UtshovSarga 93
93.1
ततः पौलस्त्यसचिवाः श्रुत्वा चेन्द्रजितं हतम्।
आचचक्षुरभिज्ञाय दशग्रीवाय सव्यथाः ।। ६.९३.१ ।।
Tatah paulastyasachivah shrutva chendrajitam hatam
Achachakshurabhigyaya dashagrivaya savyathah
93.2
युद्धे हतो महाराज लक्ष्मणेन तवात्मजः।
विभीषणसहायेन मिषतां नो महाद्युतिः ।। ६.९३.२ ।।
Yuddhe hato maharaja lakshmanena tavatmajah
Vibhishanasahayena mishatam no mahadyutih
93.3
शूरः शूरेण सङ्गम्य संयुगेष्वपरजितः।
लक्ष्मणेन हतः शूरः पुत्रस्तु विबुधेन्द्रजित्।गतः स परमान् लोकान् शरैः सन्ताप्य लक्ष्मणम् ।। ६.९३.३ ।।
Shurah shurena sangamya sanyugeshvaparajitah
Lakshmanena hatah shurah putrastu vibudhendrajit, gatah sa paraman lokan sharaih santapya lakshmanam
93.4
स तं प्रतिभयं श्रुत्वा वधं पुत्रस्य दारुणम्।
घोरमिन्द्रजितः सङ्ख्ये कश्मलं चाविशन्महत् ।। ६.९३.४ ।।
Sa tam pratibhayam shrutva vadham putrasya darunam
Ghoramindrajitah sankhye kashmalam chavishanmahat
93.5
उपलभ्य चिरात् सञ्ज्ञां राजा राक्षसपुङ्गवः।
पुत्रशोकार्दितो दीनो विललापाकुलेन्द्रियः ।। ६.९३.५ ।।
Upalabhya chirat sangyam raja rakshasapungavah
Putrashokardito dino vilalapakulendriyah
93.6
हा राक्षसचमूमुख्य मम वत्स महारथ।
जित्वेन्द्रं कथमद्य त्वं लक्ष्मणस्य वशं गतः ।। ६.९३.६ ।।
Ha rakshasachamumukhya mama vatsa maharatha
Jitvendram kathamadya tvam lakshmanasya vasham gatah
93.7
ननु त्वमिषुभिः क्रुद्धो भिन्द्याः कालान्तकावपि।
मन्दरस्यापि शृङ्गाणि किं पुनर्लक्ष्मणं युधि ।। ६.९३.७ ।।
Nanu tvamishubhih kruddho bhindyah kalantakavapi
Mandarasyapi shringani kim punarlakshmanam yudhi
93.8
अद्य वैवस्वतो राजा भूयो बहुमतो मम।
येनाद्य त्वं महाबाहो संयुक्तः कालधर्मणा ।। ६.९३.८ ।।
Adya vaivasvato raja bhuyo bahumato mama
Yenadya tvam mahabaho sanyuktah kaladharmana
93.9
एष पन्थाः सुयोधानां सर्वामरगणेष्वपि ।
। ६.९३.९ ।।
Esha panthah suyodhanam sarvamaraganeshvapi
93.10
यः कृते हन्यते भर्तुः स पुमान् स्वर्गमृच्छति।
अद्य देवगणाः सर्वे लोकपालास्तथर्षयः।हतमिन्द्रजितं श्रुत्वा सुखं स्वप्स्यन्ति निर्भयाः ।। ६.९३.१० ।।
Yah krite hanyate bhartuh sa puman svargamrichchhati
Adya devaganah sarve lokapalastatharshayah, hatamindrajitam shrutva sukham svapsyanti nirbhayah
93.11
अद्य लोकास्त्रयः कृत्स्ना पृथिवी च सकानना।
एकेनेन्द्रजिता हीना शून्येव प्रतिभाति मे ।। ६.९३.११ ।।
Adya lokastrayah kritsna prithivi cha sakanana
Ekenendrajita hina shunyeva pratibhati me
