UtshovSarga 83
83.1
राघवश्चापि विपुलं तं राक्षसवनौकसाम्।
श्रुत्वा सङ्ग्रामनिर्घोषं जाम्बवन्तमुवाच ह ।। ६.८३.१ ।।
Raghavashchapi vipulam tam rakshasavanaukasam
Shrutva sangramanirghosham jambavantamuvacha ha
83.2
सौम्य नूनं हनुमता क्रियते कर्म दुष्करम्।
श्रूयते हि यथा भीमः सुमहानायुधस्वनः ।। ६.८३.२ ।।
Saumya nunam hanumata kriyate karma dushkaram
Shruyate hi yatha bhimah sumahanayudhasvanah
83.3
तद्गच्छ कुरु साहाय्यं स्वबलेनाभिसंवृतः।
क्षिप्रमृक्षपते तस्य कपिश्रेष्ठस्य युध्यतः ।। ६.८३.३ ।।
Tadgachchha kuru sahayyam svabalenabhisanvritah
Kshipramrikshapate tasya kapishreshthasya yudhyatah
83.4
ऋक्षाराजस्तथोक्तस्तु स्वेनानीकेन संवृतः।
आगच्छत् पश्चिमं द्वारं हनुमान् यत्र वानरः ।। ६.८३.४ ।।
Riksharajastathoktastu svenanikena sanvritah
Agachchhat pashchimam dvaram hanuman yatra vanarah
83.5
अथायान्तं हनूमन्तं ददर्शर्क्षपतिः पथि।
वानरैः कृतसङ्ग्रामैः श्वसद्भिरभिसंवृतम् ।। ६.८३.५ ।।
Athayantam hanumantam dadarsharkshapatih pathi
Vanaraih kritasangramaih shvasadbhirabhisanvritam
83.6
दृष्ट्वा पथि हनूमांश्च तदृक्षबलमुद्यतम्।
नीलमेघनिभं भीमं सन्निवार्य न्यवर्तत ।। ६.८३.६ ।।
Drishtva pathi hanumanshcha tadrikshabalamudyatam
Nilameghanibham bhimam sannivarya nyavartata
83.7
स तेन हरिसैन्येन सन्निकर्षं महायशाः।
शीघ्रमागम्य रामाय दुःखितो वाक्यमब्रवीत् ।। ६.८३.७ ।।
Sa tena harisainyena sannikarsham mahayashah
Shighramagamya ramaya duhkhito vakyamabravit
83.8
समरे युद्ध्यमानानामस्माकं प्रेक्षतां पुरः।
जघान रुदतीं सीतामिन्द्रिजिद्रावणात्मजः ।। ६.८३.८ ।।
Samare yuddhyamananamasmakam prekshatam purah
Jaghana rudatim sitamindrijidravanatmajah
83.9
उद्भ्रान्तचित्तस्तां दृष्ट्वा विषण्णो ऽहमरिन्दम।
तदहं भवतो वृत्तं विज्ञापयितुमागतः ।। ६.८३.९ ।।
Udbhrantachittastam drishtva vishanno hamarindama
Tadaham bhavato vrittam vigyapayitumagatah
83.10
तस्य तद्वचनं श्रुत्वा राघवः शोकमूर्च्छितः।
निपपात तदा भूमौ छिन्नमूल इव द्रुमः ।। ६.८३.१० ।।
Tasya tadvachanam shrutva raghavah shokamurchchhitah
Nipapata tada bhumau chhinnamula iva drumah
83.11
तं भूमौ देवसङ्काशं पतितं प्रेक्ष्य राघवम्।
अभिपेतुः समुत्पत्य सर्वतः कपिसत्तमाः ।। ६.८३.११ ।।
Tam bhumau devasankasham patitam prekshya raghavam
Abhipetuh samutpatya sarvatah kapisattamah
83.12
असिञ्चन् सलिलैश्चैनं पद्मोत्पलसुगन्धिभिः।
प्रदहन्तमनासाद्यं सहसा ऽग्निमिवोच्छिखम् ।। ६.८३.१२ ।।
