UtshovSarga 71
71.1
स्वबलं व्यथितं दृष्ट्वा तुमुलं रोमहर्षणम्।
भ्रातऽंश्च निहतान् दृष्ट्वा शक्रतुल्यपराक्रमान् ।। ६.७१.१ ।।
Svabalam vyathitam drishtva tumulam romaharshanam
Bhratanshcha nihatan drishtva shakratulyaparakraman
71.2
पितृव्यौ चापि सन्दृश्य समरे सन्निषूदितौ।
युद्धोन्मत्तं च मत्तं च भ्रातरौ राक्षसर्षभौ ।। ६.७१.२ ।।
Pitrivyau chapi sandrishya samare sannishuditau
Yuddhonmattam cha mattam cha bhratarau rakshasarshabhau
71.3
चुकोप च महातेजा ब्रह्मदत्तवरो युधि।
अतिकायो ऽद्रिसङ्काशो देवदानवदर्पहा ।। ६.७१.३ ।।
Chukopa cha mahateja brahmadattavaro yudhi
Atikayo drisankasho devadanavadarpaha
71.4
स भास्करसहस्रस्य सङ्घातमिव भास्वरम्।
रथमास्थाय शक्रारिरभिदुद्राव वानरान् ।। ६.७१.४ ।।
Sa bhaskarasahasrasya sanghatamiva bhasvaram
Rathamasthaya shakrarirabhidudrava vanaran
71.5
स विस्फार्य महच्चापं किरीटी मृष्टकुण्डलः।
नाम विश्रावयामास ननाद च महास्वनम् ।। ६.७१.५ ।।
Sa vispharya mahachchapam kiriti mrishtakundalah
Nama vishravayamasa nanada cha mahasvanam
71.6
तेन सिंहप्रणादेन नामविश्रावणेन च।
ज्याशब्देन च भीमेन त्रासयामास वानरान् ।। ६.७१.६ ।।
Tena sinhapranadena namavishravanena cha
Jyashabdena cha bhimena trasayamasa vanaran
71.7
ते दृष्ट्वा देहमाहात्म्यं कुम्भकर्णो ऽयमुत्थितः।
भयार्ता वानराः सर्वे संश्रयन्ते परस्परम् ।। ६.७१.७ ।।
Te drishtva dehamahatmyam kumbhakarno yamutthitah
Bhayarta vanarah sarve sanshrayante parasparam
71.8
ते तस्य रूपमालोक्य यथा विष्णोस्त्रिविक्रमे।
भयाद्वानरयूथास्ते विद्रवन्ति ततस्ततः ।। ६.७१.८ ।।
Te tasya rupamalokya yatha vishnostrivikrame
Bhayadvanarayuthaste vidravanti tatastatah
71.9
ते ऽतिकायं समासाद्य वानरा मूढचेतसः।
शरण्यं शरणं जग्मुर्लक्ष्मणाग्रजमाहवे ।। ६.७१.९ ।।
Te tikayam samasadya vanara mudhachetasah
Sharanyam sharanam jagmurlakshmanagrajamahave
71.10
ततो ऽतिकायं काकुत्स्थो रथस्थं पर्वतोपमम्।
ददर्श धन्विनं दूराद्गर्जन्तं कालमेघवत् ।। ६.७१.१० ।।
Tato tikayam kakutstho rathastham parvatopamam
Dadarsha dhanvinam duradgarjantam kalameghavat
71.11
स तं दृष्ट्वा महात्मानं राघवस्तु विसिष्मिये।
वानरान् सान्त्वयित्वा ऽथ विभीषणमुवाच ह ।। ६.७१.११ ।।
Sa tam drishtva mahatmanam raghavastu visishmiye
Vanaran santvayitva tha vibhishanamuvacha ha
71.12
को ऽसौ पर्वतसङ्काशो धनुष्मान् हरिलोचनः।
युक्ते हयसहस्रेण विशाले स्यन्दने स्थितः ।। ६.७१.१२ ।।
Ko sau parvatasankasho dhanushman harilochanah
Yukte hayasahasrena vishale syandane sthitah
71.13
य एष निशितैः शूलैः सुतीक्ष्णैः प्रासतोमरैः।
अर्चिष्मद्भिर्वृतो भाति भूतैरिव महेश्वरः ।। ६.७१.१३ ।।
Ya esha nishitaih shulaih sutikshnaih prasatomaraih
