UtshovSarga 66
66.1
स लङ्घयित्वा प्राकारं गिरिकूटोपमो महान्।
निर्ययौ नगरात्तूर्णं कुम्भकर्णो महाबलः ।। ६.६६.१ ।।
Sa langhayitva prakaram girikutopamo mahan
Niryayau nagaratturnam kumbhakarno mahabalah
66.2
स ननाद महानादं समुद्रमभिनादयन्।
जनयन्निव निर्घातान् विधमन्निव पर्वतान् ।। ६.६६.२ ।।
Sa nanada mahanadam samudramabhinadayan
Janayanniva nirghatan vidhamanniva parvatan
66.3
तमवध्यं मधवता यमेन वरुणेन वा।
प्रेक्ष्य भीमाक्षमायान्तं वानरा विप्रदुद्रुवुः ।। ६.६६.३ ।।
Tamavadhyam madhavata yamena varunena va
Prekshya bhimakshamayantam vanara vipradudruvuh
66.4
तांस्तु विप्रद्रुतान् दृष्ट्वा वालिपुत्रो ऽङ्गदो ऽब्रवीत्।
नलं नीलं गवाक्षं च कुमुदं च महाबलम् ।। ६.६६.४ ।।
Tanstu vipradrutan drishtva valiputro ngado bravit
Nalam nilam gavaksham cha kumudam cha mahabalam
66.5
आत्मानमत्र विस्मृत्य वीर्याण्यभिजनानि च।
क्व गच्छत भयत्रस्ताः प्राकृता हरयो यथा ।। ६.६६.५ ।।
Atmanamatra vismritya viryanyabhijanani cha
Kva gachchhata bhayatrastah prakrita harayo yatha
66.6
साधु सौम्या निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ।
नालं युद्धाय वै रक्षो महतीयं बिभीषिका ।। ६.६६.६ ।।
Sadhu saumya nivartadhvam kim pranan parirakshatha
Nalam yuddhaya vai raksho mahatiyam bibhishika
66.7
महतीमुत्थितामेनां राक्षसानां बिभीषिकाम्।
विक्रमाद्विधमिष्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः ।। ६.६६.७ ।।
Mahatimutthitamenam rakshasanam bibhishikam
Vikramadvidhamishyamo nivartadhvam plavangamah
66.8
कृच्छ्रेण तु समाश्वस्य सङ्गम्य च ततस्ततः।
वृक्षाद्रिहस्ता हरयः सम्प्रतस्थू रणाजिरम् ।। ६.६६.८ ।।
Krichchhrena tu samashvasya sangamya cha tatastatah
Vrikshadrihasta harayah sampratasthu ranajiram
66.9
ते निवृत्य तु सङ्क्रुद्धाः कुम्भकर्णं वनौकसः।
निजघ्नुः परमक्रुद्धाः समदा इव कुञ्जराः ।। ६.६६.९ ।।
Te nivritya tu sankruddhah kumbhakarnam vanaukasah
Nijaghnuh paramakruddhah samada iva kunjarah
66.10
प्रांशुभिर्गिरिशृङ्गैश्च शिलाभिश्च महाबलः।
पादपैः पुष्पिताग्रैश्च हन्यमानो न कम्पते ।। ६.६६.१० ।।
Pranshubhirgirishringaishcha shilabhishcha mahabalah
Padapaih pushpitagraishcha hanyamano na kampate
66.11
तस्य गात्रेषु पतिता भिद्यन्ते शतशः शिलाः।
पादपाः पुष्पिताग्राश्च भग्नाः पेतुर्महीतले ।। ६.६६.११ ।।
Tasya gatreshu patita bhidyante shatashah shilah
Padapah pushpitagrashcha bhagnah peturmahitale
66.12
सो ऽपि सैन्यानि सङ्क्रुद्धो वानराणां महौजसाम्।
ममन्थ परमायत्तो वनान्यग्निरिवोत्थितः ।। ६.६६.१२ ।।
