UtshovSarga 91
91.1
स हताश्वो महातेजा भूमौ तिष्ठन्निशाचरः।
इन्द्रजित् परमक्रुद्धः सम्प्रजज्वाल तेजसा ।। ६.९१.१ ।।
Sa hatashvo mahateja bhumau tishthannishacharah
Indrajit paramakruddhah samprajajvala tejasa
91.2
तौ धन्विनौ जिघांसन्तावन्योन्यमिषुभिर्भृशम्।
विजयेनाभिनिष्क्रान्तौ वने गजवृषाविव ।। ६.९१.२ ।।
Tau dhanvinau jighansantavanyonyamishubhirbhrisham
Vijayenabhinishkrantau vane gajavrishaviva
91.3
निबर्हयन्तश्चान्योन्यं ते राक्षसवनौकसः।
भर्तारं न जहुर्युद्धे सम्पतन्तस्ततस्ततः ।। ६.९१.३ ।।
Nibarhayantashchanyonyam te rakshasavanaukasah
Bhartaram na jahuryuddhe sampatantastatastatah
91.4
ततस्तान् राक्षसान् सर्वान् हर्षयन् रावणात्मजः।
स्तुवानो हर्षमाणश्च इदं वचनमब्रवीत् ।। ६.९१.४ ।।
Tatastan rakshasan sarvan harshayan ravanatmajah
Stuvano harshamanashcha idam vachanamabravit
91.5
तमसा बहुलेनेमाः संसक्ताः सर्वतो दिशः।
नेह विज्ञायते स्वो वा परो वा राक्षसोत्तमाः ।। ६.९१.५ ।।
Tamasa bahulenemah sansaktah sarvato dishah
Neha vigyayate svo va paro va rakshasottamah
91.6
धृष्टं भवन्तो युध्यन्तु हरीणां मोहनाय वै।
अहं तु रथमास्थाय आगमिष्यामि संयुगम् ।। ६.९१.६ ।।
Dhrishtam bhavanto yudhyantu harinam mohanaya vai
Aham tu rathamasthaya agamishyami sanyugam
91.7
तथा भवन्तः कुर्वन्तु यथेमे काननौकसः।
न युद्ध्येयुर्दुरात्मानः प्रविष्टे नगरं मयि ।। ६.९१.७ ।।
Tatha bhavantah kurvantu yatheme kananaukasah
Na yuddhyeyurduratmanah pravishte nagaram mayi
91.8
इत्युक्त्वा रावणसुतो वञ्चयित्वा वनौकसः।
प्रविवेश पुरीं लङ्कां रथहेतोरमित्रहा ।। ६.९१.८ ।।
Ityuktva ravanasuto vanchayitva vanaukasah
Pravivesha purim lankam rathahetoramitraha
91.9
स रथं भूषयित्वा तु रुचिरं हेमभूषितम्।
प्रासासिशतसम्पूर्णं युक्तं परमवाजिभिः ।। ६.९१.९ ।।
Sa ratham bhushayitva tu ruchiram hemabhushitam
Prasasishatasampurnam yuktam paramavajibhih
91.10
अधिष्ठितं हयज्ञेन सूतेनाप्तोपदेशिना।
आरुरोह महातेजा रावणिः समितिञ्जयः ।। ६.९१.१० ।।
Adhishthitam hayagyena sutenaptopadeshina
Aruroha mahateja ravanih samitinjayah
91.11
स राक्षसगणैर्मुख्यैर्वृतो मन्दोदरीसुतः।
निर्ययौ नगरात्तूर्णं कृतान्तबलचोदितः ।। ६.९१.११ ।।
Sa rakshasaganairmukhyairvrito mandodarisutah
Niryayau nagaratturnam kritantabalachoditah
91.12
सो ऽभिनिष्क्रम्य नगरादिन्द्रजित् परवीरहा।
आभ्ययाज्जवनैरश्वैर्लक्ष्मणं सविभीषणम् ।। ६.९१.१२ ।।
So bhinishkramya nagaradindrajit paraviraha
Abhyayajjavanairashvairlakshmanam savibhishanam
91.13
ततो रथस्तमालोक्य सौमित्री रावणात्मजम्।
वानराश्च महावीर्या राक्षसश्च विभीषणः।विस्मयं परमं जग्मुर्लाघवात्तस्य धीमतः ।। ६.९१.१३ ।।
