UtshovSarga 96
96.1
आर्तानां राक्षसीनां तु लङ्कायां वै कुले कुले।
रावणः करुणं शब्दं शुश्राव परिदेवितम् ।। ६.९६.१ ।।
Artanam rakshasinam tu lankayam vai kule kule
Ravanah karunam shabdam shushrava paridevitam
96.2
स तु दीर्घं विनिश्वस्य मुहूर्तं ध्यानमास्थितः।
बभूव परमक्रुद्धो रावणो भीमदर्शनः ।। ६.९६.२ ।।
Sa tu dirgham vinishvasya muhurtam dhyanamasthitah
Babhuva paramakruddho ravano bhimadarshanah
96.3
सन्दश्य दशनैरोष्ठं क्रोधसंरक्तलोचनः।
राक्षसैरपि दुर्दर्शः कालाग्निरिव मूर्च्छितः ।। ६.९६.३ ।।
Sandashya dashanairoshtham krodhasanraktalochanah
Rakshasairapi durdarshah kalagniriva murchchhitah
96.4
उवाच च समीपस्थान् राक्षसान् राक्षसेश्वरः।
भयाव्यक्तकथस्तत्र निर्दहन्निव चक्षुषा ।। ६.९६.४ ।।
Uvacha cha samipasthan rakshasan rakshaseshvarah
Bhayavyaktakathastatra nirdahanniva chakshusha
96.5
महोदरमाहपार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम्।
शीघ्रं वदत सैन्यानि निर्यातेति ममाज्ञया ।। ६.९६.५ ।।
Mahodaramahaparshvau virupaksham cha rakshasam
Shighram vadata sainyani niryateti mamagyaya
96.6
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राक्षसास्ते भयार्दिताः।
चोदयामासुरव्यग्रान् राक्षसांस्तान् नृपाज्ञया ।। ६.९६.६ ।।
Tasya tadvachanam shrutva rakshasaste bhayarditah
Chodayamasuravyagran rakshasanstan nripagyaya
96.7
ते तु सर्वे तथेत्युक्त्वा राक्षसा घोरदर्शनाः।
कृतस्वस्त्ययनाः सर्वे रणायाभिमुखा ययुः ।। ६.९६.७ ।।
Te tu sarve tathetyuktva rakshasa ghoradarshanah
Kritasvastyayanah sarve ranayabhimukha yayuh
96.8
प्रतिपूज्य यथान्यायं रावणं ते निशाचराः।
तस्थुः प्राञ्जलयः सर्वे भर्तुर्विजयकाङ्क्षिणः ।। ६.९६.८ ।।
Pratipujya yathanyayam ravanam te nishacharah
Tasthuh pranjalayah sarve bharturvijayakankshinah
96.9
अथोवाच प्रहस्यैतान् रावणः क्रोधमूर्च्छितः।
महोदरमहापार्श्वौ विरूपाक्षं च राक्षसम् ।। ६.९६.९ ।।
Athovacha prahasyaitan ravanah krodhamurchchhitah
Mahodaramahaparshvau virupaksham cha rakshasam
96.10
अद्य बाणैर्धनुर्मुक्तैर्युगान्तादित्यसन्निभैः।
राघवं लक्ष्मणं चैव नेष्यामि यमसादनम् ।। ६.९६.१० ।।
Adya banairdhanurmuktairyugantadityasannibhaih
Raghavam lakshmanam chaiva neshyami yamasadanam
96.11
खरस्य कुम्भकर्णस्य प्रहस्तेन्द्रजितोस्तथा।
करिष्यामि प्रतीकारमद्य शत्रुवधादहम् ।। ६.९६.११ ।।
Kharasya kumbhakarnasya prahastendrajitostatha
Karishyami pratikaramadya shatruvadhadaham
96.12