So pi sainyani sankruddho vanaranam mahaujasam
Mamantha paramayatto vananyagnirivotthitah
66.13
लोहितार्द्रास्तु बहवः शेरते वानरर्षभाः।
निरस्ताः पतिता भूमौ ताम्रपुष्पा इव द्रुमाः ।। ६.६६.१३ ।।
Lohitardrastu bahavah sherate vanararshabhah
Nirastah patita bhumau tamrapushpa iva drumah
66.14
लङ्घयन्तः प्रधावन्तो वानरा नावलोकयन् ।
। ६.६६.१४ ।।
Langhayantah pradhavanto vanara navalokayan
66.15
केचित्समुद्रे पतिताः केचिद्गगनमाश्रिताः।
वध्यमानास्तु ते वीरा राक्षसेन बलीयसा ।। ६.६६.१५ ।।
Kechitsamudre patitah kechidgaganamashritah
Vadhyamanastu te vira rakshasena baliyasa
66.16
सागरं येन ते तीर्णाः पथा तेन प्रदुद्रुवुः ।
। ६.६६.१६ ।।
Sagaram yena te tirnah patha tena pradudruvuh
66.17
ते स्थलानि तथा निम्नं विषण्णवदना भयात्।
ऋक्षा वृक्षान् समारूढाः केचित् पर्वतमाश्रिताः ।। ६.६६.१७ ।।
Te sthalani tatha nimnam vishannavadana bhayat
Riksha vrikshan samarudhah kechit parvatamashritah
66.18
ममज्जुरर्णवे केचिद् गुहाः केचित् समाश्रिताः।
निषेदुः प्लवगाः केचित् केचिन्नैवावतस्थिरे।तान् समीक्ष्याङ्गदो भग्नान् वानरानिदमब्रवीत् ।। ६.६६.१८ ।।
Mamajjurarnave kechid guhah kechit samashritah
Nisheduh plavagah kechit kechinnaivavatasthire, tan samikshyangado bhagnan vanaranidamabravit
66.19
अवतिष्ठत युध्यामो निवर्तध्वं प्लवङ्गमाः।
भग्नानां वो न पश्यामि परिगम्य महीमिमाम्।स्थानं सर्वे निवर्तध्वं किं प्राणान् परिरक्षथ ।। ६.६६.१९ ।।
Avatishthata yudhyamo nivartadhvam plavangamah
Bhagnanam vo na pashyami parigamya mahimimam, sthanam sarve nivartadhvam kim pranan parirakshatha
66.20
निरायुधानां द्रवतामसङ्गगतिपौरुषाः।
दारा ह्यपहसिष्यन्ति स वै घातस्तु जीविनाम् ।। ६.६६.२० ।।
Nirayudhanam dravatamasangagatipaurushah
Dara hyapahasishyanti sa vai ghatastu jivinam
66.21
कुलेषु जाताः सर्वे स्म विस्तीर्णेषु महत्सु च।
क्व गच्छथ भयत्रस्ता हरयः प्राकृता यथा ।। ६.६६.२१ ।।
Kuleshu jatah sarve sma vistirneshu mahatsu cha
Kva gachchhatha bhayatrasta harayah prakrita yatha
66.22
अनार्याः खलु यद्भीतास्त्यक्त्वा वीर्यं प्रधावत ।
। ६.६६.२२ ।।
Anaryah khalu yadbhitastyaktva viryam pradhavata
66.23
विकत्थनानि वो यानि तदा वै जनसंसदि।
तानि वः क्व नु यातानि सोदग्राणि महान्ति च ।। ६.६६.२३ ।।
Vikatthanani vo yani tada vai janasansadi
Tani vah kva nu yatani sodagrani mahanti cha
66.24
भीरुप्रवादाः श्रूयन्ते यस्तु जीविति धिक्कृतः।
मार्गः सत्पुरुषैर्जुष्टः सेव्यतां त्यज्यतां भयम् ।। ६.६६.२४ ।।
Bhirupravadah shruyante yastu jiviti dhikkritah
Margah satpurushairjushtah sevyatam tyajyatam bhayam