Tato rathastamalokya saumitri ravanatmajam
Vanarashcha mahavirya rakshasashcha vibhishanah, vismayam paramam jagmurlaghavattasya dhimatah
91.14
रावणिश्चापि सङ्क्रुद्धो रणे वानरयूथपान्।
पातयामास बाणौघैः शतशो ऽथ सहस्रशः ।। ६.९१.१४ ।।
Ravanishchapi sankruddho rane vanarayuthapan
Patayamasa banaughaih shatasho tha sahasrashah
91.15
स मण्डलीकृतधनू रावणिः समितिञ्जयः।
हरीनभ्यहनत् क्रुद्धः परं लाघवमास्थितः ।। ६.९१.१५ ।।
Sa mandalikritadhanu ravanih samitinjayah
Harinabhyahanat kruddhah param laghavamasthitah
91.16
ते वध्यमाना हरयो नाराचैर्भीमविक्रमाः।
सौमित्रिं शरणं प्राप्ताः प्रजापतिमिव प्रजाः ।। ६.९१.१६ ।।
Te vadhyamana harayo narachairbhimavikramah
Saumitrim sharanam praptah prajapatimiva prajah
91.17
ततः समरकोपेन ज्वलितो रघुनन्दनः।
चिच्छेद कार्मुकं तस्य दर्शयन् पाणिलाघवम् ।। ६.९१.१७ ।।
Tatah samarakopena jvalito raghunandanah
Chichchheda karmukam tasya darshayan panilaghavam
91.18
सो ऽन्यत् कार्मुकमादय सज्यं चक्रे त्वरन्निव।
तदप्यस्य त्रिभिर्बाणैर्लक्ष्मणो निरकृन्तत ।। ६.९१.१८ ।।
So nyat karmukamadaya sajyam chakre tvaranniva
Tadapyasya tribhirbanairlakshmano nirakrintata
91.19
अथैनं छिन्नधन्वानमाशीविषविषोपमैः।
विव्याधोरसि सौमित्री रावणिं पञ्चभिः शरैः ।। ६.९१.१९ ।।
Athainam chhinnadhanvanamashivishavishopamaih
Vivyadhorasi saumitri ravanim panchabhih sharaih
91.20
ते तस्य कायं निर्भिद्य महाकार्मुकनिस्सृताः।
निपेतुर्धरणीं बाणा रक्ता इव महोरगाः ।। ६.९१.२० ।।
Te tasya kayam nirbhidya mahakarmukanissritah
Nipeturdharanim bana rakta iva mahoragah
91.21
स भिन्नवर्मा रुधिरं वमन् वक्त्रेण रावणिः।
जग्राह कार्मुकश्रेष्ठं दृढज्यं बलवत्तरम् ।। ६.९१.२१ ।।
Sa bhinnavarma rudhiram vaman vaktrena ravanih
Jagraha karmukashreshtham dridhajyam balavattaram
91.22
स लक्ष्मणं समुद्दिश्य परं लाघवमास्थितः।
ववर्ष शरवर्षाणि वर्षाणीव पुरन्दरः ।। ६.९१.२२ ।।
Sa lakshmanam samuddishya param laghavamasthitah
Vavarsha sharavarshani varshaniva purandarah
91.23
मुक्तमिन्द्रजिता तत्तु शरवर्षमरिन्दमः।
अवारयदसम्भ्रान्तो लक्ष्मणः सुदुरासदम् ।। ६.९१.२३ ।।
Muktamindrajita tattu sharavarshamarindamah
Avarayadasambhranto lakshmanah sudurasadam
91.24
दर्शयामास च तदा रावणिं रघुनन्दनः।
असम्भ्रान्तो महातेजास्तदद्भुतमिवाभवत् ।। ६.९१.२४ ।।
Darshayamasa cha tada ravanim raghunandanah
Asambhranto mahatejastadadbhutamivabhavat
91.25
ततस्तान् राक्षसान् सर्वांस्त्रिभिरेकैकमाहवे ।
। ६.९१.२५ ।।
Tatastan rakshasan sarvanstribhirekaikamahave
91.26
अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं सम्प्रदर्शयन्।
राक्षसेन्द्रसुतं चापि बाणौघैः समताडयत् ।। ६.९१.२६ ।।
