UtshovSarga 70
70.1
नरान्तकं हतं दृष्ट्वा चुक्रुशुर्नैर्ऋतर्षभाः।
देवान्तकस्त्रिमूर्धा च पौलस्त्यश्च महोदरः ।। ६.७०.१ ।।
Narantakam hatam drishtva chukrushurnairritarshabhah
Devantakastrimurdha cha paulastyashcha mahodarah
70.2
आरूढो मेघसङ्काशं वारणेन्द्रं महोदरः।
वालिपुत्रं महावीर्यमभिदुद्राव वीर्यवान् ।। ६.७०.२ ।।
Arudho meghasankasham varanendram mahodarah
Valiputram mahaviryamabhidudrava viryavan
70.3
भ्रातृव्यसनसन्तप्तस्तथा देवान्तको बली।
आदाय परिघं दीप्तमङ्गदं समभिद्रवत् ।। ६.७०.३ ।।
Bhratrivyasanasantaptastatha devantako bali
Adaya parigham diptamangadam samabhidravat
70.4
रथमादित्यसङ्काशं युक्तं परमवाजिभिः।
आस्थाय त्रिशिरा वीरो वालिपुत्रमथाभ्ययात् ।। ६.७०.४ ।।
Rathamadityasankasham yuktam paramavajibhih
Asthaya trishira viro valiputramathabhyayat
70.5
स त्रिभिर्देवदर्पघ्नैर्नैर्ऋतेन्द्रैरभिद्रुतः।
वृक्षमुत्पाटयामास महाविटपमङ्गदः ।। ६.७०.५ ।।
Sa tribhirdevadarpaghnairnairritendrairabhidrutah
Vrikshamutpatayamasa mahavitapamangadah
70.6
देवान्तकाय तं वीरश्चिक्षेप सहसा ऽङ्गदः।
महावृक्षं महाशाखं शक्रो दीप्तमिवाशनिम् ।। ६.७०.६ ।।
Devantakaya tam virashchikshepa sahasa ngadah
Mahavriksham mahashakham shakro diptamivashanim
70.7
त्रिशिरास्तं प्रचिच्छेद शरैराशीविषोपमैः।
स वृक्षं कृत्तमालोक्य उत्पपात तदा ऽङ्गदः ।। ६.७०.७ ।।
Trishirastam prachichchheda sharairashivishopamaih
Sa vriksham krittamalokya utpapata tada ngadah
70.8
स ववर्ष ततो वृक्षान् शैलांश्च कपिकुञ्जरः।
तान् प्रचिच्छेद सङ्क्रुद्धस्त्रिशिरा निशितैः शरैः ।। ६.७०.८ ।।
Sa vavarsha tato vrikshan shailanshcha kapikunjarah
Tan prachichchheda sankruddhastrishira nishitaih sharaih
70.9
परिघाग्रेण तान् वृक्षान् बभञ्ज च सुरान्तकः।
त्रिशिराश्चाङ्गदं वीरमबिदुद्राव सायकैः ।। ६.७०.९ ।।
Parighagrena tan vrikshan babhanja cha surantakah
Trishirashchangadam viramabidudrava sayakaih
70.10
गजेन समभिद्रुत्य वालिपुत्रं महोदरः।
जघानोरसि सङ्क्रुद्धस्तोमरैर्वज्रसन्निभैः ।। ६.७०.१० ।।
Gajena samabhidrutya valiputram mahodarah
Jaghanorasi sankruddhastomarairvajrasannibhaih
70.11
देवान्तकश्च सङ्क्रुद्धः परिघेण तदा ऽङ्गदम्।
उपगम्याभिहत्याशु व्यपचक्राम वेगवान् ।। ६.७०.११ ।।
Devantakashcha sankruddhah parighena tada ngadam
Upagamyabhihatyashu vyapachakrama vegavan
70.12
स त्रिभिर्नैर्ऋतश्रेष्ठैर्युगपत् समभिद्रुतः।
न विव्यथे महातेजा वालिपुत्रः प्रतापवान् ।। ६.७०.१२ ।।
Sa tribhirnairritashreshthairyugapat samabhidrutah
Na vivyathe mahateja valiputrah pratapavan
70.13
स वेगवान् महावेगं कृत्वा परमदुर्जयः।
तलेन भृशमुत्पत्य जघानास्य महागजम् ।। ६.७०.१३ ।।
Sa vegavan mahavegam kritva paramadurjayah
Talena bhrishamutpatya jaghanasya mahagajam