66.25
शयामहे ऽथ निहताः पृथिव्यामल्पजीविताः।
दुष्प्रापं ब्रह्मलोकं वा प्राप्नुमो युधि सूदिताः ।। ६.६६.२५ ।।
Shayamahe tha nihatah prithivyamalpajivitah
Dushprapam brahmalokam va prapnumo yudhi suditah
66.26
सम्प्राप्नुयामः कीर्तिं वा निहत्वा शत्रुमाहवे।
जीवितं वीरलोकस्य मोक्ष्यामो वसु वानराः ।। ६.६६.२६ ।।
Samprapnuyamah kirtim va nihatva shatrumahave
Jivitam viralokasya mokshyamo vasu vanarah
66.27
न कुम्भकर्णः काकुत्स्थं दृष्ट्वा जीवन् गमिष्यति।
दीप्यमानमिवासाद्य पतङ्गो ज्वलनं यथा ।। ६.६६.२७ ।।
Na kumbhakarnah kakutstham drishtva jivan gamishyati
Dipyamanamivasadya patango jvalanam yatha
66.28
पलायनेन चोद्दिष्टाः प्राणान् रक्षामहे वयम्।
एकेन बहवो भग्ना यशो नाशं गमिष्यति ।। ६.६६.२८ ।।
Palayanena choddishtah pranan rakshamahe vayam
Ekena bahavo bhagna yasho nasham gamishyati
66.29
एवं ब्रुवाणं तं शूरमङ्गदं कनकाङ्गदम्।
द्रवमाणास्ततो वाक्यमूचुः शूरविगर्हितम् ।। ६.६६.२९ ।।
Evam bruvanam tam shuramangadam kanakangadam
Dravamanastato vakyamuchuh shuravigarhitam
66.30
कृतं नः कदनं घोरं कुम्भकर्णेन रक्षसा।
न स्थानकालो गच्छामो दयितं जीवितं हि नः ।। ६.६६.३० ।।
Kritam nah kadanam ghoram kumbhakarnena rakshasa
Na sthanakalo gachchhamo dayitam jivitam hi nah
66.31
एतावदुक्त्वा वचनं सर्वे ते भेजिरे दिशः।
भीमं मीमाक्षमायान्तं दृष्ट्वा वानरयूथपाः ।। ६.६६.३१ ।।
Etavaduktva vachanam sarve te bhejire dishah
Bhimam mimakshamayantam drishtva vanarayuthapah
66.32
द्रवमाणास्तु ते वीरा अङ्गदेन वलीमुखाः।
सान्त्वैश्चैवानुमानैश्च ततः सर्वे निवर्तिताः ।। ६.६६.३२ ।।
Dravamanastu te vira angadena valimukhah
Santvaishchaivanumanaishcha tatah sarve nivartitah
66.33
प्रहर्षमुपनीताश्च वालिपुत्रेण धीमता।
आज्ञाप्रतीक्षास्तस्थुश्च सर्वे वानरयूथपाः ।। ६.६६.३३ ।।
Praharshamupanitashcha valiputrena dhimata
Agyapratikshastasthushcha sarve vanarayuthapah
66.34
ऋषभशरभमैन्दधूम्रनीलाः कुमुदसुषेणगवाक्षरम्भताराः।
द्विविदपनसवायुपुत्रमुख्यास्त्वरिततराभिमुखं रणं प्रयाताः ।। ६.६६.३४ ।।
Rishabhasharabhamaindadhumranilah kumudasushenagavaksharambhatarah
Dvividapanasavayuputramukhyastvaritatarabhimukham ranam prayatah
66.35
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे षट्षष्टितमः सर्गः ।
। ६६ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande shatshashtitamah sargah
66.36
सर्पैरुष्ट्रैः खरैरश्वैः सिंहद्विपमृगद्विजैः।
अनुजग्मुश्च तं घोरं कुम्भकर्णं महाबलम् ।। ६.६५.३६ ।।
Sarpairushtraih kharairashvaih sinhadvipamrigadvijaih