Archishmadbhirvrito bhati bhutairiva maheshvarah
71.14
कालजिह्वाप्रकाशाभिर्य एषो ऽतिविराजते।
आवृतो रथशक्तीभिर्विद्युद्भिरिव तोयदः ।। ६.७१.१४ ।।
Kalajihvaprakashabhirya esho tivirajate
Avrito rathashaktibhirvidyudbhiriva toyadah
71.15
धनूंषि चास्य सज्यानि हेमपृष्ठानि सर्वशः।
शोभयन्ति रथश्रेष्ठं शक्रचाप इवाम्बरम् ।। ६.७१.१५ ।।
Dhanunshi chasya sajyani hemaprishthani sarvashah
Shobhayanti rathashreshtham shakrachapa ivambaram
71.16
क एष रक्षश्शार्दूलो रणभूमिं विराजयन्।
अभ्येति रथिनां श्रेष्ठो रथेनादित्यतेजसा ।। ६.७१.१६ ।।
Ka esha rakshashshardulo ranabhumim virajayan
Abhyeti rathinam shreshtho rathenadityatejasa
71.17
ध्वजशृङ्गप्रतिष्ठेन राहुणा ऽभिविराजते।
सूर्यरश्मिनिभैर्बाणैर्दिशो दश विराजयन् ।। ६.७१.१७ ।।
Dhvajashringapratishthena rahuna bhivirajate
Suryarashminibhairbanairdisho dasha virajayan
71.18
त्रिणतं मेघनिर्ह्रादं हेमपृष्ठमलङ्कृतम्।
शतक्रतुधनुःप्रख्यं धनुश्चास्य विराजते ।। ६.७१.१८ ।।
Trinatam meghanirhradam hemaprishthamalankritam
Shatakratudhanuhprakhyam dhanushchasya virajate
71.19
सध्वजः सपताकश्च सानुकर्षो महारथः।
चतुस्सादिसमायुक्तो मेघस्तनितनिस्वनः ।। ६.७१.१९ ।।
Sadhvajah sapatakashcha sanukarsho maharathah
Chatussadisamayukto meghastanitanisvanah
71.20
विंशतिर्दश चाष्टौ च तूण्यो ऽस्य रथमास्थिताः।
कार्मुकानि च भीमानि ज्याश्च काञ्चनपिङ्गलाः ।। ६.७१.२० ।।
Vinshatirdasha chashtau cha tunyo sya rathamasthitah
Karmukani cha bhimani jyashcha kanchanapingalah
71.21
द्वौ च खड्गौ रथगतौ पार्श्वस्थौ पार्श्वशोभितौ।
चतुर्हस्तत्सरुयुतौ व्यक्तहस्तदशायतौ ।। ६.७१.२१ ।।
Dvau cha khadgau rathagatau parshvasthau parshvashobhitau
Chaturhastatsaruyutau vyaktahastadashayatau
71.22
रक्तकण्ठगुणो धीरो महापर्वतसन्निभः।
कालः कालमहावक्त्रो मेघस्थ इव भास्करः ।। ६.७१.२२ ।।
Raktakanthaguno dhiro mahaparvatasannibhah
Kalah kalamahavaktro meghastha iva bhaskarah
71.23
काञ्चनाङ्गदनद्धाभ्यां भुजाभ्यामेष शोभते।
शृङ्गाभ्यामिव तुङ्गाभ्यां हिमवान् पर्वतोत्तमः ।। ६.७१.२३ ।।
Kanchanangadanaddhabhyam bhujabhyamesha shobhate
Shringabhyamiva tungabhyam himavan parvatottamah
71.24
कुण्डलाभ्यां तु यस्यैतद्भाति वक्त्रं शुभेक्षणम्।
पुनर्वस्वन्तरगतं पूर्णं बिम्बमिवैन्दवम् ।। ६.७१.२४ ।।
Kundalabhyam tu yasyaitadbhati vaktram shubhekshanam
Punarvasvantaragatam purnam bimbamivaindavam
71.25
आचक्ष्व मे महाबाहो त्वमेनं राक्षसोत्तमम्।
यं दृष्ट्वा वानराः सर्वे भयार्ता विद्रुता दिशः ।। ६.७१.२५ ।।
Achakshva me mahabaho tvamenam rakshasottamam
Yam drishtva vanarah sarve bhayarta vidruta dishah
71.26
स पृष्टो राजपुत्रेण रामेणामिततेजसा।
आचचक्षे महातेजा राघवाय विभीषणः ।। ६.७१.२६ ।।
