UtshovSarga 89
89.1
ततः शरं दाशरथिः सन्धायामित्रकर्शनः।
ससर्ज राक्षसेन्द्राय क्रुद्धः सर्प इव श्वसन् ।। ६.८९.१ ।।
Tatah sharam dasharathih sandhayamitrakarshanah
Sasarja rakshasendraya kruddhah sarpa iva shvasan
89.2
तस्य ज्यातलनिर्घोषं स श्रुत्वा रावणात्मजः।
विवर्णवदनो भूत्वा लक्ष्मणं समुदैक्षत ।। ६.८९.२ ।।
Tasya jyatalanirghosham sa shrutva ravanatmajah
Vivarnavadano bhutva lakshmanam samudaikshata
89.3
तं विवर्णमुखं दृष्ट्वा राक्षसं रावणात्मजम्।
सौमित्रिं युद्धसंयुक्तं प्रत्युवाच विभीषणः ।। ६.८९.३ ।।
Tam vivarnamukham drishtva rakshasam ravanatmajam
Saumitrim yuddhasanyuktam pratyuvacha vibhishanah
89.4
निमित्तान्यनुपश्यामि यान्यस्मिन् रावणात्मजे।
त्वर तेन महाबोहो भग्न एष न संशयः ।। ६.८९.४ ।।
Nimittanyanupashyami yanyasmin ravanatmaje
Tvara tena mahaboho bhagna esha na sanshayah
89.5
ततः सन्धाय सौमित्रिर्बाणानग्निशिखोपमान्।
मुमोच निशितांस्तस्मिन् सर्पानिव महाविषान् ।। ६.८९.५ ।।
Tatah sandhaya saumitrirbananagnishikhopaman
Mumocha nishitanstasmin sarpaniva mahavishan
89.6
शक्राशनिसमस्पर्शैर्लक्ष्मणेनाहतः शरैः।
मुहूर्तमभवन्मूढः सर्वसङ्क्षुभितेन्द्रियः ।। ६.८९.६ ।।
Shakrashanisamasparshairlakshmanenahatah sharaih
Muhurtamabhavanmudhah sarvasankshubhitendriyah
89.7
उपलभ्य मुहूर्तेन सञ्ज्ञां प्रत्यागतेन्द्रियः।
ददर्शावस्थितं वीरं वीरो दशरथात्मजम् ।। ६.८९.७ ।।
Upalabhya muhurtena sangyam pratyagatendriyah
Dadarshavasthitam viram viro dasharathatmajam
89.8
सो ऽभिचक्राम सौमित्रिं रोषात् संरक्तलोचनः।
अब्रवीच्चैनमासाद्य पुनः स परुषं वचः ।। ६.८९.८ ।।
So bhichakrama saumitrim roshat sanraktalochanah
Abravichchainamasadya punah sa parusham vachah
89.9
किं न स्मरसि तद्युद्धे प्रथमे मत्पराक्रमम्।
निबद्धस्त्वं सह भ्रात्रा यदा भुवि विवेष्टसे ।। ६.८९.९ ।।
Kim na smarasi tadyuddhe prathame matparakramam
Nibaddhastvam saha bhratra yada bhuvi viveshtase
89.10
युवां खलु महायुद्धे शक्राशनिसमैः शरैः।
शायितौ प्रथमं भूमौ विसञ्ज्ञौ सपुरस्सरौ ।। ६.८९.१० ।।
Yuvam khalu mahayuddhe shakrashanisamaih sharaih
Shayitau prathamam bhumau visangyau sapurassarau
89.11
स्मृतिर्वा नास्ति ते मन्ये व्यक्तं वा यमसादनम्।
गन्तुमिच्छसि यस्मात्त्वं मां धर्षयितुमिच्छसि ।। ६.८९.११ ।।
Smritirva nasti te manye vyaktam va yamasadanam
Gantumichchhasi yasmattvam mam dharshayitumichchhasi
89.12
यदि ते प्रथमे युद्धे न दृष्टो मत्पराक्रमः।
अद्य ते दर्शयिष्यामि तिष्ठेदानीं व्यवस्थितः ।। ६.८९.१२ ।।
Yadi te prathame yuddhe na drishto matparakramah
Adya te darshayishyami tishthedanim vyavasthitah
89.13
इत्युक्त्वा सप्तभिबाणैरभिविव्याध लक्ष्मणम्।
दशभिस्तु हनूमन्तं तीक्ष्णधारैः शरोत्तमैः ।। ६.८९.१३ ।।
Ityuktva saptabhibanairabhivivyadha lakshmanam
Dashabhistu hanumantam tikshnadharaih sharottamaih
89.14
ततः शरशतेनैव सुप्रयुक्तेन वीर्यवान्।
क्रोधाद्द्विगुणसंरब्धो निर्बिभेद विभीषणम् ।। ६.८९.१४ ।।
Tatah sharashatenaiva suprayuktena viryavan
Krodhaddvigunasanrabdho nirbibheda vibhishanam
89.15
तद्दृष्ट्वेन्द्रजिता कर्म कृतं रामानुजस्तदा।