Avidhyat paramakruddhah shighrastram sampradarshayan
Rakshasendrasutam chapi banaughaih samatadayat
91.27
सो ऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुघातिना।
असक्तं प्रेषयामास लक्ष्मणाय बहून् शरान् ।। ६.९१.२७ ।।
So tividdho balavata shatruna shatrughatina
Asaktam preshayamasa lakshmanaya bahun sharan
91.28
तानप्राप्तान् शितैर्बाणैश्चिच्छेद रघुनन्दनः।
सारथेरस्य च रणे रथिनो रथसत्तमः।शिरो जहार धर्मात्मा भल्लेनानतपर्वणा ।। ६.९१.२८ ।।
Tanapraptan shitairbanaishchichchheda raghunandanah
Saratherasya cha rane rathino rathasattamah, shiro jahara dharmatma bhallenanataparvana
91.29
असूतास्ते हयास्तत्र रथमूहुरविक्लवाः।
मण्डलान्यभिधावन्तस्तदद्भुतमिवाभवत् ।। ६.९१.२९ ।।
Asutaste hayastatra rathamuhuraviklavah
Mandalanyabhidhavantastadadbhutamivabhavat
91.30
अमर्षवशमापन्नः सौमित्रिर्द्दढविक्रमः।
प्रत्यविद्ध्यद्धयांस्तस्य शरैर्वित्रासयन् रणे ।। ६.९१.३० ।।
Amarshavashamapannah saumitrirddadhavikramah
Pratyaviddhyaddhayanstasya sharairvitrasayan rane
91.31
अमृष्यमाणस्तत्कर्म रावणस्य सुतो बली।
विव्याध दशभिर्बाणैः सौमित्रिं तममर्षणम् ।। ६.९१.३१ ।।
Amrishyamanastatkarma ravanasya suto bali
Vivyadha dashabhirbanaih saumitrim tamamarshanam
91.32
ते तस्य वज्रप्रतिमाः शराः सर्पविषोपमाः।
विलयं जग्मुराहत्य कवचं काञ्चनप्रभम् ।। ६.९१.३२ ।।
Te tasya vajrapratimah sharah sarpavishopamah
Vilayam jagmurahatya kavacham kanchanaprabham
91.33
अभेद्यकवचं मत्वा लक्ष्मणं रावणात्मजः।
ललाटे लक्ष्मणं बाणैः सुपुङ्खैस्त्रिभिरिन्द्रजित्।अविध्यत् परमक्रुद्धः शीघ्रास्त्रं च प्रदर्शयन् ।। ६.९१.३३ ।।
Abhedyakavacham matva lakshmanam ravanatmajah
Lalate lakshmanam banaih supunkhaistribhirindrajit, avidhyat paramakruddhah shighrastram cha pradarshayan
91.34
तैः पृषत्कैर्ललाटस्थैः शुशुभे रघुनन्दनः।
रणाग्रे समरश्लाघी त्रिशृङ्ग इव पर्वतः ।। ६.९१.३४ ।।
Taih prishatkairlalatasthaih shushubhe raghunandanah
Ranagre samarashlaghi trishringa iva parvatah
91.35
स तथा ह्यर्दितो बाणै राक्षसेन महामृधे।
तमाशु प्रतिविव्याध लक्ष्मणः पञ्चभिः शरैः।विकृष्येन्द्रजितो युद्धे वदने शुभकुण्डले ।। ६.९१.३५ ।।
Sa tatha hyardito banai rakshasena mahamridhe
Tamashu prativivyadha lakshmanah panchabhih sharaih, vikrishyendrajito yuddhe vadane shubhakundale
91.36
लक्ष्मणेन्द्रजितौ वीरौ महाबलशरासनौ।
अन्योन्यं जघ्नतुर्बाणैर्विशिखैर्भीमविक्रमौ ।। ६.९१.३६ ।।
Lakshmanendrajitau virau mahabalasharasanau
Anyonyam jaghnaturbanairvishikhairbhimavikramau
91.37
ततः शोणितदिग्धाङ्गौ लक्ष्मणेन्द्रजितावुभौ।
रणे तौ रेजतुर्वीरौ पुष्पिताविव किंशुकौ ।। ६.९१.३७ ।।