Anujagmushcha tam ghoram kumbhakarnam mahabalam
66.37
स पुष्पवर्षैरवकीर्यमाणो धृतातपत्रः शितशूलपाणिः।
मदोत्कटः शोणितगन्धमत्तो विनिर्ययौ दानवदेवशत्रुः ।। ६.६५.३७ ।।
Sa pushpavarshairavakiryamano dhritatapatrah shitashulapanih
Madotkatah shonitagandhamatto viniryayau danavadevashatruh
66.38
पदातयश्च बहवो महानादा महाबलाः।
अन्वयू राक्षसा भीमा भीमाक्षाः शस्त्रपाणयः ।। ६.६५.३८ ।।
Padatayashcha bahavo mahanada mahabalah
Anvayu rakshasa bhima bhimakshah shastrapanayah
66.39
रक्ताक्षाः सुमहाकाया नीलाञ्जनचयोपमाः।
शूलानुद्यम्य खड्गांश्च निशितांश्च परश्वधान् ।। ६.६५.३९ ।।
Raktakshah sumahakaya nilanjanachayopamah
Shulanudyamya khadganshcha nishitanshcha parashvadhan
66.40
बहुव्यामांश्च परिघान् गदाश्च मुसलानि च।
तालस्कन्धांश्च विपुलान् क्षेपणीयान् दुरासदान् ।। ६.६५.४० ।।
Bahuvyamanshcha parighan gadashcha musalani cha
Talaskandhanshcha vipulan kshepaniyan durasadan
66.41
अथान्यद्वपुरादाय दारुणं रोमहर्षणम्।
निष्पपात महातेजाः कुम्भकर्णो महाबलः ।। ६.६५.४१ ।।
Athanyadvapuradaya darunam romaharshanam
Nishpapata mahatejah kumbhakarno mahabalah
66.42
धनुश्शतपरीणाहः स षट्छतसमुच्छ्रितः।
रौद्रः शकटचक्राक्षो महापर्वतसन्निभः ।। ६.६५.४२ ।।
Dhanushshataparinahah sa shatchhatasamuchchhritah
Raudrah shakatachakraksho mahaparvatasannibhah
66.43
सन्निपत्य च रक्षांसि दग्धशैलोपमो महान्।
कुम्भकर्णो महावक्त्रः प्रहसन्निदमब्रवीत् ।। ६.६५.४३ ।।
Sannipatya cha rakshansi dagdhashailopamo mahan
Kumbhakarno mahavaktrah prahasannidamabravit
66.44
अद्य वानरमुख्यानां तानि यूथानि भागशः।
निर्दहिष्यामि सङ्क्रुद्धः शलभानिव पावकः ।। ६.६५.४४ ।।
Adya vanaramukhyanam tani yuthani bhagashah
Nirdahishyami sankruddhah shalabhaniva pavakah
66.45
नापराध्यन्ति मे कामं वानरा वनचारिणः।
जातिरस्माद्विधानां सा पुरोद्यानविभूषणम् ।। ६.६५.४५ ।।
Naparadhyanti me kamam vanara vanacharinah
Jatirasmadvidhanam sa purodyanavibhushanam
66.46
पुररोधस्य मूलं तु राघवः सहलक्ष्मणः।
हते तस्मिन् हतं सर्वं तं वधिष्यामि संयुगे ।। ६.६५.४६ ।।
Purarodhasya mulam tu raghavah sahalakshmanah
Hate tasmin hatam sarvam tam vadhishyami sanyuge
66.47
एवं तस्य ब्रुवाणस्य कुम्भकर्णस्य राक्षसाः।
नादं चक्रुर्महाघोरं कम्पयन्त इवार्णवम् ।। ६.६५.४७ ।।
Evam tasya bruvanasya kumbhakarnasya rakshasah
Nadam chakrurmahaghoram kampayanta ivarnavam
66.48
तस्य निष्पततस्तूर्णं कुम्भकर्णस्य धीमतः।
बभूवुर्घोररूपाणि निमित्तानि समन्ततः ।। ६.६५.४८ ।।
Tasya nishpatatasturnam kumbhakarnasya dhimatah