93.12
अद्य नैर्ऋतकन्यानां श्रोष्याम्यन्तःपुरे रवम्।
करेणुसङ्घस्य यथा निनादं गिरिगह्वरे ।। ६.९३.१२ ।।
Adya nairritakanyanam shroshyamyantahpure ravam
Karenusanghasya yatha ninadam girigahvare
93.13
यौवराज्यं च लङ्कां च रक्षांसि च परन्तप।
मातरं मां च भार्यां च क्व गतो ऽसि विहाय नः ।। ६.९३.१३ ।।
Yauvarajyam cha lankam cha rakshansi cha parantapa
Mataram mam cha bharyam cha kva gato si vihaya nah
93.14
मम नाम त्वया वीर गतस्य यमसादनम्।
प्रेतकार्याणि कार्याणि विपरीते हि वर्तसे ।। ६.९३.१४ ।।
Mama nama tvaya vira gatasya yamasadanam
Pretakaryani karyani viparite hi vartase
93.15
स त्वं जीवति सुग्रीवे लक्ष्मणे च सराघवे।
मम शल्यमनुद्धृत्य क्व गतो ऽसि विहाय नः ।। ६.९३.१५ ।।
Sa tvam jivati sugrive lakshmane cha saraghave
Mama shalyamanuddhritya kva gato si vihaya nah
93.16
एवमादिविलापार्तं रावणं राक्षसाधिपम्।
आविवेश महान् कोपः पुत्रव्यसनसम्भवः ।। ६.९३.१६ ।।
Evamadivilapartam ravanam rakshasadhipam
Avivesha mahan kopah putravyasanasambhavah
93.17
प्रकृत्या कोपनं ह्येनं पुत्रस्य पुनराधयः।
दीप्तं सन्दीपयामासुर्घर्मे ऽर्कमिव रश्मयः ।। ६.९३.१७ ।।
Prakritya kopanam hyenam putrasya punaradhayah
Diptam sandipayamasurgharme rkamiva rashmayah
93.18
ललाटे भ्रुकुटीभिश्च सङ्गताभिर्व्यारोचत।
युगान्ते सह नक्रैस्तु महोर्मिभिरिवोदधिः ।। ६.९३.१८ ।।
Lalate bhrukutibhishcha sangatabhirvyarochata
Yugante saha nakraistu mahormibhirivodadhih
93.19
कोपाद्विजृम्भमाणस्य वक्त्राद् व्यक्तमभिज्वलन्।
उत्पपात स भूयो ऽग्निर्वृत्रस्य वदनादिव ।। ६.९३.१९ ।।
Kopadvijrimbhamanasya vaktrad vyaktamabhijvalan
Utpapata sa bhuyo gnirvritrasya vadanadiva
93.20
स पुत्रवधसन्तप्तः शूरः क्रोधवशं गतः।
समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या वैदेह्या रोचयद्वधम् ।। ६.९३.२० ।।
Sa putravadhasantaptah shurah krodhavasham gatah
Samikshya ravano buddhya vaidehya rochayadvadham
93.21
तस्य प्रकृत्या रक्ते च रक्ते क्रोधाग्निना ऽपि च।
रावणस्य महाघोरे दीप्ते नेत्रे बभूवतुः ।। ६.९३.२१ ।।
Tasya prakritya rakte cha rakte krodhagnina pi cha
Ravanasya mahaghore dipte netre babhuvatuh
93.22
घोरं प्रकृत्या रूपं तत्तस्य क्रोधाग्निमूर्च्छितम्।
बभूव रूपं क्रुद्धस्य रुद्धस्येव दुरासदम् ।। ६.९३.२२ ।।
Ghoram prakritya rupam tattasya krodhagnimurchchhitam
Babhuva rupam kruddhasya ruddhasyeva durasadam
93.23
तस्य क्रुद्धस्य नेत्राभ्यां प्राप्ततन्नस्रबिन्दवः।