Tatah shonitadigdhangau lakshmanendrajitavubhau
Rane tau rejaturvirau pushpitaviva kinshukau
91.38
तौ परस्परमभ्येत्य सर्वगात्रेषु धन्विनौ।
घोरैर्विव्यधतुर्बाणैः कृतभावावुभौ जये ।। ६.९१.३८ ।।
Tau parasparamabhyetya sarvagatreshu dhanvinau
Ghorairvivyadhaturbanaih kritabhavavubhau jaye
91.39
ततः समरकोपेन संयुक्तो रावणात्मजः।
विभीषणं त्रिभिर्बाणैर्विव्याध वदने शुभे ।। ६.९१.३९ ।।
Tatah samarakopena sanyukto ravanatmajah
Vibhishanam tribhirbanairvivyadha vadane shubhe
91.40
अयोमुखैस्त्रिर्भिर्विद्ध्वा राक्षसेन्द्रं विभीषणम्।
एकैकेनाभिविव्याध तान् सर्वान् हरियूथपान् ।। ६.९१.४० ।।
Ayomukhaistrirbhirviddhva rakshasendram vibhishanam
Ekaikenabhivivyadha tan sarvan hariyuthapan
91.41
तस्मै दृढतरं क्रुद्धो जघान गदया हयान्।
विभीषणो महातेजा रावणेः स दुरात्मनः ।। ६.९१.४१ ।।
Tasmai dridhataram kruddho jaghana gadaya hayan
Vibhishano mahateja ravaneh sa duratmanah
91.42
स हताश्वादवप्लुत्य रथान्निहतसारथेः।
रथशक्तिं महातेजाः पितृव्याय मुमोच ह ।। ६.९१.४२ ।।
Sa hatashvadavaplutya rathannihatasaratheh
Rathashaktim mahatejah pitrivyaya mumocha ha
91.43
तामापतन्तीं सम्प्रेक्ष्य सुमित्रानन्दवर्धनः।
चिच्छेद निशितैर्बाणैर्दशधा सा ऽपतद्भुवि ।। ६.९१.४३ ।।
Tamapatantim samprekshya sumitranandavardhanah
Chichchheda nishitairbanairdashadha sa patadbhuvi
91.44
तस्मै दृढधनुः क्रुद्धो हताश्वाय विभीषणः।
वज्रस्पर्शसमान् पञ्च ससर्जोरसि मार्गणान् ।। ६.९१.४४ ।।
Tasmai dridhadhanuh kruddho hatashvaya vibhishanah
Vajrasparshasaman pancha sasarjorasi marganan
91.45
ते तस्य कायं निर्भिद्य रुक्मपुङ्खा निमित्तगाः।
बभूवुर्लोहितादिग्धा रक्ता इव महोरगाः ।। ६.९१.४५ ।।
Te tasya kayam nirbhidya rukmapunkha nimittagah
Babhuvurlohitadigdha rakta iva mahoragah
91.46
स पितृव्याय सङ्क्रुद्ध इन्द्रजिच्छरमाददे।
उत्तमं रक्षसां मध्ये यमदत्तं महाबलः ।। ६.९१.४६ ।।
Sa pitrivyaya sankruddha indrajichchharamadade
Uttamam rakshasam madhye yamadattam mahabalah
91.47
तं समीक्ष्य महातेजा महेषुं तेन संहितम्।
लक्ष्मणो ऽप्याददे बाणमन्यं भीमपराक्रमः ।। ६.९१.४७ ।।
Tam samikshya mahateja maheshum tena sanhitam
Lakshmano pyadade banamanyam bhimaparakramah
91.48
कुबेरेण स्वयं स्वप्ने स्वस्मै दत्तं महात्मना।
दुर्जयं दुर्विषह्यं च सेन्द्रैरपि सुरासुरैः ।। ६.९१.४८ ।।
Kuberena svayam svapne svasmai dattam mahatmana
Durjayam durvishahyam cha sendrairapi surasuraih
91.49
तयोस्ते धनुषी श्रेष्ठे बाहुभिः परिघोपमैः।
विकृष्यमाणे बलवत् क्रौञ्चाविव चुकूजतुः ।। ६.९१.४९ ।।
Tayoste dhanushi shreshthe bahubhih parighopamaih
Vikrishyamane balavat kraunchaviva chukujatuh
