UtshovSarga 90
90.1
युध्यमानौ तु तौ दृष्ट्वा प्रसक्तौ नराक्षसौ।
प्रभिन्नाविव मातङ्गौ परस्परवधैषिणौ ।। ६.९०.१ ।।
Yudhyamanau tu tau drishtva prasaktau narakshasau
Prabhinnaviva matangau parasparavadhaishinau
90.2
तौ द्रष्टुकामः सङ्ग्रामे परस्परगतौ बली।
शूरः स रावणभ्राता तस्थौ सङ्ग्राममूर्धनि ।। ६.९०.२ ।।
Tau drashtukamah sangrame parasparagatau bali
Shurah sa ravanabhrata tasthau sangramamurdhani
90.3
ततो विस्फारयामास महद्धनुरवस्थितः।
उत्ससर्ज च तीक्ष्णाग्रान् राक्षसेषु महाशरान् ।। ६.९०.३ ।।
Tato vispharayamasa mahaddhanuravasthitah
Utsasarja cha tikshnagran rakshaseshu mahasharan
90.4
ते शराः शिखिसङ्काशा निपतन्तः समाहिताः।
राक्षसान् दारयामासुर्वज्राणीव महागिरीन् ।। ६.९०.४ ।।
Te sharah shikhisankasha nipatantah samahitah
Rakshasan darayamasurvajraniva mahagirin
90.5
विभीषणस्यानुचरास्ते ऽपि शूलासिपट्टिशैः।
चिच्छिदुः समरे वीरान् राक्षसान् राक्षसोत्तमाः ।। ६.९०.५ ।।
Vibhishanasyanucharaste pi shulasipattishaih
Chichchhiduh samare viran rakshasan rakshasottamah
90.6
राक्षसैस्तैः परिवृतः स तदा तु विभीषणः।
बभौ मध्ये प्रहृष्टानां कलभानामिव द्विपः ।। ६.९०.६ ।।
Rakshasaistaih parivritah sa tada tu vibhishanah
Babhau madhye prahrishtanam kalabhanamiva dvipah
90.7
ततः सञ्चोदयानो वै हरीन् रक्षो रणप्रियान्।
उवाच वचनं काले कालज्ञो रक्षसां वरः ।। ६.९०.७ ।।
Tatah sanchodayano vai harin raksho ranapriyan
Uvacha vachanam kale kalagyo rakshasam varah
90.8
एको ऽयं राक्षसेन्द्रस्य परायणमिव स्थितः।
एतच्छेषं बलं तस्य किं तिष्ठत हरीश्वराः ।। ६.९०.८ ।।
Eko yam rakshasendrasya parayanamiva sthitah
Etachchhesham balam tasya kim tishthata harishvarah
90.9
अस्मिन् विनिहते पापे राक्षसे रणमूर्धनि।
रावणं वर्जयित्वा तु शेषमस्य हतं बलम् ।। ६.९०.९ ।।
Asmin vinihate pape rakshase ranamurdhani
Ravanam varjayitva tu sheshamasya hatam balam
90.10
प्रहस्तो निहतो वीरो निकुम्भश्च महाबलः।
कुम्भकर्णश्च कुम्भश्च धूम्राक्षश्च निशाचरः ।। ६.९०.१० ।।
Prahasto nihato viro nikumbhashcha mahabalah
Kumbhakarnashcha kumbhashcha dhumrakshashcha nishacharah
90.11
जम्बुमाली महामाली तीक्ष्णवेगो ऽशनिप्रभः।
सुप्तघ्नो यज्ञकोपश्च वज्रदंष्ट्रश्च राक्षसः ।। ६.९०.११ ।।
Jambumali mahamali tikshnavego shaniprabhah
Suptaghno yagyakopashcha vajradanshtrashcha rakshasah
90.12
संह्रादी विकटो निघ्नस्तपनो दम एव च।
प्रघासः प्रघसश्चैव प्रजङ्घो जङ्घ एव च ।। ६.९०.१२ ।।
Sanhradi vikato nighnastapano dama eva cha
Praghasah praghasashchaiva prajangho jangha eva cha
90.13
अग्निकेतुश्च दुर्धर्षो रश्मिकेतुश्च वीर्यवान्।
विद्युज्जिह्वो द्विजिह्वश्च सूर्यशत्रुश्च राक्षसः ।। ६.९०.१३ ।।
Agniketushcha durdharsho rashmiketushcha viryavan
Vidyujjihvo dvijihvashcha suryashatrushcha rakshasah
90.14
अकम्पनः सुपार्श्वश्च चक्रमाली च राक्षसः।
कम्पनः सत्त्ववन्तौ तौ देवान्तकनरान्तकौ ।। ६.९०.१४ ।।