Asinchan salilaishchainam padmotpalasugandhibhih
Pradahantamanasadyam sahasa gnimivochchhikham
83.13
तं लक्ष्मणो ऽथ बाहुभ्यां परिष्वज्य सुदुःखितः।
उवाच राममस्वस्थं वाक्यं हेत्वर्थसंयुतम् ।। ६.८३.१३ ।।
Tam lakshmano tha bahubhyam parishvajya suduhkhitah
Uvacha ramamasvastham vakyam hetvarthasanyutam
83.14
शुभे वर्त्मनि तिष्ठन्तं त्वामार्य विजितेन्द्रियम्।
अनर्थेभ्यो न शक्नोति त्रातुं धर्मो निरर्थकः ।। ६.८३.१४ ।।
Shubhe vartmani tishthantam tvamarya vijitendriyam
Anarthebhyo na shaknoti tratum dharmo nirarthakah
83.15
भूतानां स्थावराणां च जङ्गमानां च दर्शनम्।
यथा ऽस्ति न तथा धर्मस्तेन नास्तीति मे मतिः ।। ६.८३.१५ ।।
Bhutanam sthavaranam cha jangamanam cha darshanam
Yatha sti na tatha dharmastena nastiti me matih
83.16
यथैव स्थावरं व्यक्तं जङ्गमं च तथाविधम्।
नायमर्थस्तथा युक्तस्त्वद्विधो न विपद्यते ।। ६.८३.१६ ।।
Yathaiva sthavaram vyaktam jangamam cha tathavidham
Nayamarthastatha yuktastvadvidho na vipadyate
83.17
यद्यधर्मो भवेद्भूतो रावणो नरकं व्रजेत्।
भवांश्च धर्मयुक्तो वै नैवं व्यसनमाप्नुयात् ।। ६.८३.१७ ।।
Yadyadharmo bhavedbhuto ravano narakam vrajet
Bhavanshcha dharmayukto vai naivam vyasanamapnuyat
83.18
तस्य च व्यसनाभावाद् व्यसनं च गते त्वयि।
धर्मो भवत्यधर्मश्च परस्परविरोधिनौ ।। ६.८३.१८ ।।
Tasya cha vyasanabhavad vyasanam cha gate tvayi
Dharmo bhavatyadharmashcha parasparavirodhinau
83.19
धर्मेणोपलभेद्धर्ममधर्मं चाप्यधर्मतः।
यद्यधर्मेण युज्येयुर्येष्वधर्मः प्रतिष्ठितः ।। ६.८३.१९ ।।
Dharmenopalabheddharmamadharmam chapyadharmatah
Yadyadharmena yujyeyuryeshvadharmah pratishthitah
83.20
यदि धर्मेण युज्येरन्नाधर्मरुचयो जनाः।
धर्मेण चरतां धर्मस्तथा चैषां फलं भवेत् ।। ६.८३.२० ।।
Yadi dharmena yujyerannadharmaruchayo janah
Dharmena charatam dharmastatha chaisham phalam bhavet
83.21
यस्मादर्था विवर्धन्ते येष्वधर्मः पतिष्ठितः।
क्लिश्यन्ते धर्मशीलाश्च तस्मादेतौ निरर्थकौ ।। ६.८३.२१ ।।
Yasmadartha vivardhante yeshvadharmah patishthitah
Klishyante dharmashilashcha tasmadetau nirarthakau
83.22
वध्यन्ते पापकर्माणो यद्यधर्मेण राघव।
वधकर्म हतो ऽधर्मः स हतः कं वधिष्यति ।। ६.८३.२२ ।।
Vadhyante papakarmano yadyadharmena raghava
Vadhakarma hato dharmah sa hatah kam vadhishyati
83.23
अथवा विहितेनायं हन्यते हन्ति वा परम्।
विधिरालिप्यते तेन न स पापेन कर्मणा ।। ६.८३.२३ ।।
Athava vihitenayam hanyate hanti va param