Babhuvurghorarupani nimittani samantatah
66.49
उल्काशनियुता मेघा बभूवुर्गर्दभारुणाः।
ससागरवना चैव वसुधा समकम्पत ।। ६.६५.४९ ।।
Ulkashaniyuta megha babhuvurgardabharunah
Sasagaravana chaiva vasudha samakampata
66.50
घोररूपाः शिवा नेदुः सज्वालकवलैर्मुखैः।
मण्डलान्यपसव्यानि बबन्धुश्च विहङ्गमाः ।। ६.६५.५० ।।
Ghorarupah shiva neduh sajvalakavalairmukhaih
Mandalanyapasavyani babandhushcha vihangamah
66.51
निष्पपात च मालेव गृध्रो ऽस्य पथि गच्छतः।
प्रास्फुरन्नयनं चास्य सव्यो बाहुश्च कम्पते ।। ६.६५.५१ ।।
Nishpapata cha maleva gridhro sya pathi gachchhatah
Prasphurannayanam chasya savyo bahushcha kampate
66.52
निपपात तदा चोल्का ज्वलन्ती भीमनिस्वना।
आदित्यो निष्प्रभश्चासीन्न प्रवाति सुखो ऽनिलः ।। ६.६५.५२ ।।
Nipapata tada cholka jvalanti bhimanisvana
Adityo nishprabhashchasinna pravati sukho nilah
66.53
अचिन्तयन् महोत्पातानुत्थितान् रोमहर्षणान्।
निर्ययौ कुम्भकर्णस्तु कृतान्तबलचोदितः ।। ६.६५.५३ ।।
Achintayan mahotpatanutthitan romaharshanan
Niryayau kumbhakarnastu kritantabalachoditah
66.54
स लङ्घयित्वा प्राकारं पद्भ्यां पर्वतसन्निभः।
ददर्शाभ्रघनप्रख्यं वानरानीकमद्भुतम् ।। ६.६५.५४ ।।
Sa langhayitva prakaram padbhyam parvatasannibhah
Dadarshabhraghanaprakhyam vanaranikamadbhutam
66.55
ते दृष्ट्वा राक्षसश्रेष्ठं वानराः पर्वतोपमम्।
वायुनुन्ना इव घना ययुः सर्वा दिशस्तदा ।। ६.६५.५५ ।।
Te drishtva rakshasashreshtham vanarah parvatopamam
Vayununna iva ghana yayuh sarva dishastada
66.56
तद्वानरानीकमतिप्रचण्डं दिशो द्रवद्भिन्नमिवाभ्रजालम्।
स कुम्भकर्णः समवेक्ष्य हर्षान्ननाद भूयो घनवद् घनाभः ।। ६.६५.५६ ।।
Tadvanaranikamatiprachandam disho dravadbhinnamivabhrajalam
Sa kumbhakarnah samavekshya harshannanada bhuyo ghanavad ghanabhah
66.57
ते तस्य घोरं निनदं निशम्य यथा निनादं दिवि वारिदस्य।
पेतुर्धरण्यां बहवः प्लवङ्गा निकृत्तमूला इव सालवृक्षाः ।। ६.६५.५७ ।।
Te tasya ghoram ninadam nishamya yatha ninadam divi varidasya
Peturdharanyam bahavah plavanga nikrittamula iva salavrikshah
66.58
विपुलपरिघवान् स कुम्भकर्णो रिपुनिधनाय विनिस्सृतो महात्मा।
कपिगणभयमाददत् सुभीमं प्रभुरिव किङ्करदण्डवान् युगान्ते ।। ६.६५.५८ ।।
Vipulaparighavan sa kumbhakarno ripunidhanaya vinissrito mahatma
Kapiganabhayamadadat subhimam prabhuriva kinkaradandavan yugante
66.59
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे पञ्चषष्टितमः सर्गः ।
। ६५ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande panchashashtitamah sargah