91.50
ताभ्यां तौ धनुषि श्रेष्ठे संहितौ सायकोत्तमौ।
विकृष्यमाणौ वीराभ्यां भृशं जज्वलतुः श्रिया ।। ६.९१.५० ।।
Tabhyam tau dhanushi shreshthe sanhitau sayakottamau
Vikrishyamanau virabhyam bhrisham jajvalatuh shriya
91.51
तौ भासयन्तावाकाशं धनुर्भ्यां विशिखौ च्युतौ।
मुखेन मुखमाहत्य सन्निपेततुरोजसा ।। ६.९१.५१ ।।
Tau bhasayantavakasham dhanurbhyam vishikhau chyutau
Mukhena mukhamahatya sannipetaturojasa
91.52
सन्निपातस्तयोरासीच्छरयोर्घोररूपयोः।
सधूमविस्फुलिङ्गश्च तज्जो ऽग्निर्दारुणो ऽभवत् ।। ६.९१.५२ ।।
Sannipatastayorasichchharayorghorarupayoh
Sadhumavisphulingashcha tajjo gnirdaruno bhavat
91.53
तौ महाग्रहसङ्काशावन्योन्यं सन्निपत्य च।
सङ्ग्रामे शतधा यान्तौ मेदिन्यां विनिपेततुः ।। ६.९१.५३ ।।
Tau mahagrahasankashavanyonyam sannipatya cha
Sangrame shatadha yantau medinyam vinipetatuh
91.54
शरौ प्रतिहतौ दृष्ट्वा तावुभौ रणमूर्धनि।
व्रीडितौ जातरोषौ च लक्ष्मणेन्द्रजितौ तदा ।। ६.९१.५४ ।।
Sharau pratihatau drishtva tavubhau ranamurdhani
Vriditau jataroshau cha lakshmanendrajitau tada
91.55
सुसंरब्धस्तु सौमित्रिरस्त्रं वारुणमाददे ।
। ६.९१.५५ ।।
Susanrabdhastu saumitrirastram varunamadade
91.56
रौद्रं महेन्द्रजिद्युद्धे व्यसृजद्युधि निष्ठितः।
तेन तद्विहतं त्वस्त्रं वारुणं परमाद्भुतम् ।। ६.९१.५६ ।।
Raudram mahendrajidyuddhe vyasrijadyudhi nishthitah
Tena tadvihatam tvastram varunam paramadbhutam
91.57
ततः क्रुद्धो महातेजा इन्द्रजित् समितिञ्जयः।
आग्नेयं सन्दधे दीप्तं स लोकं सङ्क्षिपन्निव ।। ६.९१.५७ ।।
Tatah kruddho mahateja indrajit samitinjayah
Agneyam sandadhe diptam sa lokam sankshipanniva
91.58
सौरेणास्त्रेण तद्वीरो लक्ष्मणः प्रत्यवारयत् ।
। ६.९१.५८ ।।
Saurenastrena tadviro lakshmanah pratyavarayat
91.59
अस्त्रं निवारितं दृष्ट्वा रावणिः क्रोधमूर्च्छितः।
आसुरं शत्रुनाशाय घोरमस्त्रं समाददे ।। ६.९१.५९ ।।
Astram nivaritam drishtva ravanih krodhamurchchhitah
Asuram shatrunashaya ghoramastram samadade
91.60
तस्माच्चापाद्विनिष्पेतुर्भास्वराः कूटमुद्गराः।
शूलानि च भुशुण्ड्यश्च गदाः खड्गाः परश्वधाः ।। ६.९१.६० ।।
Tasmachchapadvinishpeturbhasvarah kutamudgarah
Shulani cha bhushundyashcha gadah khadgah parashvadhah
91.61
तद्दृष्ट्वा लक्ष्मणः सङ्ख्ये घोरमस्त्रमथासुरम्।
अवार्यं सर्वभूतानां सर्वशत्रुविनाशनम्।माहेश्वरेण द्युतिमांस्तदस्त्रं प्रत्यवारयत् ।। ६.९१.६१ ।।
Taddrishtva lakshmanah sankhye ghoramastramathasuram
Avaryam sarvabhutanam sarvashatruvinashanam, maheshvarena dyutimanstadastram pratyavarayat
91.62
तयोः सुतुमुलं युद्धं सम्बभूवाद्भुतोपमम्।
गगनस्थानि भूतानि लक्ष्मणं पर्यवारयन् ।। ६.९१.६२ ।।