Vidhiralipyate tena na sa papena karmana
83.24
अदृष्टप्रतिकारेण त्वव्यक्तेनासता सता।
कथं शक्यं परं प्राप्तुं धर्मेणारिविकर्शन ।। ६.८३.२४ ।।
Adrishtapratikarena tvavyaktenasata sata
Katham shakyam param praptum dharmenarivikarshana
83.25
यदि सत् स्यात् सतां मुख्य नासत् स्यात्तव किञ्चन।
त्वया यदीदृशं प्राप्तं तस्मात् सन्नोपपद्यते ।। ६.८३.२५ ।।
Yadi sat syat satam mukhya nasat syattava kinchana
Tvaya yadidrisham praptam tasmat sannopapadyate
83.26
अथवा दुर्बलः क्लीबो बलं धर्मो ऽनुवर्तते।
दुर्बलो हृतमर्यादो न सेव्य इति मे मतिः ।। ६.८३.२६ ।।
Athava durbalah klibo balam dharmo nuvartate
Durbalo hritamaryado na sevya iti me matih
83.27
बलस्य यदि चेद्धर्मो गुणभूतः पराक्रमे।
धर्ममुत्सृज्य वर्तस्व यथा धर्मे तथा बले ।। ६.८३.२७ ।।
Balasya yadi cheddharmo gunabhutah parakrame
Dharmamutsrijya vartasva yatha dharme tatha bale
83.28
अथ चेत् सत्यवचनं धर्मः किल परन्तप।
अनृतस्त्वय्यकरुणः किं न बद्धस्त्वया पिता ।। ६.८३.२८ ।।
Atha chet satyavachanam dharmah kila parantapa
Anritastvayyakarunah kim na baddhastvaya pita
83.29
यदि धर्मो भवेद्भूतो अधर्मो वा परन्तप।
न स्म हत्वा मुनिं वज्री कुर्यादिज्यां शतक्रतुः ।। ६.८३.२९ ।।
Yadi dharmo bhavedbhuto adharmo va parantapa
Na sma hatva munim vajri kuryadijyam shatakratuh
83.30
अधर्मसंश्रितो धर्मो विनाशयति राघव।
सर्वमेतद्यथाकामं काकुत्स्थ कुरुते नरः ।। ६.८३.३० ।।
Adharmasanshrito dharmo vinashayati raghava
Sarvametadyathakamam kakutstha kurute narah
83.31
मम चेदं मतं तात धर्मो ऽयमिति राघव।
धर्ममूलं त्वया छिन्नं राज्यमुत्सृजता तदा ।। ६.८३.३१ ।।
Mama chedam matam tata dharmo yamiti raghava
Dharmamulam tvaya chhinnam rajyamutsrijata tada
83.32
अर्थेभ्यो हि विवृद्धेभ्यः संवृत्तेभ्यस्ततस्ततः।
क्रियाः सर्वाः प्रवर्तन्ते पर्वतेभ्य इवापगाः ।। ६.८३.३२ ।।
Arthebhyo hi vivriddhebhyah sanvrittebhyastatastatah
Kriyah sarvah pravartante parvatebhya ivapagah
83.33
अर्थेन हि वियुक्तस्य पुरुषस्याल्पतेजसः।
व्युच्छिद्यन्ते क्रियाः सर्वा ग्रीष्मे कुसरितो यथा ।। ६.८३.३३ ।।
Arthena hi viyuktasya purushasyalpatejasah
Vyuchchhidyante kriyah sarva grishme kusarito yatha
83.34
सो ऽयमर्थं परित्यज्य सुखकामः सुखैधितः।
पापमारभते कर्तुं ततो दोषः प्रवर्तते ।। ६.८३.३४ ।।
So yamartham parityajya sukhakamah sukhaidhitah
Papamarabhate kartum tato doshah pravartate
83.35
यस्यार्थास्तस्य मित्राणि यस्यार्थास्तस्य बान्धवाः।