अचिन्तयित्वा प्रहसन् नैतत् किञ्चिदिति ब्रुवन्।मुमोच स शरान् घोरान् सङ्गृह्य नरपुङ्गवः ।। ६.८९.१५ ।।
Taddrishtvendrajita karma kritam ramanujastada
Achintayitva prahasan naitat kinchiditi bruvan, mumocha sa sharan ghoran sangrihya narapungavah
89.16
अभीतवदनः क्रुद्धो रावणिं लक्ष्मणौ युधि।
नैवं रणगताः शूराः प्रहरन्ते निशाचर ।। ६.८९.१६ ।।न्।लघवश्चाल्पवीर्याश्च सुखा हीमे शरास्तव।नैवं शूरास्तु युध्यन्ते समरे जयकाङ्क्षिणः ।। ६.८९.१७ ।।
Abhitavadanah kruddho ravanim lakshmanau yudhi
Naivam ranagatah shurah praharante nishachara, n, laghavashchalpaviryashcha sukha hime sharastava, naivam shurastu yudhyante samare jayakankshinah
89.17
इत्येवं तं ब्रुवाणस्तु शरवर्षैरवाकिरत् ।
। ६.८९.१८ ।।
Ityevam tam bruvanastu sharavarshairavakirat
89.18
तस्य बाणैः सुविध्वस्तं कवचं हेमभूषितम्।
व्यशीर्यत रथोपस्थे ताराजालमिवाम्बरात् ।। ६.८९.१९ ।।
Tasya banaih suvidhvastam kavacham hemabhushitam
Vyashiryata rathopasthe tarajalamivambarat
89.19
विधूतवर्मा नाराचैर्बभूव स कृतव्रणः।
इन्द्रजित् समरे वीरः प्ररूढ इव सानुमान् ।। ६.८९.२० ।।
Vidhutavarma narachairbabhuva sa kritavranah
Indrajit samare virah prarudha iva sanuman
89.20
ततः शरसहस्रेण सङ्क्रुद्धो रावणात्मजः।
बिभेद समरे वीरं लक्ष्मणं भीमविक्रमः ।। ६.८९.२१ ।।
Tatah sharasahasrena sankruddho ravanatmajah
Bibheda samare viram lakshmanam bhimavikramah
89.21
व्यशीर्यत महादिव्यं कवचं लक्ष्मणस्य च।
कृतप्रतिकृतान्योन्यं बभूवतुरभिद्रुतौ ।। ६.८९.२२ ।।
Vyashiryata mahadivyam kavacham lakshmanasya cha
Kritapratikritanyonyam babhuvaturabhidrutau
89.22
अभीक्ष्णं निश्वसन्तौ तौ युद्ध्येतां तुमुलं युधि।
शरसङ्कृत्तसर्वाङ्गौ सर्वतो रुधिरोक्षितौ ।। ६.८९.२३ ।।
Abhikshnam nishvasantau tau yuddhyetam tumulam yudhi
Sharasankrittasarvangau sarvato rudhirokshitau
89.23
सुदीर्घकालं तौ वीरावन्योन्यं निशितैः शरैः।
ततक्षतुर्महात्मानौ रणकर्मविशारदौ ।। ६.८९.२४ ।।
Sudirghakalam tau viravanyonyam nishitaih sharaih
Tatakshaturmahatmanau ranakarmavisharadau
89.24
बभूवतुश्चात्मजये यत्तौ भीमपराक्रमौ।
तौ शरौघैस्तदा कीर्णौ निकृत्तकवचध्वजौ।स्रवन्तौ रुधिरं चोष्णं जलं प्रस्रवणाविव ।। ६.८९.२५ ।।
Babhuvatushchatmajaye yattau bhimaparakramau
Tau sharaughaistada kirnau nikrittakavachadhvajau, sravantau rudhiram choshnam jalam prasravanaviva
89.25
शरवर्षं ततो घोरं मुञ्चतोर्भीमनिस्वनम्।
सासारयोरिवाकाशे नीलयोः कालमेघयोः ।। ६.८९.२६ ।।
Sharavarsham tato ghoram munchatorbhimanisvanam
Sasarayorivakashe nilayoh kalameghayoh
89.26
तयोरथ महान् कालो व्यत्ययाद्युध्यमानयोः।
न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्युपजग्मतुः ।। ६.८९.२७ ।।
Tayoratha mahan kalo vyatyayadyudhyamanayoh
Na cha tau yuddhavaimukhyam shramam vapyupajagmatuh
89.27
अस्त्राण्यस्त्रविदां श्रेष्ठौ दर्शयन्तौ पुनःपुनः।
शरानुच्चावचाकारानन्तरिक्षे बबन्धतुः ।। ६.८९.२८ ।।
Astranyastravidam shreshthau darshayantau punahpunah
Sharanuchchavachakaranantarikshe babandhatuh
89.28
व्यपेतदोषमस्यन्तौ लघु चित्रं च सुष्ठु च।
उभौ तौ तुमुलं घोरं चक्रतुर्नरराक्षसौ ।। ६.८९.२९ ।।