70.14
तस्य तेन प्रहारेण नागराजस्य संयुगे।
पेततुर्लोचने तस्य विननाद स वारणः ।। ६.७०.१४ ।।
Tasya tena praharena nagarajasya sanyuge
Petaturlochane tasya vinanada sa varanah
70.15
विषाणं चास्य निष्कृष्य वालिपुत्रो महाबलः।
देवान्तकमभिप्लुत्य ताडयामास संयुगे ।। ६.७०.१५ ।।
Vishanam chasya nishkrishya valiputro mahabalah
Devantakamabhiplutya tadayamasa sanyuge
70.16
स विह्वलितसर्वाङ्गो वातोद्धूत इव द्रुमः।
लाक्षारससवर्णं च सुस्राव रुधिरं मुखात् ।। ६.७०.१६ ।।
Sa vihvalitasarvango vatoddhuta iva drumah
Laksharasasavarnam cha susrava rudhiram mukhat
70.17
अथाश्वास्य महातेजाः कृच्छ्राद्देवान्तको बली।
आविध्य परिघं घोरमाजघान तदा ऽङ्गदम् ।। ६.७०.१७ ।।
Athashvasya mahatejah krichchhraddevantako bali
Avidhya parigham ghoramajaghana tada ngadam
70.18
परिघाभिहतश्चापि वानरेन्द्रात्मजस्तदा।
जानुभ्यां पतितो भूमौ पुनरेवोत्पपात ह ।। ६.७०.१८ ।।
Parighabhihatashchapi vanarendratmajastada
Janubhyam patito bhumau punarevotpapata ha
70.19
तमुत्पतन्तं त्रिशिरास्त्रिभिर्बाणैरजिह्मगैः।
घोरैर्हरिपतेः पुत्रं ललाटे ऽभिजघान ह ।। ६.७०.१९ ।।
Tamutpatantam trishirastribhirbanairajihmagaih
Ghorairharipateh putram lalate bhijaghana ha
70.20
ततो ऽङ्गदं परिक्षिप्तं त्रिभिर्नैर्ऋतपुङ्गवैः।
हनुमानपि विज्ञाय नीलश्चापि प्रतस्थतुः ।। ६.७०.२० ।।
Tato ngadam parikshiptam tribhirnairritapungavaih
Hanumanapi vigyaya nilashchapi pratasthatuh
70.21
ततश्चिक्षेप शेलाग्रं नीलस्त्रिशिरसे तदा।
तद्रावणसुतो धीमान् बिभेद निशितैः शरैः ।। ६.७०.२१ ।।
Tatashchikshepa shelagram nilastrishirase tada
Tadravanasuto dhiman bibheda nishitaih sharaih
70.22
तद्बाणशतनिर्भिन्नं विदारितशिलातलम्।
सविस्फुलिङ्गं सज्वालं निपपात गिरः शिरः ।। ६.७०.२२ ।।
Tadbanashatanirbhinnam vidaritashilatalam
Savisphulingam sajvalam nipapata girah shirah
70.23
ततो जृम्भितमालोक्य हर्षाद्देवान्तकस्तदा।
परिघेणाभिदुद्राव मारुतात्मजमाहवे ।। ६.७०.२३ ।।
Tato jrimbhitamalokya harshaddevantakastada
Parighenabhidudrava marutatmajamahave
70.24
तमापतन्तमुत्प्लुत्य हनुमान् मारुतात्मजः।
आजघान तदा मूर्ध्नि वज्रकल्पेन मुष्टिना ।। ६.७०.२४ ।।
Tamapatantamutplutya hanuman marutatmajah
Ajaghana tada murdhni vajrakalpena mushtina
70.25
शिरसि प्रहरन् वीरस्तदा वायुसुतो बली।
नादेनाकम्पयच्चैव राक्षसान् स महाकपिः ।। ६.७०.२५ ।।
Shirasi praharan virastada vayusuto bali
Nadenakampayachchaiva rakshasan sa mahakapih
70.26
स मुष्टिनिष्पिष्टविकीर्णमूर्धा निर्वान्तदन्ताक्षिविलम्बिजिह्वः।
देवान्तको राक्षसराजसूनुर्गतासुरुर्व्यां सहसा पपात ।। ६.७०.२६ ।।
Sa mushtinishpishtavikirnamurdha nirvantadantakshivilambijihvah
Devantako rakshasarajasunurgatasururvyam sahasa papata
70.27
