Tatha taih krittagatraistu dashagrivena marganaih
Babhuva vasudha tatra prakirna haribhistada
97.2
रावणस्याप्रसह्यं तं शरसम्पातमेकतः।
न शेकुः सहितुं दीप्तं पतङ्गा ज्वलनं यथा ।। ६.९७.२ ।।
Ravanasyaprasahyam tam sharasampatamekatah
Na shekuh sahitum diptam patanga jvalanam yatha
97.3
ते ऽर्दिता निशितैर्बाणैः क्रोशन्तो विप्रदुद्रुवुः।
पावकार्चिस्समाविष्टा दह्यमाना यथा गजाः ।। ६.९७.३ ।।
Te rdita nishitairbanaih kroshanto vipradudruvuh
Pavakarchissamavishta dahyamana yatha gajah
97.4
प्लवङ्गानामनीकानि महाभ्राणीव मारुतः।
स ययौ समरे तस्मिन् विधमन् रावणः शरैः ।। ६.९७.४ ।।
Plavanganamanikani mahabhraniva marutah
Sa yayau samare tasmin vidhaman ravanah sharaih
97.5
कदनं तरसा कृत्वा राक्षसेन्द्रो वनौकसाम्।
आससाद ततो युद्धे राघवं त्वरितस्तदा ।। ६.९७.५ ।।
Kadanam tarasa kritva rakshasendro vanaukasam
Asasada tato yuddhe raghavam tvaritastada
97.6
सुग्रीवस्तान् कपीन् दृष्ट्वा भग्नान् विद्रवतो रणे।
गुल्मे सुषेणं निक्षिप्य चक्रे युद्धे ऽद्भुतं मनः ।। ६.९७.६ ।।
Sugrivastan kapin drishtva bhagnan vidravato rane
Gulme sushenam nikshipya chakre yuddhe dbhutam manah
97.7
आत्मनः सदृशं वीरः स तं निक्षिप्य वानरम्।
सुग्रीवो ऽभिमुखः शत्रुं प्रतस्थे पादपायुधः ।। ६.९७.७ ।।
Atmanah sadrisham virah sa tam nikshipya vanaram
Sugrivo bhimukhah shatrum pratasthe padapayudhah
97.8
पार्श्वतः पृष्टतश्चास्य सर्वे यूथपाधिपाः स्वयम्।
अनुजह्रुर्महाशैलान् विविधांश्च महाद्रुमान् ।। ६.९७.८ ।।
Parshvatah prishtatashchasya sarve yuthapadhipah svayam
Anujahrurmahashailan vividhanshcha mahadruman
97.9
स नर्दन् युधि सुग्रीवः स्वरेण महता महान्।
पातयन् विविधांश्चान्यान् जगामोत्तमराक्षसान् ।। ६.९७.९ ।।
Sa nardan yudhi sugrivah svarena mahata mahan
Patayan vividhanshchanyan jagamottamarakshasan
97.10
ममन्थ च महाकायो राक्षसान् वानरेश्वरः।
युगान्तसमये वायुः प्रवृद्धानगमानिव ।। ६.९७.१० ।।
Mamantha cha mahakayo rakshasan vanareshvarah
Yugantasamaye vayuh pravriddhanagamaniva
97.11
राक्षसानामनीकेषु शैलवर्षं ववर्ष ह।
अश्मवर्षं यथा मेघः पक्षिसङ्घेषु कानने ।। ६.९७.११ ।।
Rakshasanamanikeshu shailavarsham vavarsha ha
Ashmavarsham yatha meghah pakshisangheshu kanane
97.12
कपिराजविमुक्तैस्तैः शैलवर्षैस्तु राक्षसाः।
विकीर्णशिरसः पेतुर्निकृत्ता इव पर्वताः ।। ६.९७.१२ ।।
Kapirajavimuktaistaih shailavarshaistu rakshasah
Vikirnashirasah peturnikritta iva parvatah
97.13
अथ सङ्क्षीयमाणेषु राक्षसेषु समन्ततः।
सुग्रीवेण प्रभग्नेषु पतत्सु निनदत्सु च ।। ६.९७.१३ ।।
Atha sankshiyamaneshu rakshaseshu samantatah
Sugrivena prabhagneshu patatsu ninadatsu cha