Sa prishto rajaputrena ramenamitatejasa
Achachakshe mahateja raghavaya vibhishanah
71.27
दशग्रीवो महातेजा राजा वैश्रवणानुजः।
भीमकर्मा महोत्साहो रावणो राक्षसाधिपः ।। ६.७१.२७ ।।
Dashagrivo mahateja raja vaishravananujah
Bhimakarma mahotsaho ravano rakshasadhipah
71.28
तस्यासीद्वीर्यवान् पुत्रो रावणप्रतिमो रणे।
वृद्धसेवी श्रुतिधरः सर्वास्त्रविदुषां वरः ।। ६.७१.२८ ।।
Tasyasidviryavan putro ravanapratimo rane
Vriddhasevi shrutidharah sarvastravidusham varah
71.29
अश्वपृष्ठे रथे नागे खड्गे धनुषि कर्षणे।
भेदे सान्त्वे च दाने च नये मन्त्रे च सम्मतः ।। ६.७१.२९ ।।
Ashvaprishthe rathe nage khadge dhanushi karshane
Bhede santve cha dane cha naye mantre cha sammatah
71.30
यस्य बाहू समाश्रित्य लङ्का वसति निर्भया।
तनयं धान्यमालिन्या अतिकायमिमं विदुः ।। ६.७१.३० ।।
Yasya bahu samashritya lanka vasati nirbhaya
Tanayam dhanyamalinya atikayamimam viduh
71.31
एतेनाराधितो ब्रह्मा तपसा भावितात्मना।
अस्त्राणि चाप्यवाप्तानि रिपवश्च पराजिताः ।। ६.७१.३१ ।।
Etenaradhito brahma tapasa bhavitatmana
Astrani chapyavaptani ripavashcha parajitah
71.32
सुरासुरैरवध्यत्वं दत्तमस्मै स्वयम्भुवा।
एतच्च कवचं दिव्यं रथश्चैषो ऽर्कभास्वरः ।। ६.७१.३२ ।।
Surasurairavadhyatvam dattamasmai svayambhuva
Etachcha kavacham divyam rathashchaisho rkabhasvarah
71.33
एतेन शतशो देवा दानवाश्च पराजिताः।
रक्षितानि च रक्षांसि यक्षाश्चापि निषूदिताः ।। ६.७१.३३ ।।
Etena shatasho deva danavashcha parajitah
Rakshitani cha rakshansi yakshashchapi nishuditah
71.34
वज्रं विष्टम्भितं येन बाणैरिन्द्रस्य धीमतः।
पाशः सलिलराजस्य रणे प्रतिहतस्तथा ।। ६.७१.३४ ।।
Vajram vishtambhitam yena banairindrasya dhimatah
Pashah salilarajasya rane pratihatastatha
71.35
एषो ऽतिकायो बलवान् राक्षसानामथर्षभः।
रावणस्य सुतो धीमान् देवदानवदर्पहा ।। ६.७१.३५ ।।
Esho tikayo balavan rakshasanamatharshabhah
Ravanasya suto dhiman devadanavadarpaha
71.36
तदस्मिन् क्रियतां यत्नः क्षिप्रं पुरुषपुङ्गव।
पुरा वानरसैन्यानि क्षयं नयति सायकैः ।। ६.७१.३६ ।।
Tadasmin kriyatam yatnah kshipram purushapungava
Pura vanarasainyani kshayam nayati sayakaih
71.37
ततो ऽतिकायो बलवान् प्रविश्य हरिवाहिनीम्।
विस्फारयामास धनुर्ननाद च पुनःपुनः ।। ६.७१.३७ ।।
Tato tikayo balavan pravishya harivahinim
Vispharayamasa dhanurnanada cha punahpunah
71.38
तं भीमवपुषं दृष्ट्वा रथस्थं रथिनां वरम्।
अभिपेतुर्महात्मानो ये प्रधाना वनौकसः ।। ६.७१.३८ ।।
Tam bhimavapusham drishtva rathastham rathinam varam
Abhipeturmahatmano ye pradhana vanaukasah
71.39
कुमुदो द्विविदो मैन्दो नीलः शरभ एव च।
पादपैर्गिरिशृङ्गैश्च युगपत् समभिद्रवन् ।। ६.७१.३९ ।।
Kumudo dvivido maindo nilah sharabha eva cha