दीप्ताभ्यामिव दीपाभ्यां सार्चिषः स्नेहबिन्दवः ।। ६.९३.२३ ।।
Tasya kruddhasya netrabhyam praptatannasrabindavah
Diptabhyamiva dipabhyam sarchishah snehabindavah
93.24
दन्तान् विदशतस्तस्य श्रूयते दशनस्वनः।
यन्त्रस्यावेष्ट्यमानस्य महतो दानवैरिव ।। ६.९३.२४ ।।
Dantan vidashatastasya shruyate dashanasvanah
Yantrasyaveshtyamanasya mahato danavairiva
93.25
कालाग्निरिव सङ्क्रुद्धो यां यां दिशमवैक्षत।
तस्यां तस्यां भयत्रस्ता राक्षसाः संविलिल्यिरे ।। ६.९३.२५ ।।
Kalagniriva sankruddho yam yam dishamavaikshata
Tasyam tasyam bhayatrasta rakshasah sanvililyire
93.26
तमन्तकमिव क्रुद्धं चराचरचिखादिषुम्।
वीक्षमाणं दिशः सर्वा राक्षसा नोपचक्रमुः ।। ६.९३.२६ ।।
Tamantakamiva kruddham characharachikhadishum
Vikshamanam dishah sarva rakshasa nopachakramuh
93.27
ततः परमसङ्क्रुद्धो रावणो राक्षसाधिपः।
अब्रवीद्रक्षसां मध्ये संस्तम्भयिषुराहवे ।। ६.९३.२७ ।।
Tatah paramasankruddho ravano rakshasadhipah
Abravidrakshasam madhye sanstambhayishurahave
93.28
मया वर्षसहस्राणि चरित्वा दुश्चरं तपः।
तेषु तेष्ववकाशेषु स्वयम्भूः परितोषितः ।। ६.९३.२८ ।।
Maya varshasahasrani charitva dushcharam tapah
Teshu teshvavakasheshu svayambhuh paritoshitah
93.29
तस्यैव तपसो व्युष्ट्या प्रसादाच्च स्वयम्भुवः।
नासुरेभ्यो न देवेभ्यो भयं मम कदाचन ।। ६.९३.२९ ।।
Tasyaiva tapaso vyushtya prasadachcha svayambhuvah
Nasurebhyo na devebhyo bhayam mama kadachana
93.30
कवचं ब्रह्मदत्तं मे यदादित्यसमप्रभम्।
देवासुरविमर्देषु न भिन्नं वज्रशक्तिभिः ।। ६.९३.३० ।।
Kavacham brahmadattam me yadadityasamaprabham
Devasuravimardeshu na bhinnam vajrashaktibhih
93.31
तेन मामद्य संयुक्तं रथस्थमिह संयुगे।
प्रतीयात् को ऽद्य मामाजौ साक्षादपि पुरन्दरः ।। ६.९३.३१ ।।
Tena mamadya sanyuktam rathasthamiha sanyuge
Pratiyat ko dya mamajau sakshadapi purandarah
93.32
यत्तदा ऽभिप्रसन्नेन सशरं कार्मुकं महत्।
देवासुरविमर्देषु मम दत्तं स्वयम्भुवा ।। ६.९३.३२ ।।
Yattada bhiprasannena sasharam karmukam mahat
Devasuravimardeshu mama dattam svayambhuva
93.33
अद्य तूर्यशतैर्भीमं धनुरुत्थाप्यतां मम।
रामलक्ष्मणयोरेव वधाय परमाहवे ।। ६.९३.३३ ।।
Adya turyashatairbhimam dhanurutthapyatam mama
Ramalakshmanayoreva vadhaya paramahave
93.34
स पुत्रवधसन्तप्तः शूरः क्रोधवशं गतः।
समीक्ष्य रावणो बुद्ध्या सीतां हन्तुं व्यवस्यत ।। ६.९३.३४ ।।
Sa putravadhasantaptah shurah krodhavasham gatah
Samikshya ravano buddhya sitam hantum vyavasyata