नैवान्तरिक्षं न दिशो न नद्यो नापि सागराः।
प्रकाशत्वं गमिष्यन्ति मद्बाणजलदावृताः ।। ६.९६.१२ ।।
Naivantariksham na disho na nadyo napi sagarah
Prakashatvam gamishyanti madbanajaladavritah
96.13
अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः।
धनुषा शरजालेन विधमिष्यामि पत्रिणा ।। ६.९६.१३ ।।
Adya vanaramukhyanam tani yuthani bhagashah
Dhanusha sharajalena vidhamishyami patrina
96.14
अद्य वानरसैन्यानि रथेन पवनौजसा।
धनुःसमुद्रादुद्भूतैर्मथिष्यामि शरोर्मिभिः ।। ६.९६.१४ ।।
Adya vanarasainyani rathena pavanaujasa
Dhanuhsamudradudbhutairmathishyami sharormibhih
96.15
आकोशपद्मवक्त्राणि पद्मकेसरवर्चसाम्।
अद्य यूथतटाकानि गजवत् प्रमथाम्यहम् ।। ६.९६.१५ ।।
Akoshapadmavaktrani padmakesaravarchasam
Adya yuthatatakani gajavat pramathamyaham
96.16
सशरैरद्य वदनैः सङ्ख्ये वानरयूथपाः।
मण्डयिष्यन्ति वसुधां सनालैरिव पङ्कजैः ।। ६.९६.१६ ।।
Sasharairadya vadanaih sankhye vanarayuthapah
Mandayishyanti vasudham sanalairiva pankajaih
96.17
अद्य युद्धप्रचण्डानां हरीणां द्रुमयोधिनाम्।
मुक्तेनैकेषुणा युद्धे भेत्स्यामि च शतं शतम् ।। ६.९६.१७ ।।
Adya yuddhaprachandanam harinam drumayodhinam
Muktenaikeshuna yuddhe bhetsyami cha shatam shatam
96.18
हतो भर्ता हतो भ्राता यासां च तनया हताः।
वधेनाद्य रिपोस्तासां करोम्यस्रप्रमार्जनम् ।। ६.९६.१८ ।।
Hato bharta hato bhrata yasam cha tanaya hatah
Vadhenadya ripostasam karomyasrapramarjanam
96.19
अद्य मद्बाणनिर्भिन्नैः प्रकीर्णैर्गतचेतनैः।
करोमि वानरैर्युद्धे यत्नावेक्ष्यतलां महीम् ।। ६.९६.१९ ।।
Adya madbananirbhinnaih prakirnairgatachetanaih
Karomi vanarairyuddhe yatnavekshyatalam mahim
96.20
अद्य गोमायवो गृध्रा ये च मांसाशिनो ऽपरे।
सर्वांस्तांस्तर्पयिष्यामि शत्रुमांसैः शरार्पितैः ।। ६.९६.२० ।।
Adya gomayavo gridhra ye cha mansashino pare
Sarvanstanstarpayishyami shatrumansaih shararpitaih
96.21
कल्प्यतां मे रथः शीघ्रं क्षिप्रमानीयतां धनुः।
अनुप्रयान्तु मां सर्वे ये ऽवशिष्टा निशाचराः ।। ६.९६.२१ ।।
Kalpyatam me rathah shighram kshipramaniyatam dhanuh
Anuprayantu mam sarve ye vashishta nishacharah
96.22
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा महापार्श्वो ऽब्रवीद्वचः।
बलाध्यक्षान् स्थितांस्तत्र बलं सन्त्वर्यतामिति ।। ६.९६.२२ ।।
Tasya tadvachanam shrutva mahaparshvo bravidvachah
Baladhyakshan sthitanstatra balam santvaryatamiti
96.23
बलाध्यक्षास्तु संरब्धा राक्षसांस्तान् गृहाद्गृहात्।
चोदयन्तः परिययुर्लङ्कायां तु महाबलाः ।। ६.९६.२३ ।।