तस्मिन् हते राक्षसयोधमुख्ये महाबले संयति देवशत्रौ।
क्रुद्धस्त्रिमूर्धा निशिताग्रमुग्रं ववर्ष नीलोरसि बाणवर्षम् ।। ६.७०.२७ ।।
Tasmin hate rakshasayodhamukhye mahabale sanyati devashatrau
Kruddhastrimurdha nishitagramugram vavarsha nilorasi banavarsham
70.28
महोदरस्तु सङ्क्रुद्धः कुञ्जरं पर्वतोपमम्।
भूयः समधिरुह्याशु मन्दरं रश्मिमानिव ।। ६.७०.२८ ।।
Mahodarastu sankruddhah kunjaram parvatopamam
Bhuyah samadhiruhyashu mandaram rashmimaniva
70.29
ततो बाणमयं वर्षं नीलस्योरस्यपातयत्।
गिरौ वर्षं तडिच्चक्रचापवानिव तोयदः ।। ६.७०.२९ ।।
Tato banamayam varsham nilasyorasyapatayat
Girau varsham tadichchakrachapavaniva toyadah
70.30
ततः शरौघैरभिवर्ष्यमाणो विभिन्नगात्रः कपिसैन्यपालः।
नीलो बभूवाथ निसृष्टगात्रो विष्टम्भितस्तेन महाबलेन ।। ६.७०.३० ।।
Tatah sharaughairabhivarshyamano vibhinnagatrah kapisainyapalah
Nilo babhuvatha nisrishtagatro vishtambhitastena mahabalena
70.31
ततस्तु नीलः प्रतिलभ्य सञ्ज्ञां शैलं समुत्पाट्य सवृक्षषण्डम्।
ततः समुत्पत्य भृशोग्रवेगो महोदरं तेन जघान मूर्ध्नि ।। ६.७०.३१ ।।
Tatastu nilah pratilabhya sangyam shailam samutpatya savrikshashandam
Tatah samutpatya bhrishogravego mahodaram tena jaghana murdhni
70.32
ततः स शैलेन्द्रनिपातभग्नो महोदरस्तेन महाद्विपेन।
विपोथितो भूमितले गतासुः पपात वज्राभिहतो यथा ऽद्रिः ।। ६.७०.३२ ।।
Tatah sa shailendranipatabhagno mahodarastena mahadvipena
Vipothito bhumitale gatasuh papata vajrabhihato yatha drih
70.33
पितृव्यं निहतं दृष्ट्वा त्रिशिराश्चापमाददे।
हनुमन्तं च सङ्क्रुद्धो विव्याध निशितैः शरैः ।। ६.७०.३३ ।।
Pitrivyam nihatam drishtva trishirashchapamadade
Hanumantam cha sankruddho vivyadha nishitaih sharaih
70.34
स वायुसूनुः कुपितश्चिक्षेप शिखरं गिरेः।
त्रिशिरास्तच्छरैस्तीक्ष्णैर्बिभेद बहुधा बली ।। ६.७०.३४ ।।
Sa vayusunuh kupitashchikshepa shikharam gireh
Trishirastachchharaistikshnairbibheda bahudha bali
70.35
तद्व्यर्थं शिखरं दृष्ट्वा द्रुमवर्षं महाकपिः।
विससर्ज रणे तस्मिन् रावणस्य सुतं प्रति ।। ६.७०.३५ ।।
Tadvyartham shikharam drishtva drumavarsham mahakapih
Visasarja rane tasmin ravanasya sutam prati
70.36
तमापन्तमाकाशे द्रुमवर्षं प्रतापवान्।
त्रिशिरा निसितैर्बाणैश्चिच्छेद च ननाद च ।। ६.७०.३६ ।।
Tamapantamakashe drumavarsham pratapavan
Trishira nisitairbanaishchichchheda cha nanada cha
70.37
ततो हनूमानुत्प्लुत्य हयांत्रिशिरसस्तदा।
विददार नखैः क्रुद्धो गजेन्द्रं मृगराडिव ।। ६.७०.३७ ।।
Tato hanumanutplutya hayantrishirasastada
Vidadara nakhaih kruddho gajendram mrigaradiva
70.38
अथ शक्तिं समादाय कालरात्रिमिवान्तकः।
चिक्षेपानिलपुत्राय त्रिशिरा रावणात्मजः ।। ६.७०.३८ ।।
Atha shaktim samadaya kalaratrimivantakah