93.35
प्रत्यवेक्ष्य तु ताम्राक्षः सुघोरो घोरदर्शनः।
दीनो दीनस्वरान् सर्वांस्तानुवाच निशाचरान् ।। ६.९३.३५ ।।
Pratyavekshya tu tamrakshah sughoro ghoradarshanah
Dino dinasvaran sarvanstanuvacha nishacharan
93.36
मायया मम वत्सेन वञ्चनार्थं वनौकसाम्।
किञ्चिदेव हतं तत्र सीतेयमिति दर्शितम् ।। ६.९३.३६ ।।
Mayaya mama vatsena vanchanartham vanaukasam
Kinchideva hatam tatra siteyamiti darshitam
93.37
तदिदं तथ्यमेवाहं करिष्ये प्रियमात्मनः।
वैदेहीं नाशयिष्यामि क्षत्रबन्धुमनुव्रताम् ।। ६.९३.३७ ।।
Tadidam tathyamevaham karishye priyamatmanah
Vaidehim nashayishyami kshatrabandhumanuvratam
93.38
इत्येवमुक्त्वा सचिवान् खड्गमाशु परामृशत् ।
। ६.९३.३८ ।।
Ityevamuktva sachivan khadgamashu paramrishat
93.39
उद्धृत्य गुणसम्पन्नं विमलाम्बरवर्चसम्।
निष्पपात स वेगेन सभार्यः सचिवैर्वृतः ।। ६.९३.३९ ।।
Uddhritya gunasampannam vimalambaravarchasam
Nishpapata sa vegena sabharyah sachivairvritah
93.40
रावणः पुत्रशोकेन भृशमाकुलचेतनः।
सङ्क्रुद्धः खड्गमादाय सहसा यत्र मैथिली ।। ६.९३.४० ।।
Ravanah putrashokena bhrishamakulachetanah
Sankruddhah khadgamadaya sahasa yatra maithili
93.41
व्रजन्तं राक्षसं प्रेक्ष्य सिंहनादं प्रचुक्रुशुः।
ऊचुश्चान्योन्यमाश्लिष्य सङ्क्रुद्धं प्रेक्ष्य राक्षसाः ।। ६.९३.४१ ।।
Vrajantam rakshasam prekshya sinhanadam prachukrushuh
Uchushchanyonyamashlishya sankruddham prekshya rakshasah
93.42
अद्यैनं तावुभौ दृष्ट्वा भ्रातरौ प्रव्यथिष्यतः।
लोकपाला हि चत्वारः क्रुद्धेनानेन निर्जिताः ।। ६.९३.४२ ।।
Adyainam tavubhau drishtva bhratarau pravyathishyatah
Lokapala hi chatvarah kruddhenanena nirjitah
93.43
बहवः शत्रवश्चापि संयुगेषु निपातिताः।
त्रिषु लोकेषु रत्नानि भुङ्क्ते चाहृत्य रावणः ।। ६.९३.४३ ।।
Bahavah shatravashchapi sanyugeshu nipatitah
Trishu lokeshu ratnani bhunkte chahritya ravanah
93.44
विक्रमे च बले चैव नास्त्यस्य सदृशो भुवि ।
। ६.९३.४४ ।।
Vikrame cha bale chaiva nastyasya sadrisho bhuvi
93.45
तेषां सञ्जल्पमानानामशोकवनिकां गताम्।
अभिदुद्राव वैदेहीं रावणः क्रोधमूर्च्छितः ।। ६.९३.४५ ।।
Tesham sanjalpamananamashokavanikam gatam
Abhidudrava vaidehim ravanah krodhamurchchhitah
93.46
वार्यमाणः सुसङ्क्रुद्धः सुहृद्भिर्हितबुद्धिभिः।
अभ्यधावत सङ्क्रुद्धः खे ग्रहो रोहिणीमिव ।। ६.९३.४६ ।।
Varyamanah susankruddhah suhridbhirhitabuddhibhih
Abhyadhavata sankruddhah khe graho rohinimiva
93.47
मैथिली रक्ष्यमाणा तु राक्षसीभिरनिन्दिता।