Akampanah suparshvashcha chakramali cha rakshasah
Kampanah sattvavantau tau devantakanarantakau
90.15
एतान्निहत्यातिबलान् बहून् राक्षससत्तमान्।
बाहुभ्यां सागरं तीर्त्वा लङ्घ्यतां गोष्पदं लघु ।। ६.९०.१५ ।।
Etannihatyatibalan bahun rakshasasattaman
Bahubhyam sagaram tirtva langhyatam goshpadam laghu
90.16
एतावदेव शेषं वो जेतव्यमिह वानराः।
हताः सर्वे समागम्य राक्षसा बलदर्पिताः ।। ६.९०.१६ ।।
Etavadeva shesham vo jetavyamiha vanarah
Hatah sarve samagamya rakshasa baladarpitah
90.17
अयुक्तं निधनं कर्तुं पुत्रस्य जनितुर्मम।
घृणामपास्य रामार्थे निहन्यां भ्रातुरात्मजम् ।। ६.९०.१७ ।।
Ayuktam nidhanam kartum putrasya janiturmama
Ghrinamapasya ramarthe nihanyam bhraturatmajam
90.18
हन्तुकामस्य मे बाष्पं चक्षुश्चैव निरुद्ध्यति।
तमेवैष महाबाहुर्लक्ष्मणः शमयिष्यति।वानरा घ्नत सम्भूय भृत्यानस्य समीपगान् ।। ६.९०.१८ ।।
Hantukamasya me bashpam chakshushchaiva niruddhyati
Tamevaisha mahabahurlakshmanah shamayishyati, vanara ghnata sambhuya bhrityanasya samipagan
90.19
इति तेनातियशसा राक्षसेनाभिचोदिताः।
वानरेन्द्रा जहृषिरे लाङ्गूलानि च विव्यधुः ।। ६.९०.१९ ।।
Iti tenatiyashasa rakshasenabhichoditah
Vanarendra jahrishire langulani cha vivyadhuh
90.20
ततस्ते कपिशार्दूलाः क्ष्वेलन्तश्च मुहुर्मुहुः।
मुमुचुर्विविधान्नादान् मेघान् दृष्ट्वेव बर्हिणः ।। ६.९०.२० ।।
Tataste kapishardulah kshvelantashcha muhurmuhuh
Mumuchurvividhannadan meghan drishtveva barhinah
90.21
जाम्बवानपि तैः सर्वैः स्वयूथैरपि संवृतः।
अश्मभिस्ताडयामास नखैर्दन्तैश्च राक्षसान् ।। ६.९०.२१ ।।
Jambavanapi taih sarvaih svayuthairapi sanvritah
Ashmabhistadayamasa nakhairdantaishcha rakshasan
90.22
निघ्नन्तमृक्षाधिपतिं राक्षसास्ते महाबलाः।
परिवव्रुभयं त्यक्त्वा तमनेकविधायुधाः ।। ६.९०.२२ ।।
Nighnantamrikshadhipatim rakshasaste mahabalah
Parivavrubhayam tyaktva tamanekavidhayudhah
90.23
शरैः परशुभिस्तीक्ष्णैः पट्टिशैर्यष्टितोमरैः।
जाम्बवन्तं मृधे जघ्नुर्निघ्नन्तं राक्षसीं चमूम् ।। ६.९०.२३ ।।
Sharaih parashubhistikshnaih pattishairyashtitomaraih
Jambavantam mridhe jaghnurnighnantam rakshasim chamum
90.24
स सम्प्रहारस्तुमुलः सञ्जज्ञे कपिरक्षसाम्।
देवासुराणां क्रुद्धानां यथा भीमो महास्वनः ।। ६.९०.२४ ।।
Sa sampraharastumulah sanjagye kapirakshasam
Devasuranam kruddhanam yatha bhimo mahasvanah
90.25
हनुमानपि सङ्क्रुद्धः सालमुत्पाट्य वीर्यवान्।
रक्षसां कदनं चक्रे समासाद्य सहस्रशः ।। ६.९०.२५ ।।
Hanumanapi sankruddhah salamutpatya viryavan
Rakshasam kadanam chakre samasadya sahasrashah
90.26
स दत्त्वा तुमुलं युद्धं पितृव्यस्येन्द्रजिद्युधि।
लक्ष्मणं परवीरघ्नं पुनरेवाभ्यधावत ।। ६.९०.२६ ।।
Sa dattva tumulam yuddham pitrivyasyendrajidyudhi
Lakshmanam paraviraghnam punarevabhyadhavata
90.27
तौ प्रयुद्धौ तदा वीरौ मृधे लक्ष्मणराक्षसौ।
शरौघानभिवर्षन्तौ जघ्नतुस्तौ परस्परम् ।। ६.९०.२७ ।।
Tau prayuddhau tada virau mridhe lakshmanarakshasau