Chikshepanilaputraya trishira ravanatmajah
70.39
दिवः क्षिप्तामिवोल्कां तां शक्तिं क्षिप्तामसङ्गताम्।
गृहीत्वा हरिशार्दूलो बभञ्ज च ननाद च ।। ६.७०.३९ ।।
Divah kshiptamivolkam tam shaktim kshiptamasangatam
Grihitva harishardulo babhanja cha nanada cha
70.40
तां दृष्ट्वा घोरसङ्काशां शक्तिं भग्नां हनूमता।
प्रहृष्टा वानरगणा विनेदुर्जलदा इव ।। ६.७०.४० ।।
Tam drishtva ghorasankasham shaktim bhagnam hanumata
Prahrishta vanaragana vinedurjalada iva
70.41
ततः खड्गं समुद्यम्य त्रिशिरा राक्षसोत्तमः।
निजघान तदा व्यूढे वायुपुत्रस्य वक्षसि ।। ६.७०.४१ ।।
Tatah khadgam samudyamya trishira rakshasottamah
Nijaghana tada vyudhe vayuputrasya vakshasi
70.42
खड्गप्रहाराभिहतो हनूमान् मारुतात्मजः।
आजघान त्रिशिरसं तलेनोरसि वीर्यवान् ।। ६.७०.४२ ।।
Khadgapraharabhihato hanuman marutatmajah
Ajaghana trishirasam talenorasi viryavan
70.43
स तलाभिहतस्तेन स्रस्तहस्तायुधो भुवि।
निपपात महातेजास्त्रिशिरास्त्यक्तचेतनः ।। ६.७०.४३ ।।
Sa talabhihatastena srastahastayudho bhuvi
Nipapata mahatejastrishirastyaktachetanah
70.44
स तस्य पततः खड्गं समाच्छिद्य महाकपिः।
ननाद गिरिसङ्काशस्त्रासयन् सर्वनैर्ऋतान् ।। ६.७०.४४ ।।
Sa tasya patatah khadgam samachchhidya mahakapih
Nanada girisankashastrasayan sarvanairritan
70.45
अमृष्यमाणस्तं घोषमुत्पपात निशाचरः।
उत्पत्य च हमूमन्तं ताडयामास मुष्टिना ।। ६.७०.४५ ।।
Amrishyamanastam ghoshamutpapata nishacharah
Utpatya cha hamumantam tadayamasa mushtina
70.46
तेन मुष्टिप्रहारेण सञ्चुकोप महाकपिः।
कुपितश्च निजग्राह किरीटे राक्षसर्षभम् ।। ६.७०.४६ ।।
Tena mushtipraharena sanchukopa mahakapih
Kupitashcha nijagraha kirite rakshasarshabham
70.47
स तस्य शीर्षाण्यसिना शितेन किरीटजुष्टानि सकुण्डलानि।
क्रुद्धः प्रचिच्छेद सुतो ऽनिलस्य त्वष्टुः सुतस्येव शिरांसि शक्रः ।। ६.७०.४७ ।।
Sa tasya shirshanyasina shitena kiritajushtani sakundalani
Kruddhah prachichchheda suto nilasya tvashtuh sutasyeva shiransi shakrah
70.48
तान्यायताक्षाण्यगसन्निभानि प्रदीप्तवैश्वानरलोचनानि।
पेतुः शिरांसीन्द्ररिपोर्धरण्यां ज्योतींषि मुक्तानि यथा ऽर्कमार्गात् ।। ६.७०.४८ ।।
Tanyayatakshanyagasannibhani pradiptavaishvanaralochanani
Petuh shiransindraripordharanyam jyotinshi muktani yatha rkamargat
70.49
तस्मिन् हते देवरिपौ त्रिशीर्षे हनूमता शक्रपराक्रमेण।
नेदुः प्लवङ्गाः प्रचचाल भूमी रक्षांस्यथो दुद्रुविरे समन्तात् ।। ६.७०.४९ ।।
Tasmin hate devaripau trishirshe hanumata shakraparakramena
Neduh plavangah prachachala bhumi rakshansyatho dudruvire samantat
70.50
हतं त्रिशिरसं दृष्ट्वा तथैव च महोदरम्।
हतौ प्रेक्ष्य दुराधर्षौ देवान्तकनरान्तकौ ।। ६.७०.५० ।।
Hatam trishirasam drishtva tathaiva cha mahodaram