ददर्श राक्षसं क्रुद्धं निस्त्रिंशवरधारिणम् ।। ६.९३.४७ ।।
Maithili rakshyamana tu rakshasibhiranindita
Dadarsha rakshasam kruddham nistrinshavaradharinam
93.48
तं निशाम्य सनिस्त्रिंशं व्यथिता जनकात्मजा।
निवार्यमाणं बहुशः सुहृद्भिरनुवर्तिनम्।सीता दुःखसमाविष्टा विलपन्तीदमब्रवीत् ।। ६.९३.४८ ।।
Tam nishamya sanistrinsham vyathita janakatmaja
Nivaryamanam bahushah suhridbhiranuvartinam, sita duhkhasamavishta vilapantidamabravit
93.49
यथा ऽयं मामभिक्रुद्धः समभिद्रवति स्वयम्।
वधिष्यति सनाथां मामनाथामिव दुर्मतिः ।। ६.९३.४९ ।।
Yatha yam mamabhikruddhah samabhidravati svayam
Vadhishyati sanatham mamanathamiva durmatih
93.50
बहुशश्चोदयामास भर्तारं मामनुव्रताम्।
भार्या भव रमस्वेति प्रत्याख्यातो ध्रुवं मया ।। ६.९३.५० ।।
Bahushashchodayamasa bhartaram mamanuvratam
Bharya bhava ramasveti pratyakhyato dhruvam maya
93.51
सो ऽयं ममानुपस्थाने व्यक्तं नैराश्यमागतः।
क्रोधमोहसमाविष्टो निहन्तुं मां समुद्यतः ।। ६.९३.५१ ।।
So yam mamanupasthane vyaktam nairashyamagatah
Krodhamohasamavishto nihantum mam samudyatah
93.52
अथवा तौ नरव्याघ्रौ भ्रातरौ रामलक्ष्मणौ।
मन्निमित्तमनार्येण समरे ऽद्य निपातितौ।अहो धिङ्मन्निमित्तो ऽयं विनाशो राजपुत्रयोः ।। ६.९३.५२ ।।
Athava tau naravyaghrau bhratarau ramalakshmanau
Mannimittamanaryena samare dya nipatitau, aho dhinmannimitto yam vinasho rajaputrayoh
93.53
अथवा पुत्रशोकेन अहत्वा रामलक्ष्मणौ।
विधमिष्यति मां रौद्रो राक्षसः पापनिश्चयः ।। ६.९३.५३ ।।
Athava putrashokena ahatva ramalakshmanau
Vidhamishyati mam raudro rakshasah papanishchayah
93.54
हनूमतो ऽपि यद्वाक्यं न कृतं क्षुद्रया मया ।
। ६.९३.५४ ।।
Hanumato pi yadvakyam na kritam kshudraya maya
93.55
यद्यहं तस्य पृष्ठेन तदा यायामनिन्दिता।
नाद्यैवमनुशोचेयं भर्तुरङ्कगता सती ।। ६.९३.५५ ।।
Yadyaham tasya prishthena tada yayamanindita
Nadyaivamanushocheyam bharturankagata sati
93.56
मन्ये तु हृदयं तस्याः कौसल्यायाः फलिष्यति।
एकपुत्रा यदा पुत्रं विनष्टं श्रोष्यते युधि ।। ६.९३.५६ ।।
Manye tu hridayam tasyah kausalyayah phalishyati
Ekaputra yada putram vinashtam shroshyate yudhi
93.57
सा हि जन्म च बाल्यं च यौवनं च महात्मनः।
धर्मकार्यानुरूपं च रुदन्ती संस्मरिष्यति ।। ६.९३.५७ ।।
Sa hi janma cha balyam cha yauvanam cha mahatmanah
Dharmakaryanurupam cha rudanti sansmarishyati
93.58
निराशा निहते पुत्रे दत्त्वा श्राद्धमचेतना।