यस्यार्थाः स पुमान् लोके यस्यार्थाः स च पण्डितः ।। ६.८३.३५ ।।
Yasyarthastasya mitrani yasyarthastasya bandhavah
Yasyarthah sa puman loke yasyarthah sa cha panditah
83.36
यस्यार्थाः स च विक्रान्तो यस्यार्थाः स च बुद्धिमान्।
यस्यार्थाः स महाभागो यस्यार्थाः स महागुणः ।। ६.८३.३६ ।।
Yasyarthah sa cha vikranto yasyarthah sa cha buddhiman
Yasyarthah sa mahabhago yasyarthah sa mahagunah
83.37
अर्थस्यैते परित्यागे दोषाः प्रव्याहृता मया।
राज्यमुत्सृजता वीर येन बुद्धिस्त्वया कृता ।। ६.८३.३७ ।।
Arthasyaite parityage doshah pravyahrita maya
Rajyamutsrijata vira yena buddhistvaya krita
83.38
यस्यार्था धर्मकामार्थास्तस्य सर्वं प्रदक्षिणम्।
अधनेनार्थकामेन नार्थः शक्यो विचिन्वता ।। ६.८३.३८ ।।
Yasyartha dharmakamarthastasya sarvam pradakshinam
Adhanenarthakamena narthah shakyo vichinvata
83.39
हर्षः कामश्च दर्पश्च धर्मः क्रोधः शमो दमः।
अर्थादेतानि सर्वाणि प्रवर्तन्ते नराधिप ।। ६.८३.३९ ।।
Harshah kamashcha darpashcha dharmah krodhah shamo damah
Arthadetani sarvani pravartante naradhipa
83.40
येषां नश्यत्ययं लोकश्चरतां धर्मचारिणाम्।
ते ऽर्थास्त्वयि न दृश्यन्ते दुर्दिनेषु यथा ग्रहाः ।। ६.८३.४० ।।
Yesham nashyatyayam lokashcharatam dharmacharinam
Te rthastvayi na drishyante durdineshu yatha grahah
83.41
त्वयि प्रव्रजिते वीर गुरोश्च वचने स्थिते।
रक्षसा ऽपहृता भार्या प्राणैः प्रियतरा तव ।। ६.८३.४१ ।।
Tvayi pravrajite vira guroshcha vachane sthite
Rakshasa pahrita bharya pranaih priyatara tava
83.42
तदद्य विपुलं वीर दुःखमिन्द्रजिता कृतम्।
कर्मणा व्यपनेष्यामि तस्मादुत्तिष्ठ राघव ।। ६.८३.४२ ।।
Tadadya vipulam vira duhkhamindrajita kritam
Karmana vyapaneshyami tasmaduttishtha raghava
83.43
उत्तिष्ठ नरशार्दूल दीर्घवाहो दृढव्रत।
किमात्मानं महात्मानमात्मानं नावबुध्यसे ।। ६.८३.४३ ।।
Uttishtha narashardula dirghavaho dridhavrata
Kimatmanam mahatmanamatmanam navabudhyase
83.44
अयमनघ तवोदितः प्रियार्थं जनकसुतानिधनं निरीक्ष्य रुष्टः।
सहयगजरथां सराक्षसेन्द्रां भृशमिषुभिर्विनिपातयामि लङ्काम् ।। ६.८३.४४ ।।
Ayamanagha tavoditah priyartham janakasutanidhanam nirikshya rushtah
Sahayagajaratham sarakshasendram bhrishamishubhirvinipatayami lankam
83.45
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे त्र्यशीतितमः सर्गः ।
। ८३ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande tryashititamah sargah