Baladhyakshastu sanrabdha rakshasanstan grihadgrihat
Chodayantah pariyayurlankayam tu mahabalah
96.24
ततो मुहूर्तान्निष्पेतू राक्षसा भीमदर्शनाः।
नर्दन्तो भीमवदना नानाप्रहरणैर्भुजैः ।। ६.९६.२४ ।।
Tato muhurtannishpetu rakshasa bhimadarshanah
Nardanto bhimavadana nanapraharanairbhujaih
96.25
असिभिः पट्टिशैः शूलैर्गदाभिर्मुसलैर्हुलैः।
शक्तिभिस्तीक्ष्णधाराभिर्महद्भिः कूटमुद्गरैः ।। ६.९६.२५ ।।
Asibhih pattishaih shulairgadabhirmusalairhulaih
Shaktibhistikshnadharabhirmahadbhih kutamudgaraih
96.26
यष्टिभिर्विमलैश्चक्रैर्निशितैश्च परश्वधैः।
भिण्डिपालैः शतघ्नीभिरन्यैश्चापि वरायुधैः ।। ६.९६.२६ ।।
Yashtibhirvimalaishchakrairnishitaishcha parashvadhaih
Bhindipalaih shataghnibhiranyaishchapi varayudhaih
96.27
अथानयद्बलाध्यक्षः सत्वरो रावणाज्ञया।
द्रुतं सूतसमायुक्तं युक्ताष्टतुरगं रथम् ।। ६.९६.२७ ।।
Athanayadbaladhyakshah satvaro ravanagyaya
Drutam sutasamayuktam yuktashtaturagam ratham
96.28
आरुरोह रथं भीमो दीप्यमानं स्वतेजसा ।
। ६.९६.२८ ।।
Aruroha ratham bhimo dipyamanam svatejasa
96.29
ततः प्रयातः सहसा राक्षसैर्बहुभिर्वृतः।
रावणः सत्त्वगाम्भीर्याद्दारयन्निव मेदिनीम् ।। ६.९६.२९ ।।
Tatah prayatah sahasa rakshasairbahubhirvritah
Ravanah sattvagambhiryaddarayanniva medinim
96.30
रावणेनाभ्यनुज्ञातौ महापार्श्वमहोदरौ।
विरूपाक्षश्च दुर्धर्षो रथानारुरुहुस्तदा ।। ६.९६.३० ।।
Ravanenabhyanugyatau mahaparshvamahodarau
Virupakshashcha durdharsho rathanaruruhustada
96.31
ते तु हृष्टा विनर्दन्तो भिन्दन्त इव मेदिनीम्।
नादं घोरं विमुञ्जन्तो निर्ययुर्जयकांक्षिणः ।। ६.९६.३१ ।।
Te tu hrishta vinardanto bhindanta iva medinim
Nadam ghoram vimunjanto niryayurjayakankshinah
96.32
ततो युद्धाय तेजस्वी रक्षोगणबलैर्वृतः।
निर्ययावुद्यतधनुः कालान्तकयमोपमः ।। ६.९६.३२ ।।
Tato yuddhaya tejasvi rakshoganabalairvritah
Niryayavudyatadhanuh kalantakayamopamah
96.33
ततः प्रजवनाश्वेन रथेन स महारथः।
द्वारेण निर्ययौ तेन यत्र तौ रामलक्ष्मणौ ।। ६.९६.३३ ।।
Tatah prajavanashvena rathena sa maharathah
Dvarena niryayau tena yatra tau ramalakshmanau
96.34
ततो नष्टप्रभः सूर्यो दिशश्च तिमिरावृताः ।
। ६.९६.३४ ।।
Tato nashtaprabhah suryo dishashcha timiravritah
96.35
द्विजाश्च नेदुर्घोराश्च सञ्चचालेव मेदिनी।
ववर्ष रुधिरं देवश्चस्खलुस्तुरगाः पथि ।। ६.९६.३५ ।।
Dvijashcha nedurghorashcha sanchachaleva medini
Vavarsha rudhiram devashchaskhalusturagah pathi
96.36