Sharaughanabhivarshantau jaghnatustau parasparam
90.28
अभीक्ष्णमन्तर्दधतुः शरजालैर्महाबलौ।
चन्द्रादित्याविवोष्णान्ते यथा मेघैस्तरस्विनौ ।। ६.९०.२८ ।।
Abhikshnamantardadhatuh sharajalairmahabalau
Chandradityavivoshnante yatha meghaistarasvinau
90.29
न ह्यादानं न सन्धानं धनुषो वा परिग्रहः।
न विप्रमोक्षो बाणानां न विकर्षो न विग्रहः ।। ६.९०.२९ ।।
Na hyadanam na sandhanam dhanusho va parigrahah
Na vipramoksho bananam na vikarsho na vigrahah
90.30
न मुष्टिप्रतिसन्धानं न लक्ष्यप्रतिपादनम्।
अदृश्यत तयोस्तत्र युध्यतोः पाणिलाघवात् ।। ६.९०.३० ।।
Na mushtipratisandhanam na lakshyapratipadanam
Adrishyata tayostatra yudhyatoh panilaghavat
90.31
चापवेगविनिर्मुक्तबाणजालैः समन्ततः।
अन्तरिक्षे हि सञ्छन्ने न रूपाणि चकाशिरे ।। ६.९०.३१ ।।
Chapavegavinirmuktabanajalaih samantatah
Antarikshe hi sanchhanne na rupani chakashire
90.32
लक्ष्मणो रावणिं प्राप्य रावणिश्चापि लक्ष्मणम्।
अव्यवस्था भवत्युग्रा ताभ्यामन्योन्यविग्रहे ।। ६.९०.३२ ।।
Lakshmano ravanim prapya ravanishchapi lakshmanam
Avyavastha bhavatyugra tabhyamanyonyavigrahe
90.33
ताभ्यामुभाभ्यां तरसा विसृष्टैर्विशिखैः शितैः।
निरन्तरमिवाकाशं बभूव तमसावृतम् ।। ६.९०.३३ ।।
Tabhyamubhabhyam tarasa visrishtairvishikhaih shitaih
Nirantaramivakasham babhuva tamasavritam
90.34
तैः पतद्भिश्च बहुभिस्तयोः शरशतैः शितैः।
दिशश्च प्रदिशश्चैव बभूवुः शरसङ्कुलाः ।। ६.९०.३४ ।।
Taih patadbhishcha bahubhistayoh sharashataih shitaih
Dishashcha pradishashchaiva babhuvuh sharasankulah
90.35
तमसा संवृतं सर्वमासीद्भीमतरं महत्।
अस्तं गते सहस्रांशौ संवृतं तमसेव हि ।। ६.९०.३५ ।।
Tamasa sanvritam sarvamasidbhimataram mahat
Astam gate sahasranshau sanvritam tamaseva hi
90.36
रुधिरौघमहानद्यः प्रावर्तन्त सहस्रशः।
क्रव्यादा दारुणा वाग्भिश्चिक्षिपुर्भीमनिस्वनम् ।। ६.९०.३६ ।।
Rudhiraughamahanadyah pravartanta sahasrashah
Kravyada daruna vagbhishchikshipurbhimanisvanam
90.37
न तदानीं ववौ वायुर्न च जज्वाल पावकः।
स्वस्त्यस्तु लोकेभ्य इति जजल्पुश्च महर्षयः ।। ६.९०.३७ ।।
Na tadanim vavau vayurna cha jajvala pavakah
Svastyastu lokebhya iti jajalpushcha maharshayah
90.38
सम्पेतुश्चात्र सम्प्राप्ता गन्धर्वाः सह चारणैः ।
। ६.९०.३८ ।।
Sampetushchatra samprapta gandharvah saha charanaih
90.39
अथ राक्षससिंहस्य कृष्णान् कनकभूषणान्।
शरैश्चतुर्भिः सौमित्रिर्विव्याध चतुरो हयान् ।। ६.९०.३९ ।।
Atha rakshasasinhasya krishnan kanakabhushanan
Sharaishchaturbhih saumitrirvivyadha chaturo hayan
90.40
ततो ऽपरेण भल्लेन शितेन निशितेन च।
सम्पूर्णायतमुक्तेन सुपत्रेण सुवर्चसा ।। ६.९०.४० ।।
Tato parena bhallena shitena nishitena cha
Sampurnayatamuktena supatrena suvarchasa
90.41
महेन्द्राशनिकल्पेन सुतस्य विचरिष्यतः।
स तेन बाणाशनिना तलशब्दानुनादिना ।। ६.९०.४१ ।।
Mahendrashanikalpena sutasya vicharishyatah
Sa tena banashanina talashabdanunadina