Tayoh sutumulam yuddham sambabhuvadbhutopamam
Gaganasthani bhutani lakshmanam paryavarayan
91.63
भैरवाभिरुते भीमे युद्धे वानररक्षसाम्।
भूतैर्बहुभिराकाशं विस्मितैरावृतं बभौ ।। ६.९१.६३ ।।
Bhairavabhirute bhime yuddhe vanararakshasam
Bhutairbahubhirakasham vismitairavritam babhau
91.64
ऋषयः पितरो देवा गन्धर्वा गरुडोरगाः।
शतक्रतुं पुरस्कृत्य ररक्षुर्लक्ष्मणं रणे ।। ६.९१.६४ ।।
Rishayah pitaro deva gandharva garudoragah
Shatakratum puraskritya rarakshurlakshmanam rane
91.65
अथान्यं मार्गणश्रेष्ठं सन्दधे राघवानुजः।
हुताशनसमस्पर्शं रावणात्मजदारणम् ।। ६.९१.६५ ।।
Athanyam marganashreshtham sandadhe raghavanujah
Hutashanasamasparsham ravanatmajadaranam
91.66
सुपत्रमनुवृत्ताङ्गं सुपर्वाणं सुसंस्थितम्।
सुवर्णविकृतं वीरः शरीरान्तकरं शरम् ।। ६.९१.६६ ।।
Supatramanuvrittangam suparvanam susansthitam
Suvarnavikritam virah sharirantakaram sharam
91.67
दुरावारं दुर्विषह्यं राक्षसानां भयावहम्।
आशीविषविषप्रख्यं देवसङ्घैः समर्चितम् ।। ६.९१.६७ ।।
Duravaram durvishahyam rakshasanam bhayavaham
Ashivishavishaprakhyam devasanghaih samarchitam
91.68
येन शक्रो महातेजा दानवानजयत् प्रभुः।
पुरा दैवासुरे युद्धे वीर्यवान् हरिवाहनः ।। ६.९१.६८ ।।
Yena shakro mahateja danavanajayat prabhuh
Pura daivasure yuddhe viryavan harivahanah
91.69
तदैन्द्रमस्त्रं सौमित्रिः संयुगेष्वपराजितम्।
शरश्रेष्ठं धनुः श्रेष्ठे नरश्रेष्ठो ऽभिसन्दधे ।। ६.९१.६९ ।।
Tadaindramastram saumitrih sanyugeshvaparajitam
Sharashreshtham dhanuh shreshthe narashreshtho bhisandadhe
91.70
सन्धायामित्रदलनं विचकर्ष शरासनम्।
सज्यमायम्य दुर्धर्षं कालो लोकक्षये यथा ।। ६.९१.७० ।।
Sandhayamitradalanam vichakarsha sharasanam
Sajyamayamya durdharsham kalo lokakshaye yatha
91.71
सन्धाय धनुषि श्रेष्ठे विकर्षन्निदमब्रवीत्।
लक्ष्मीवाँल्लक्ष्मणो वाक्यमर्थसाधकमात्मनः ।। ६.९१.७१ ।।
Sandhaya dhanushi shreshthe vikarshannidamabravit
Lakshmivanllakshmano vakyamarthasadhakamatmanah
91.72
धर्मात्मा सत्यसन्धश्च रामो दाशरथिर्यदि।
पौरुषे चाप्रतिद्वन्द्वः शरैनं जहि रावणिम् ।। ६.९१.७२ ।।
Dharmatma satyasandhashcha ramo dasharathiryadi
Paurushe chapratidvandvah sharainam jahi ravanim
91.73
इत्युक्त्वा बाणमाकर्णं विकृष्य तमजिह्मगम्।
लक्ष्मणः समरे वीरः ससर्जेन्द्रजितं प्रति।ऐन्द्रास्त्रेण समायोज्य लक्ष्मणः परवीरहा ।। ६.९१.७३ ।।
Ityuktva banamakarnam vikrishya tamajihmagam
Lakshmanah samare virah sasarjendrajitam prati, aindrastrena samayojya lakshmanah paraviraha
91.74
स शिरः सशिरस्त्राणं श्रीमज्ज्वलितकुण्डलम्।
प्रमथ्येन्द्रजितः कायात् पातयामास भूतले ।। ६.९१.७४ ।।