Vyapetadoshamasyantau laghu chitram cha sushthu cha
Ubhau tau tumulam ghoram chakraturnararakshasau
89.29
तयोः पृथक्पृथग्भीमः शुश्रुवे तलनिस्वनः।
प्रकम्पयन् जनं घोरो निर्घात इव दारुणः ।। ६.८९.३० ।।
Tayoh prithakprithagbhimah shushruve talanisvanah
Prakampayan janam ghoro nirghata iva darunah
89.30
स तयोर्भ्राजते शब्दस्तदा समरसक्तयोः।
सुघोरयोर्निष्टनतोर्गगने मेगयोर्यथा ।। ६.८९.३१ ।।
Sa tayorbhrajate shabdastada samarasaktayoh
Sughorayornishtanatorgagane megayoryatha
89.31
सुवर्णपुङ्खैर्नाराचैर्बलवन्तौ कृतव्रणौ।
प्रसुस्रुवाते रुधिरं कीर्तिमन्तौ जये धृतौ ।। ६.८९.३२ ।।
Suvarnapunkhairnarachairbalavantau kritavranau
Prasusruvate rudhiram kirtimantau jaye dhritau
89.32
ते गात्रयोर्निपतिता रुक्मपुङ्खाः शरा युधि।
असृङ्नद्धा विनिष्पत्य विविशुर्धरणीतलम् ।। ६.८९.३३ ।।
Te gatrayornipatita rukmapunkhah shara yudhi
Asrinnaddha vinishpatya vivishurdharanitalam
89.33
अन्ये सुनिशितैः शस्त्रैराकाशे सञ्जघट्टिरे।
बभञ्जुश्चिच्छिदुश्चान्ये तयोर्बाणाः सहस्रशः ।। ६.८९.३४ ।।
Anye sunishitaih shastrairakashe sanjaghattire
Babhanjushchichchhidushchanye tayorbanah sahasrashah
89.34
स बभूव रणो घोरस्तयोर्बाणमयश्चयः।
अग्निभ्यामिव दीप्ताभ्यां सत्रे कुशमयश्चयः ।। ६.८९.३५ ।।
Sa babhuva rano ghorastayorbanamayashchayah
Agnibhyamiva diptabhyam satre kushamayashchayah
89.35
तयोः कृतव्रणौ देहौ शुशुभाते महात्मनोः।
सपुष्पाविव निष्पत्रौ वने शाल्मलिकिंशुकौ ।। ६.८९.३६ ।।
Tayoh kritavranau dehau shushubhate mahatmanoh
Sapushpaviva nishpatrau vane shalmalikinshukau
89.36
चक्रुतुस्तुमुलं घोरं सन्निपातं मुहुर्मुहुः।
इन्द्रजिल्लक्ष्मणश्चैव परस्परवधैषिणौ ।। ६.८९.३७ ।।
Chakrutustumulam ghoram sannipatam muhurmuhuh
Indrajillakshmanashchaiva parasparavadhaishinau
89.37
लक्ष्मणो रावणिं युद्धे रावणिश्चापि लक्ष्मणम्।
अन्योन्यं तावभिघ्नन्तौ न श्रमं प्रत्यपद्यताम् ।। ६.८९.३८ ।।
Lakshmano ravanim yuddhe ravanishchapi lakshmanam
Anyonyam tavabhighnantau na shramam pratyapadyatam
89.38
बाणजालैः शरीरस्थैरवगाढैस्तरस्विनौ।
शुशुभाते महावीर्यो प्ररूढाविव पर्वतौ ।। ६.८९.३९ ।।
Banajalaih sharirasthairavagadhaistarasvinau
Shushubhate mahaviryo prarudhaviva parvatau
89.39
तयो रुधिरसिक्तानि संवृतानि शरैर्भृशम्।
बभ्राजुः सर्वगात्राणि ज्वलन्त इव पावकाः ।। ६.८९.४० ।।
Tayo rudhirasiktani sanvritani sharairbhrisham
Babhrajuh sarvagatrani jvalanta iva pavakah
89.40
तयोरथ महान् कालो व्यत्ययाद्युध्यमानयोः।
न च तौ युद्धवैमुख्यं श्रमं वाप्युपजग्मतुः ।। ६.८९.४१ ।।
Tayoratha mahan kalo vyatyayadyudhyamanayoh
Na cha tau yuddhavaimukhyam shramam vapyupajagmatuh
89.41
अथ समरपरिश्रमं निहन्तुं समरमुखेष्वजितस्य लक्ष्मणस्य।
प्रियहितमुपपादयन् महौजाः समरमुपेत्य विभीषणो ऽवतस्थे ।। ६.८९.४२ ।।
Atha samaraparishramam nihantum samaramukheshvajitasya lakshmanasya
Priyahitamupapadayan mahaujah samaramupetya vibhishano vatasthe
89.42
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे एकोननवतितमः सर्गः ।
। ८९ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande ekonanavatitamah sargah