97.14
विरूपाक्षः स्वकं नाम धन्वी विश्राव्य राक्षसः।
रथादाप्लुत्य दुर्धर्षो गजस्कन्धमुपारुहत् ।। ६.९७.१४ ।।
Virupakshah svakam nama dhanvi vishravya rakshasah
Rathadaplutya durdharsho gajaskandhamuparuhat
97.15
स तं द्विरदमारुह्य विरूपाक्षो महारथः।
विनदन् भीमनिर्ह्रादं वानरानभ्यधावत ।। ६.९७.१५ ।।
Sa tam dviradamaruhya virupaksho maharathah
Vinadan bhimanirhradam vanaranabhyadhavata
97.16
सुग्रीवे स शरान् घोरान् विससर्ज चमूमुखे।
स्थापयामास चोद्विग्नान् राक्षसान् सम्प्रहर्षयन् ।। ६.९७.१६ ।।
Sugrive sa sharan ghoran visasarja chamumukhe
Sthapayamasa chodvignan rakshasan sampraharshayan
97.17
स तु विद्धः शितैर्बाणैः कपीन्द्रस्तेन रक्षसा।
चक्रोध स महाक्रोधो वधे चास्य मनो दधे ।। ६.९७.१७ ।।
Sa tu viddhah shitairbanaih kapindrastena rakshasa
Chakrodha sa mahakrodho vadhe chasya mano dadhe
97.18
ततः पादपमुद्धृत्य शूरः सम्प्रधनो हरिः।
अभिपत्य जघानास्य प्रमुखे तु महागजम् ।। ६.९७.१८ ।।
Tatah padapamuddhritya shurah sampradhano harih
Abhipatya jaghanasya pramukhe tu mahagajam
97.19
स तु प्रहाराभिहतः सुग्रीवेण महागजः।
अपासर्पद्धनुर्मात्रं निषसाद ननाद च ।। ६.९७.१९ ।।
Sa tu praharabhihatah sugrivena mahagajah
Apasarpaddhanurmatram nishasada nanada cha
97.20
गजात्तु मथितात्तूर्णमपक्रम्य स वीर्यवान्।
राक्षसो ऽभिमुखः शत्रुं प्रत्युद्गम्य ततः कपिम् ।। ६.९७.२० ।।
Gajattu mathitatturnamapakramya sa viryavan
Rakshaso bhimukhah shatrum pratyudgamya tatah kapim
97.21
आर्षभं चर्म खड्गं च प्रगृह्य लघुविक्रमः।
भर्त्सयन्निव सुग्रीवमाससाद व्यवस्थितम् ।। ६.९७.२१ ।।
Arshabham charma khadgam cha pragrihya laghuvikramah
Bhartsayanniva sugrivamasasada vyavasthitam
97.22
स हि तस्याभिसङ्क्रुद्धः प्रगृह्य विपुलां शिलाम्।
विरूपाक्षाय चिक्षेप सुग्रीवो जलदोपमाम् ।। ६.९७.२२ ।।
Sa hi tasyabhisankruddhah pragrihya vipulam shilam
Virupakshaya chikshepa sugrivo jaladopamam
97.23
स तां शिलामापतन्तीं दृष्ट्वा राक्षसपुङ्गवः।
अपक्रम्य सुविक्रान्तः खड्गेन प्राहरत्तदा ।। ६.९७.२३ ।।
Sa tam shilamapatantim drishtva rakshasapungavah
Apakramya suvikrantah khadgena praharattada
97.24
तेन खड्गप्रहारेण रक्षसा बलिना हतः।
मुहूर्तमभवद्वीरो विसञ्ज्ञ इव वानरः ।। ६.९७.२४ ।।
Tena khadgapraharena rakshasa balina hatah
Muhurtamabhavadviro visangya iva vanarah
97.25
स तदा सहसोत्पत्य राक्षसस्य महाहवे।
मुष्टिं संवर्त्य वेगेन पातयामास वक्षसि ।। ६.९७.२५ ।।
Sa tada sahasotpatya rakshasasya mahahave
Mushtim sanvartya vegena patayamasa vakshasi
97.26
मुष्टिप्रहाराभिहतो विरूपाक्षो निशाचरः।
तेन खड्गेन सङ्क्रुद्धः सुग्रीवस्य चमूमुखे।कवचं पातयामास पद्भ्यामभिहतो ऽपतत् ।। ६.९७.२६ ।।