Sa shirah sashirastranam shrimajjvalitakundalam
Pramathyendrajitah kayat patayamasa bhutale
91.75
तद्राक्षसतनूजस्य छिन्नस्कन्धं शिरो महत्।
तपनीयनिभं भूमौ ददृशे रुधिरोक्षितम् ।। ६.९१.७५ ।।
Tadrakshasatanujasya chhinnaskandham shiro mahat
Tapaniyanibham bhumau dadrishe rudhirokshitam
91.76
हतस्तु निपपाताशु धरण्यां रावणात्मजः।
कवची सशिरस्त्राणो विध्वस्तः सशरासनः ।। ६.९१.७६ ।।
Hatastu nipapatashu dharanyam ravanatmajah
Kavachi sashirastrano vidhvastah sasharasanah
91.77
चुक्रुशुस्ते ततः सर्वे वानराः सविभीषणाः।
हृष्यन्तो निहते तस्मिन् देवा वृत्रवधे यथा ।। ६.९१.७७ ।।
Chukrushuste tatah sarve vanarah savibhishanah
Hrishyanto nihate tasmin deva vritravadhe yatha
91.78
अथान्तरिक्षे देवानामृषीणां च महात्मनाम्।
अभिजज्ञे च सन्नादो गन्धर्वाप्सरसामपि ।। ६.९१.७८ ।।
Athantarikshe devanamrishinam cha mahatmanam
Abhijagye cha sannado gandharvapsarasamapi
91.79
पतितं तमभिज्ञाय राक्षसी सा महाचमूः।
वध्यमाना दिशो भेजे हरिभिर्जितकाशिभिः ।। ६.९१.७९ ।।
Patitam tamabhigyaya rakshasi sa mahachamuh
Vadhyamana disho bheje haribhirjitakashibhih
91.80
वानरैर्वध्यमानास्ते शस्त्राण्युत्सृज्य राक्षसाः।
लङ्कामभिमुखाः सस्त्रुर्नष्टसञ्ज्ञाः प्रधाविताः ।। ६.९१.८० ।।
Vanarairvadhyamanaste shastranyutsrijya rakshasah
Lankamabhimukhah sastrurnashtasangyah pradhavitah
91.81
दुद्रुवुर्बहुधा भीता राक्षसाः शतशो दिशः।
त्यक्त्वा प्रहरणान् सर्वे पट्टिशासिपरश्वधान् ।। ६.९१.८१ ।।
Dudruvurbahudha bhita rakshasah shatasho dishah
Tyaktva praharanan sarve pattishasiparashvadhan
91.82
केचिल्लङ्कां परित्रस्ताः प्रविष्टा वानरार्दिताः।
समुद्रे पतिताः केचित् केचित् पर्वतमाश्रिताः ।। ६.९१.८२ ।।
Kechillankam paritrastah pravishta vanararditah
Samudre patitah kechit kechit parvatamashritah
91.83
हतमिन्द्रजितं दृष्ट्वा शयानं समरक्षितौ।
राक्षसानां सहस्रेषु न कश्चित् प्रत्यदृश्यत ।। ६.९१.८३ ।।
Hatamindrajitam drishtva shayanam samarakshitau
Rakshasanam sahasreshu na kashchit pratyadrishyata
91.84
यथा ऽस्तं गत आदित्ये नावतिष्ठन्ति रश्मयः।
तथा तस्मिन्निपतिते राक्षसास्ते गता दिशः ।। ६.९१.८४ ।।
Yatha stam gata aditye navatishthanti rashmayah
Tatha tasminnipatite rakshasaste gata dishah
91.85
शान्तरश्मिरिवादित्यो निर्वाण इव पावकः।
स बभूव महातेजा व्यपास्तगतजीवितः ।। ६.९१.८५ ।।
Shantarashmirivadityo nirvana iva pavakah
Sa babhuva mahateja vyapastagatajivitah
91.86
प्रशान्तपीडाबहुलो नष्टारिष्टः प्रतापवान्।
बभूव लोकः पतिते राक्षसेन्द्रसुते तदा ।। ६.९१.८६ ।।
Prashantapidabahulo nashtarishtah pratapavan
Babhuva lokah patite rakshasendrasute tada
91.87
