UtshovSarga 64
64.1
तदुक्तमतिकायस्य बलिनो बाहुशालिनः।
कुम्भकर्णस्य वचनं श्रुत्वोवाच महोदरः ।। ६.६४.१ ।।
Taduktamatikayasya balino bahushalinah
Kumbhakarnasya vachanam shrutvovacha mahodarah
64.2
कुम्भकर्ण कुले जातो धृष्टः प्राकृतदर्शनः।
अवलिप्तो न शक्नोषि कृत्यं सर्वत्र वेदितुम् ।। ६.६४.२ ।।
Kumbhakarna kule jato dhrishtah prakritadarshanah
Avalipto na shaknoshi krityam sarvatra veditum
64.3
न हि राजा न जानीते कुम्भकर्ण नयानयौ।
त्वं तु कैशोरकाद्धृष्टः केवलं वक्तुमिच्छसि ।। ६.६४.३ ।।
Na hi raja na janite kumbhakarna nayanayau
Tvam tu kaishorakaddhrishtah kevalam vaktumichchhasi
64.4
स्थानं वृद्धिं च हानिं च देशकालविभागवित्।
आत्मनश्च परेषां च बुध्यते राक्षसर्षभः ।। ६.६४.४ ।।
Sthanam vriddhim cha hanim cha deshakalavibhagavit
Atmanashcha paresham cha budhyate rakshasarshabhah
64.5
यत्तु शक्यं बलवता कर्तुं प्राकृतबुद्धिना।
अनुपासितवृद्धेन कः कुर्यात्तादृशं बुधः ।। ६.६४.५ ।।
Yattu shakyam balavata kartum prakritabuddhina
Anupasitavriddhena kah kuryattadrisham budhah
64.6
यांस्तु धर्मार्थकामांस्त्वं ब्रवीषि पृथगाश्रयान्।
अनुबोद्धुं स्वभावे तान्नहि लक्षणमस्ति ते ।। ६.६४.६ ।।
Yanstu dharmarthakamanstvam bravishi prithagashrayan
Anuboddhum svabhave tannahi lakshanamasti te
64.7
कर्म चैव हि सर्वेषां कारणानां प्रयोजकम्।
श्रेयः पापीयसां चात्र फलं भवति कर्मणाम् ।। ६.६४.७ ।।
Karma chaiva hi sarvesham karananam prayojakam
Shreyah papiyasam chatra phalam bhavati karmanam
64.8
निश्श्रेयसफलावेव धर्मार्थावितरावपि।
अधर्मानर्थयोः प्राप्तिः फलं च प्रत्यवायिकम् ।। ६.६४.८ ।।
Nishshreyasaphalaveva dharmarthavitaravapi
Adharmanarthayoh praptih phalam cha pratyavayikam
64.9
एहलौकिकपारत्रं कर्म पुम्भिर्निषेव्यते।
कर्माण्यपि तु कल्याणि लभते काममास्थितः ।। ६.६४.९ ।।
Ehalaukikaparatram karma pumbhirnishevyate
Karmanyapi tu kalyani labhate kamamasthitah
64.10
तत्र क्लृप्तमिदं राज्ञा हृदि कार्यं मतं च नः।
शत्रौ हि साहसं यत् स्यात् किमिवात्रापनीयताम् ।। ६.६४.१० ।।
Tatra klriptamidam ragya hridi karyam matam cha nah
Shatrau hi sahasam yat syat kimivatrapaniyatam
64.11
एकस्यैवाभियाने तु हेतुर्यः प्रकृतस्त्वया।
तत्राप्यनुपपन्नं ते वक्ष्यामि यदसाधु च ।। ६.६४.११ ।।
Ekasyaivabhiyane tu heturyah prakritastvaya
Tatrapyanupapannam te vakshyami yadasadhu cha
64.12
येन पूर्वं जनस्थाने बहवो ऽतिबला हताः।
राक्षसा राघवं तं त्वं कथमेको जयिष्यसि ।। ६.६४.१२ ।।
Yena purvam janasthane bahavo tibala hatah
Rakshasa raghavam tam tvam kathameko jayishyasi
64.13
ये पुरा निर्जितास्तेन जनस्थाने महौजसः।
राक्षसांस्तान् पुरे सर्वान् भीतानद्यापि पश्यसि ।। ६.६४.१३ ।।
Ye pura nirjitastena janasthane mahaujasah
Rakshasanstan pure sarvan bhitanadyapi pashyasi
64.14
तं सिंहमिव सङ्क्रुद्धं रामं दशरथात्मजम्।
सर्पं सुप्तमिवाबुध्य प्रबोधयितुमिच्छसि ।। ६.६४.१४ ।।
Tam sinhamiva sankruddham ramam dasharathatmajam
Sarpam suptamivabudhya prabodhayitumichchhasi
64.15
ज्वलन्तं तेजसा नित्यं क्रोधेन च दुरासदम्।
कस्तं मृत्युमिवासह्यमासादयितुमर्हति ।। ६.६४.१५ ।।
Jvalantam tejasa nityam krodhena cha durasadam
Kastam mrityumivasahyamasadayitumarhati
64.16
संशयस्थमिदं सर्वं शत्रोः प्रतिसमासने।
एकस्य गमनं तत्र नहि मे रोचते भृशम् ।। ६.६४.१६ ।।
Sanshayasthamidam sarvam shatroh pratisamasane
Ekasya gamanam tatra nahi me rochate bhrisham
64.17
हीनार्थः सुसमृद्धार्थं को रिपुं प्राकृतं यथा।