Mushtipraharabhihato virupaksho nishacharah
Tena khadgena sankruddhah sugrivasya chamumukhe, kavacham patayamasa padbhyamabhihato patat
97.27
स समुत्थाय पतितः कपिस्तस्य व्यसर्जयत्।
तलप्रहारमशनेः समानं भीमनिस्वनम् ।। ६.९७.२७ ।।
Sa samutthaya patitah kapistasya vyasarjayat
Talapraharamashaneh samanam bhimanisvanam
97.28
तलप्रहारं तद्रक्षः सुग्रीवेण समुद्यतम्।
नैपुण्यान्मोचयित्वैनं मुष्टिनोरस्यताडयत् ।। ६.९७.२८ ।।
Talapraharam tadrakshah sugrivena samudyatam
Naipunyanmochayitvainam mushtinorasyatadayat
97.29
ततस्तु सङ्क्रुद्धतरः सुग्रीवो वानरेश्वरः।
मोक्षितं चात्मनो दृष्ट्वा प्रहारं तेन रक्षसा।स ददर्शान्तरं तस्य विरूपाक्षस्य वानरः ।। ६.९७.२९ ।।
Tatastu sankruddhatarah sugrivo vanareshvarah
Mokshitam chatmano drishtva praharam tena rakshasa, sa dadarshantaram tasya virupakshasya vanarah
97.30
ततो न्यपातयत् क्रोधाच्छङ्खदेशे महत्तलम् ।
। ६.९७.३० ।।दीप्तं पतङ्गा ज्वलनं यथा ।। ६.९७.२ ।।
Tato nyapatayat krodhachchhankhadeshe mahattalam
, Diptam patanga jvalanam yatha
97.31
महेन्द्राशनिकल्पेन तलेनाभिहतः क्षितौ ।
। ६.९७.३१ ।।।।दीप्तं पतङ्गा ज्वलनं यथा ।। ६.९७.२ ।।
Mahendrashanikalpena talenabhihatah kshitau
, Diptam patanga jvalanam yatha
97.32
पपात रुधिरक्लिन्नः शोणितं च समुद्वमन्।
स्रोतोभ्यस्तु विरूपाक्षो जलं प्रस्रवणादिव ।। ६.९७.३२ ।।
Papata rudhiraklinnah shonitam cha samudvaman
Srotobhyastu virupaksho jalam prasravanadiva
97.33
विवृत्तनयनं क्रोधात् सफेनं रुधिराप्लुतम्।
ददृशुस्ते विरूपाक्षं विरूपाक्षतरं कृतम् ।। ६.९७.३३ ।।
Vivrittanayanam krodhat saphenam rudhiraplutam
Dadrishuste virupaksham virupakshataram kritam
97.34
स्फुरन्तं परिवर्तन्तं पार्श्वेन रुधिरोक्षितम्।
करुणं च विनर्दन्तं ददृशुः कपयो रिपुम् ।। ६.९७.३४ ।।
Sphurantam parivartantam parshvena rudhirokshitam
Karunam cha vinardantam dadrishuh kapayo ripum
97.35
तथा तु तौ संयति सम्प्रयुक्तौ तरस्विनौ वानरराक्षसानाम्।
बलार्णवौ सस्वनतुः सुभीमं महार्णवौ द्वाविव भिन्नवेलौ ।। ६.९७.३५ ।।
Tatha tu tau sanyati samprayuktau tarasvinau vanararakshasanam
Balarnavau sasvanatuh subhimam maharnavau dvaviva bhinnavelau
97.36
विनाशितं प्रेक्ष्य विरूपनेत्रं महाबलं तं हरिपार्थिवेन।
बलं समस्तं कपिराक्षसानामुन्मत्तगङ्गाप्रतिमं बभूव ।। ६.९७.३६ ।।
Vinashitam prekshya virupanetram mahabalam tam hariparthivena
Balam samastam kapirakshasanamunmattagangapratimam babhuva
97.37
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे सप्तनवतितमः सर्गः ।
। ९७ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande saptanavatitamah sargah