ध्वजाग्रे न्यपतद्गृध्रो विनेदुश्चाशिवं शिवाः।
नयनं चास्फुरद्वामं सव्यो बाहुरकम्पत ।। ६.९६.३६ ।।
Dhvajagre nyapatadgridhro vinedushchashivam shivah
Nayanam chasphuradvamam savyo bahurakampata
96.37
विवर्णं वदनं चासीत् किञ्चिदभ्रश्यत स्वरः ।
। ६.९६.३७ ।।
Vivarnam vadanam chasit kinchidabhrashyata svarah
96.38
ततो निष्पततो युद्धे दशग्रीवस्य रक्षसः।
रणे निधनशंसीनि रूपाण्येतानि जज्ञिरे ।। ६.९६.३८ ।।
Tato nishpatato yuddhe dashagrivasya rakshasah
Rane nidhanashansini rupanyetani jagyire
96.39
अन्तरिक्षात् पपातोल्का निर्घातसमनिस्वना।
विनेदुरशिवा गृध्रा वायसैरनुनादिताः ।। ६.९६.३९ ।।
Antarikshat papatolka nirghatasamanisvana
Vinedurashiva gridhra vayasairanunaditah
96.40
एतानचिन्तयन् घोरानुत्पातान् समुपस्थितान्।
निर्ययौ रावणो मोहाद्वधार्थी कालचोदितः ।। ६.९६.४० ।।
Etanachintayan ghoranutpatan samupasthitan
Niryayau ravano mohadvadharthi kalachoditah
96.41
तेषां तु रथघोषेण राक्षसानां महात्मनाम्।
वानराणामपि चमूर्युद्धायैवाभ्यवर्तत ।। ६.९६.४१ ।।
Tesham tu rathaghoshena rakshasanam mahatmanam
Vanaranamapi chamuryuddhayaivabhyavartata
96.42
तेषां तु तुमुलं युद्धं बभूव कपिरक्षसाम्।
अन्योन्यमाह्वयानानां क्रुद्धानां जयमिच्छताम् ।। ६.९६.४२ ।।
Tesham tu tumulam yuddham babhuva kapirakshasam
Anyonyamahvayananam kruddhanam jayamichchhatam
96.43
ततः क्रुद्धो दशग्रीवः शरैः काञ्चनभूषणैः।
वानराणामनीकेषु चकार कदनं महत् ।। ६.९६.४३ ।।
Tatah kruddho dashagrivah sharaih kanchanabhushanaih
Vanaranamanikeshu chakara kadanam mahat
96.44
निकृत्तशिरसः केचिद्रावणेन वलीमुखाः।
केचिद्विच्छिन्न हृदयाः केचिच्छ्रोत्रविवर्जिताः।निरुच्छ्वासा हताः केचित् केचित् पार्श्वेषु दारिताः ।। ६.९६.४४ ।।
Nikrittashirasah kechidravanena valimukhah
Kechidvichchhinna hridayah kechichchhrotravivarjitah, niruchchhvasa hatah kechit kechit parshveshu daritah
96.45
केचिद्विभिन्नशिरसः केचिच्चक्षुर्विवर्जिताः ।
। ६.९६.४५ ।।
Kechidvibhinnashirasah kechichchakshurvivarjitah
96.46
दशाननः क्रोधविवृत्तनेत्रो यतो यतो ऽभ्येति रथेन सङ्ख्ये।
ततस्ततस्तस्य शरप्रवेगं सोढुं न शेकुर्हरिपुङ्गवास्ते ।। ६.९६.४६ ।।
Dashananah krodhavivrittanetro yato yato bhyeti rathena sankhye
Tatastatastasya sharapravegam sodhum na shekurharipungavaste
96.47
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे षण्णवतितमः सर्गः ।
। ९६ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande shannavatitamah sargah