Padapairgirishringaishcha yugapat samabhidravan
71.40
तेषां वृक्षांश्च शैलांश्च शरैः काञ्चनभूषणैः।
अतिकायो महातेजाश्चिच्छेदास्त्रविदां वरः ।। ६.७१.४० ।।
Tesham vrikshanshcha shailanshcha sharaih kanchanabhushanaih
Atikayo mahatejashchichchhedastravidam varah
71.41
तांश्चैव सर्वान् स हरीन् शरैः सर्वायसैर्बली।
विव्याधाभिमुखः सङ्ख्ये भीमकायो निशाचरः ।। ६.७१.४१ ।।
Tanshchaiva sarvan sa harin sharaih sarvayasairbali
Vivyadhabhimukhah sankhye bhimakayo nishacharah
71.42
ते ऽर्दिता बाणवर्षेण भग्नगात्राः प्लवङ्गमाः।
न शेकुरतिकायस्य प्रतिकर्तुं महारणे ।। ६.७१.४२ ।।
Te rdita banavarshena bhagnagatrah plavangamah
Na shekuratikayasya pratikartum maharane
71.43
तत्सैन्यं हरिवीराणां त्रासयामास राक्षसः।
मृगयूथमिव क्रुद्धो हरिर्यौवनदर्पितः ।। ६.७१.४३ ।।
Tatsainyam hariviranam trasayamasa rakshasah
Mrigayuthamiva kruddho hariryauvanadarpitah
71.44
स राक्षसेन्द्रो हरिसैन्यमध्ये नायुध्यमानं निजघान कञ्चित्।
उपेत्य रामं सधनुः कलापी सगर्वितं वाक्यमिदं बभाषे ।। ६.७१.४४ ।।
Sa rakshasendro harisainyamadhye nayudhyamanam nijaghana kanchit
Upetya ramam sadhanuh kalapi sagarvitam vakyamidam babhashe
71.45
रथे स्थितो ऽहं शरचापपाणिर्न प्राकृतं कञ्चन योधयामि।
यश्चास्ति कश्चिद्व्यवसाययुक्तो ददातु मे क्षिप्रमिहाद्य युद्धम् ।। ६.७१.४५ ।।
Rathe sthito ham sharachapapanirna prakritam kanchana yodhayami
Yashchasti kashchidvyavasayayukto dadatu me kshipramihadya yuddham
71.46
तत्तस्य वाक्यं ब्रुवतो निशम्य चुकोप सौमित्रिरमित्रहन्ता।
अमृष्यमाणश्च समुत्पपात जग्राह चापं च ततः स्मयित्वा ।। ६.७१.४६ ।।
Tattasya vakyam bruvato nishamya chukopa saumitriramitrahanta
Amrishyamanashcha samutpapata jagraha chapam cha tatah smayitva
71.47
क्रुद्धः सौमित्रिरुत्पत्य तूणादाक्षिप्य सायकम्।
पुरस्तादतिकायस्य विचकर्ष महद्धनुः ।। ६.७१.४७ ।।
Kruddhah saumitrirutpatya tunadakshipya sayakam
Purastadatikayasya vichakarsha mahaddhanuh
71.48
पूरयन् स महीं शैलानाकाशं सागरं दिशः।
ज्याशब्दो लक्ष्मणस्योग्रस्त्रासयन् रजनीचरान् ।। ६.७१.४८ ।।
Purayan sa mahim shailanakasham sagaram dishah
Jyashabdo lakshmanasyograstrasayan rajanicharan
71.49
सौमित्रेश्चापनिर्घोषं श्रुत्वा प्रतिभयं तदा।
विसिष्मिये महातेजा राक्षसेन्द्रात्मजो बली ।। ६.७१.४९ ।।
Saumitreshchapanirghosham shrutva pratibhayam tada
Visishmiye mahateja rakshasendratmajo bali
71.50
अथातिकायः कुपितो दृष्ट्वा लक्ष्मणमुत्थितम्।
आदाय निशितं बाणमिदं वचनमब्रवीत् ।। ६.७१.५० ।।
Athatikayah kupito drishtva lakshmanamutthitam
Adaya nishitam banamidam vachanamabravit
71.51
बालस्त्वमसि सौमित्रे विक्रमेष्वविचक्षणः।