हर्षं च शक्रो भगवान् सह सर्वैः सुरर्षभैः।
जगाम निहते तस्मिन् राक्षसे पापकर्मणि ।। ६.९१.८७ ।।
Harsham cha shakro bhagavan saha sarvaih surarshabhaih
Jagama nihate tasmin rakshase papakarmani
91.88
आकाशे चापि देवानां शुश्रुवे दुन्दुभिस्वनः ।
। ६.९१.८८ ।।
Akashe chapi devanam shushruve dundubhisvanah
91.89
नृत्यद्भिरप्सरोभिश्च गन्धर्वैश्च महात्मभिः ।
। ६.९१.८९ ।।
Nrityadbhirapsarobhishcha gandharvaishcha mahatmabhih
91.90
ववृषुः पुष्पवर्षाणि तदद्भुतमभूत्तदा।
प्रशशंसुर्हते तस्मिन् राक्षसे क्रूरकर्मणि ।। ६.९१.९० ।।
Vavrishuh pushpavarshani tadadbhutamabhuttada
Prashashansurhate tasmin rakshase krurakarmani
91.91
शुद्धा आपो दिशश्चैव जहृषुर्दैत्यदानवाः ।
। ६.९१.९१ ।।
Shuddha apo dishashchaiva jahrishurdaityadanavah
91.92
आजग्मुः पतिते तस्मिन् सर्वलोकभयावहे।
ऊचुश्च सहिताः सर्वे देवगन्धर्वदानवाः।विज्वराः शान्तकलुषा ब्राह्मणा विचरन्त्विति ।। ६.९१.९२ ।।
Ajagmuh patite tasmin sarvalokabhayavahe
Uchushcha sahitah sarve devagandharvadanavah, vijvarah shantakalusha brahmana vicharantviti
91.93
ततो ऽभ्यनन्दन् संहृष्टाः समरे हरियूथपाः।
तमप्रतिबलं दृष्ट्वा हतं नैर्ऋतपुङ्गवम् ।। ६.९१.९३ ।।
Tato bhyanandan sanhrishtah samare hariyuthapah
Tamapratibalam drishtva hatam nairritapungavam
91.94
विभीषणो हनूमांश्च जाम्बवांश्चर्क्षयूथपः।
विजयेनाभिनन्दन्तस्तुष्टुवुश्चापि लक्ष्मणम् ।। ६.९१.९४ ।।
Vibhishano hanumanshcha jambavanshcharkshayuthapah
Vijayenabhinandantastushtuvushchapi lakshmanam
91.95
क्ष्वेलन्तश्च नदन्तश्च गर्जन्तश्च प्लवङ्गमाः।
लब्धलक्षा रघुसुतं परिवार्योपतस्थिरे ।। ६.९१.९५ ।।
Kshvelantashcha nadantashcha garjantashcha plavangamah
Labdhalaksha raghusutam parivaryopatasthire
91.96
लाङ्गूलानि प्रविध्यन्तः स्फोटयन्तश्च वानराः।
लक्ष्मणो जयतीत्येवं वाक्यं विश्रावयंस्तदा ।। ६.९१.९६ ।।
Langulani pravidhyantah sphotayantashcha vanarah
Lakshmano jayatityevam vakyam vishravayanstada
91.97
अन्योन्यं च समाश्लिष्य कपयो हृष्टमानसाः।
चक्रुरुच्चावचगुणा राघवाश्रयजाः कथाः ।। ६.९१.९७ ।।
Anyonyam cha samashlishya kapayo hrishtamanasah
Chakruruchchavachaguna raghavashrayajah kathah
91.98
तदसुकरमथाभिवीक्ष्य हृष्टाः प्रियसुहृदो युधि लक्ष्मणस्य कर्म।
परममुपलभन् मनः प्रहर्षं विनिहतमिन्द्ररिपुं निशम्य देवाः ।। ६.९१.९८ ।।
Tadasukaramathabhivikshya hrishtah priyasuhrido yudhi lakshmanasya karma
Paramamupalabhan manah praharsham vinihatamindraripum nishamya devah
91.99
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकनवतितमः सर्गः ।
। ९१ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande ekanavatitamah sargah