90.42
लाघवाद्राघवः श्रीमान् शिरः कायादपाहरत् ।
। ६.९०.४२ ।।
Laghavadraghavah shriman shirah kayadapaharat
90.43
स यन्तरि महातेजा हते मन्दोदरीसुतः ।
। ६.९०.४३ ।।
Sa yantari mahateja hate mandodarisutah
90.44
स्वयं सारथ्यमकरोत् पुनश्च धनुरस्पृशत्।
तदद्भुतमभूत्तत्र सामर्थ्यं पश्यतां युधि ।। ६.९०.४४ ।।
Svayam sarathyamakarot punashcha dhanurasprishat
Tadadbhutamabhuttatra samarthyam pashyatam yudhi
90.45
हयेषु व्यग्रहस्तं तं विव्याध निशितैः शरैः।
धनुष्यथ पुनर्व्यग्रे हयेषु मुमुचे शरान् ।। ६.९०.४५ ।।
Hayeshu vyagrahastam tam vivyadha nishitaih sharaih
Dhanushyatha punarvyagre hayeshu mumuche sharan
90.46
छिद्रेषु तेषु बाणेषु सौमित्रिः शीघ्रविक्रमः।
अर्दयामास बाणौघैर्विचरन्तमभीतवत् ।। ६.९०.४६ ।।
Chhidreshu teshu baneshu saumitrih shighravikramah
Ardayamasa banaughairvicharantamabhitavat
90.47
निहतं सारथिं दृष्ट्वा समरे रावणात्मजः।
प्रजहौ समरोद्धर्षं विषण्णः स बभूव ह ।। ६.९०.४७ ।।
Nihatam sarathim drishtva samare ravanatmajah
Prajahau samaroddharsham vishannah sa babhuva ha
90.48
विषण्णवदनं दृष्ट्वा राक्षसं हरियूथपाः।
ततः परमसंहृष्टा लक्ष्मणं चाभ्यपूजयन् ।। ६.९०.४८ ।।
Vishannavadanam drishtva rakshasam hariyuthapah
Tatah paramasanhrishta lakshmanam chabhyapujayan
90.49
ततः प्रमाथी शरभो रभसो गन्धमादनः।
अमृष्यमाणाश्चत्वारश्चक्रुर्वेगं हरीश्वराः ।। ६.९०.४९ ।।
Tatah pramathi sharabho rabhaso gandhamadanah
Amrishyamanashchatvarashchakrurvegam harishvarah
90.50
ते चास्य हयमुख्येषु तूर्णमुत्प्लुत्य वानराः।
चतुर्षु समहावीर्या निपेतुर्भीमविक्रमाः ।। ६.९०.५० ।।
Te chasya hayamukhyeshu turnamutplutya vanarah
Chaturshu samahavirya nipeturbhimavikramah
90.51
तेषामधिष्ठितानां तैर्वानरैः पर्वतोपमैः।
मुखेभ्यो रुधिरं रक्तं हयानां समवर्तत ।। ६.९०.५१ ।।
Teshamadhishthitanam tairvanaraih parvatopamaih
Mukhebhyo rudhiram raktam hayanam samavartata
90.52
ते हया मथिता भग्ना व्यसवो धरणीं गताः।
ते निहत्य हयांस्तस्य प्रमथ्य च महारथम् ।। ६.९०.५२ ।।
Te haya mathita bhagna vyasavo dharanim gatah
Te nihatya hayanstasya pramathya cha maharatham
90.53
पुनरुत्पत्य वेगेन तस्थुर्लक्ष्मणपार्श्वतः।
स हताश्वादवप्लुत्य रथान्मथितसारथेः।शरवर्षेण सौमित्रिमभ्यधावत रावणिः ।। ६.९०.५३ ।।
Punarutpatya vegena tasthurlakshmanaparshvatah
Sa hatashvadavaplutya rathanmathitasaratheh, sharavarshena saumitrimabhyadhavata ravanih
90.54
ततो महेन्द्रप्रतिमः स लक्ष्मणः पदातिनं तं निशितैः शरोत्तमैः।
सृजन्तमाजौ निशितान् शरोत्तमान् भृशं तदा बाणगणैर्न्यवारयत् ।। ६.९०.५४ ।।
Tato mahendrapratimah sa lakshmanah padatinam tam nishitaih sharottamaih
Srijantamajau nishitan sharottaman bhrisham tada banaganairnyavarayat
90.55
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे नवतितमः सर्गः ।
। ९० ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande navatitamah sargah