गच्छ किं कालसदृशं मां योधयितुमिच्छसि ।। ६.७१.५१ ।।
Balastvamasi saumitre vikrameshvavichakshanah
Gachchha kim kalasadrisham mam yodhayitumichchhasi
71.52
नहि मद्बाहुसृष्टानामस्त्राणां हिमवानपि।
सोढुमुत्सहते वेगमन्तरिक्षमथो मही ।। ६.७१.५२ ।।
Nahi madbahusrishtanamastranam himavanapi
Sodhumutsahate vegamantarikshamatho mahi
71.53
सुखप्रसुप्तं कालाग्निं निबोधयितुमिच्छसि।
न्यस्यचापं निवर्तस्व मा प्राणान् जहि मद्गतः ।। ६.७१.५३ ।।
Sukhaprasuptam kalagnim nibodhayitumichchhasi
Nyasyachapam nivartasva ma pranan jahi madgatah
71.54
अथवा त्वं प्रतिष्टब्धो न निवर्तितुमिच्छसि।
तिष्ठ प्राणान् परित्यज्य गमिष्यसि यमक्षयम् ।। ६.७१.५४ ।।
Athava tvam pratishtabdho na nivartitumichchhasi
Tishtha pranan parityajya gamishyasi yamakshayam
71.55
पश्य मे निशितान् बाणानरिदर्पनिषूदनान्।
ईश्वरायुधसङ्काशांस्तप्तकाञ्चनभूषणान् ।। ६.७१.५५ ।।
Pashya me nishitan bananaridarpanishudanan
Ishvarayudhasankashanstaptakanchanabhushanan
71.56
एष ते सर्पसङ्काशो बाणः पास्यति शोणितम्।
मृगराज इव क्रुद्धो नागराजस्य शोणितम्।इत्येवमुक्त्वा सङ्क्रुद्धः शरं धनुषि सन्दधे ।। ६.७१.५६ ।।
Esha te sarpasankasho banah pasyati shonitam
Mrigaraja iva kruddho nagarajasya shonitam, ityevamuktva sankruddhah sharam dhanushi sandadhe
71.57
श्रुत्वा ऽतिकायस्य वचः सरोषं सगर्वितं संयति राजपुत्रः।
स सञ्चुकोपातिबलो बृहच्छ्रीरुवाच वाक्यं च ततो महार्थम् ।। ६.७१.५७ ।।
Shrutva tikayasya vachah sarosham sagarvitam sanyati rajaputrah
Sa sanchukopatibalo brihachchhriruvacha vakyam cha tato mahartham
71.58
न वाक्यमात्रेण भवान् प्रधानो न कत्थनात् सत्पुरुषा भवन्ति।
मयि स्थिते धन्विनि बाणपाणौ निदर्शय स्वात्मबलं दुरात्मन् ।। ६.७१.५८ ।।
Na vakyamatrena bhavan pradhano na katthanat satpurusha bhavanti
Mayi sthite dhanvini banapanau nidarshaya svatmabalam duratman
71.59
कर्मणा सूचयात्मानं न विकत्थितुमर्हसि।
पौरुषेण तु यो युक्तः स तु शूर इति स्मृतः ।। ६.७१.५९ ।।
Karmana suchayatmanam na vikatthitumarhasi
Paurushena tu yo yuktah sa tu shura iti smritah
71.60
सर्वायुधसमायुक्तो धन्वी त्वं रथमास्थितः।
शरैर्वा यदि वाप्यस्त्रैर्दर्शयस्व पराक्रमम् ।। ६.७१.६० ।।
Sarvayudhasamayukto dhanvi tvam rathamasthitah
Sharairva yadi vapyastrairdarshayasva parakramam
71.61
ततः शिरस्ते निशितैः पातयिष्याम्यहं शरैः।
मारुतः कालसम्पक्वं वृन्तात्तालफलं यथा ।। ६.७१.६१ ।।
Tatah shiraste nishitaih patayishyamyaham sharaih
Marutah kalasampakvam vrintattalaphalam yatha
71.62
अद्य ते मामका बाणास्तप्तकाञ्चनभूषणाः।
पास्यन्ति रुधिरं गात्राद्बाणशल्यान्तरोत्थितम् ।। ६.७१.६२ ।।
Adya te mamaka banastaptakanchanabhushanah
Pasyanti rudhiram gatradbanashalyantarotthitam