Hatau prekshya duradharshau devantakanarantakau
70.51
चुकोप परमामर्षी मत्तो राक्षसपुङ्गवः।
जग्राहार्चिष्मतीं घोरां गदां सर्वायसीं शुभाम् ।। ६.७०.५१ ।।
Chukopa paramamarshi matto rakshasapungavah
Jagraharchishmatim ghoram gadam sarvayasim shubham
70.52
हेमपट्टपरिक्षिप्तां मांसशोणितफेनिलाम्।
विराजमानां वपुषा शत्रुशोणितरञ्जिताम् ।। ६.७०.५२ ।।
Hemapattaparikshiptam mansashonitaphenilam
Virajamanam vapusha shatrushonitaranjitam
70.53
तेजसा सम्प्रदीप्ताग्रां रक्तमाल्याविभूषिताम्।
ऐरावतमहापद्मसार्वभौमभयावहाम् ।। ६.७०.५३ ।।
Tejasa sampradiptagram raktamalyavibhushitam
Airavatamahapadmasarvabhaumabhayavaham
70.54
गदामादाय सङ्क्रुद्धो मत्तो राक्षसपुङ्गवः।
हरीन् समभिदुद्राव युगान्ताग्निरिव ज्वलन् ।। ६.७०.५४ ।।
Gadamadaya sankruddho matto rakshasapungavah
Harin samabhidudrava yugantagniriva jvalan
70.55
अथर्षभः समुत्पत्य वानरो रावणानुजम्।
मत्तानीकमुपागम्य तस्थौ तस्याग्रतो बली ।। ६.७०.५५ ।।
Atharshabhah samutpatya vanaro ravananujam
Mattanikamupagamya tasthau tasyagrato bali
70.56
तं पुरस्तात् स्थितं दृष्ट्वा वानरं पर्वतोपमम्।
आजघानोरसि क्रुद्धो गदया वज्रकल्पया ।। ६.७०.५६ ।।
Tam purastat sthitam drishtva vanaram parvatopamam
Ajaghanorasi kruddho gadaya vajrakalpaya
70.57
स तया ऽभिहतस्तेन गदया वानरर्षभः।
भिन्नवक्षाः समाधूतः सुस्त्राव रुधिरं बहु ।। ६.७०.५७ ।।
Sa taya bhihatastena gadaya vanararshabhah
Bhinnavakshah samadhutah sustrava rudhiram bahu
70.58
स सम्प्राप्य चिरात् सञ्ज्ञामृषभो वानरर्षभः।
अबिदुद्राव वेगेन गदां तस्य महात्मनः ।। ६.७०.५८ ।।
Sa samprapya chirat sangyamrishabho vanararshabhah
Abidudrava vegena gadam tasya mahatmanah
70.59
गृहीत्वा तां गदां भीमामाविध्य च पुनःपुनः।
मत्तानीकं महात्मानं जघान रणमूर्धनि ।। ६.७०.५९ ।।
Grihitva tam gadam bhimamavidhya cha punahpunah
Mattanikam mahatmanam jaghana ranamurdhani
70.60
स स्वया गदया भग्नो विशीर्णदशनेक्षणः।
निपपात ततो मत्तो वज्राहत इवाचलः ।। ६.७०.६० ।।
Sa svaya gadaya bhagno vishirnadashanekshanah
Nipapata tato matto vajrahata ivachalah
70.61
विशीर्णनयने भूमौ गतसत्त्वे गतायुषि।
पतिते राक्षसे तस्मिन् विद्रुतं राक्षसं बलम् ।। ६.७०.६१ ।।
Vishirnanayane bhumau gatasattve gatayushi
Patite rakshase tasmin vidrutam rakshasam balam
70.62
तस्मिन् हते भ्रातरि रावणस्य तन्नैर्ऋतानां बलमर्णवाभम्।
त्यक्तायुधं केवलजीवितार्थं दुद्राव भिन्नार्णवसन्निकाशम् ।। ६.७०.६२ ।।
Tasmin hate bhratari ravanasya tannairritanam balamarnavabham
Tyaktayudham kevalajivitartham dudrava bhinnarnavasannikasham
70.63
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे सप्ततितमः सर्गः ।
। ७० ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande saptatitamah sargah