अग्निमारोक्ष्यते नूनमपो वा ऽपि प्रवेक्ष्यति ।। ६.९३.५८ ।।
Nirasha nihate putre dattva shraddhamachetana
Agnimarokshyate nunamapo va pi pravekshyati
93.59
धिगस्तु कुब्जामसतीं मन्थरां पापनिश्चयाम्।
यन्निमित्तमिदं दुःखं कौसल्या प्रतिपत्स्यते ।। ६.९३.५९ ।।
Dhigastu kubjamasatim mantharam papanishchayam
Yannimittamidam duhkham kausalya pratipatsyate
93.60
इत्येवं मैथिलीं दृष्ट्वा विलपन्तीं तपस्विनीम्।
रोहिणीमिव चन्द्रेण विना ग्रहवशं गताम् ।। ६.९३.६० ।।
Ityevam maithilim drishtva vilapantim tapasvinim
Rohinimiva chandrena vina grahavasham gatam
93.61
एतस्मिन्नन्तरे तस्य अमात्यो बुद्धिमान् शुचिः।
सुपार्श्वो नाम मेधावी राक्षसो राक्षसेश्वरम्।निवार्यमाणं सचिवैरिदं वचनमब्रवीत् ।। ६.९३.६१ ।।
Etasminnantare tasya amatyo buddhiman shuchih
Suparshvo nama medhavi rakshaso rakshaseshvaram, nivaryamanam sachivairidam vachanamabravit
93.62
कथं नाम दशग्रीव साक्षाद्वैश्रवणानुज।
हन्तुमिच्छसि वैदेहीं क्रोधाद्धर्ममपास्य हि ।। ६.९३.६२ ।।
Katham nama dashagriva sakshadvaishravananuja
Hantumichchhasi vaidehim krodhaddharmamapasya hi
93.63
वेदविद्याव्रतस्नातः स्वकर्मनिरतः सदा।
स्त्रियाः कस्माद्वधं वीर मन्यसे राक्षसेश्वर ।। ६.९३.६३ ।।
Vedavidyavratasnatah svakarmaniratah sada
Striyah kasmadvadham vira manyase rakshaseshvara
93.64
मैथिलीं रूपसम्पन्नां प्रत्यवेक्षस्व पार्थिव।
त्वमेव तु सहास्माभी राघवे क्रोधमुत्सृज ।। ६.९३.६४ ।।
Maithilim rupasampannam pratyavekshasva parthiva
Tvameva tu sahasmabhi raghave krodhamutsrija
93.65
अभ्युत्थानं त्वमद्यैव कृष्णपक्षचतुर्दशीम्।
कृत्वा निर्याह्यमावास्यां विजयाय बलैर्वृतः ।। ६.९३.६५ ।।
Abhyutthanam tvamadyaiva krishnapakshachaturdashim
Kritva niryahyamavasyam vijayaya balairvritah
93.66
शूरो धीमान् रथी खड्गी रथप्रवरमास्थितः।
हत्वा दशरथिं रामं भवान् प्राप्स्यति मैथिलीम् ।। ६.९३.६६ ।।
Shuro dhiman rathi khadgi rathapravaramasthitah
Hatva dasharathim ramam bhavan prapsyati maithilim
93.67
स तद्दुरात्मा सुहृदा निवेदितं वचः सुधर्म्यं प्रतिगृह्य रावणः।
गृहं जगामाथ ततश्च वीर्यवान् पुनः सभां च प्रययौ सुहृद्वृतः ।। ६.९३.६७ ।।
Sa tadduratma suhrida niveditam vachah sudharmyam pratigrihya ravanah
Griham jagamatha tatashcha viryavan punah sabham cha prayayau suhridvritah
93.68
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे त्रिनवतितमः सर्गः ।
। ९३ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande trinavatitamah sargah