निश्चित्य जीवितत्यागे वशमानेतुमिच्छति ।। ६.६४.१७ ।।
Hinarthah susamriddhartham ko ripum prakritam yatha
Nishchitya jivitatyage vashamanetumichchhati
64.18
यस्य नास्ति मनुष्येषु सदृशो राक्षसोत्तम।
कथमाशंससे योद्धुं तुल्येनेन्द्रविवस्वतोः ।। ६.६४.१८ ।।
Yasya nasti manushyeshu sadrisho rakshasottama
Kathamashansase yoddhum tulyenendravivasvatoh
64.19
एवमुक्त्वा तु संरब्धः कुम्भकर्णं महोदरः।
उवाच रक्षसां मध्ये रावणं लोकरावणम् ।। ६.६४.१९ ।।
Evamuktva tu sanrabdhah kumbhakarnam mahodarah
Uvacha rakshasam madhye ravanam lokaravanam
64.20
लब्ध्वा पुनस्त्वं वैदेहीं किमर्थं सम्प्रजल्पसि।
यदीच्छसि तदा सीता वशगा ते भविष्यति ।। ६.६४.२० ।।
Labdhva punastvam vaidehim kimartham samprajalpasi
Yadichchhasi tada sita vashaga te bhavishyati
64.21
दृष्टः कश्चिदुपायो मे सीतोपस्थानकारकः।
रुचिरश्चेत् स्वया बुद्ध्या राक्षसेश्वर तं शृणु ।। ६.६४.२१ ।।
Drishtah kashchidupayo me sitopasthanakarakah
Ruchirashchet svaya buddhya rakshaseshvara tam shrinu
64.22
अहं द्विजिह्वः संह्रादी कुम्भकर्णो वितर्दनः।
पञ्च रामवधायैते निर्यान्तीत्यवघोषय ।। ६.६४.२२ ।।
Aham dvijihvah sanhradi kumbhakarno vitardanah
Pancha ramavadhayaite niryantityavaghoshaya
64.23
ततो गत्वा वयं युद्धं दास्यामस्तस्य यत्नतः।
जेष्यामो यदि ते शत्रून्नोपायैः कृत्यमस्ति नः ।। ६.६४.२३ ।।
Tato gatva vayam yuddham dasyamastasya yatnatah
Jeshyamo yadi te shatrunnopayaih krityamasti nah
64.24
अथ जीवति नः शत्रुर्वयं च कृतसंयुगाः।
ततस्तदभिपत्स्यामो मनसा यत् समीक्षितम् ।। ६.६४.२४ ।।
Atha jivati nah shatrurvayam cha kritasanyugah
Tatastadabhipatsyamo manasa yat samikshitam
64.25
वयं युद्धादिहैष्यामो रुधिरेण समुक्षिताः।
विदार्यं स्वतनुं बाणै रामनामाङ्कितैः शितैः ।। ६.६४.२५ ।।
Vayam yuddhadihaishyamo rudhirena samukshitah
Vidaryam svatanum banai ramanamankitaih shitaih
64.26
भक्षितो राघवो ऽस्माभिर्लक्ष्मणश्चेति वादिनः।
तव पादौ ग्रहीष्यामस्त्वं नः कामं प्रपूरय ।। ६.६४.२६ ।।
Bhakshito raghavo smabhirlakshmanashcheti vadinah
Tava padau grahishyamastvam nah kamam prapuraya
64.27
ततो ऽवघोषय पुरे गजस्कन्धेन पार्थिव।
हतो रामः सह भ्रात्रा ससैन्य इति सर्वतः ।। ६.६४.२७ ।।
Tato vaghoshaya pure gajaskandhena parthiva
Hato ramah saha bhratra sasainya iti sarvatah
64.28
प्रीतो नाम ततो भूत्वा भृत्यानां त्वमरिन्दम।
भोगांश्च परिवारांश्च कामांश्च वसु दापय ।। ६.६४.२८ ।।
Prito nama tato bhutva bhrityanam tvamarindama
Bhoganshcha parivaranshcha kamanshcha vasu dapaya
64.29
ततो माल्यानि वासांसि वीराणामनुलेपनम्।
पेयं च बहु योधेभ्यः स्वयं च मुदितः पिब ।। ६.६४.२९ ।।
Tato malyani vasansi viranamanulepanam
Peyam cha bahu yodhebhyah svayam cha muditah piba
64.30
ततो ऽस्मिन् बहुलीभूते कौलीने सर्वतो गते।
भक्षितः ससुहृद्रामो राक्षसैरिति विश्रुते ।। ६.६४.३० ।।
Tato smin bahulibhute kauline sarvato gate
Bhakshitah sasuhridramo rakshasairiti vishrute
64.31
प्रविश्याश्वास्य चापि त्वं सीतां रहसि सान्त्वय।
धनधान्यैश्च कामैश्च रत्नैश्चैनां प्रलोभय ।। ६.६४.३१ ।।
Pravishyashvasya chapi tvam sitam rahasi santvaya
Dhanadhanyaishcha kamaishcha ratnaishchainam pralobhaya
64.32
अनयोपधया राजन् भयशोकानुबन्धया।
अकामा त्वद्वशं सीता नष्टनाथा गमिष्यति ।। ६.६४.३२ ।।
Anayopadhaya rajan bhayashokanubandhaya
Akama tvadvasham sita nashtanatha gamishyati
64.33
रञ्जनीयं हि भर्तारं विनष्टमवगम्य सा।
नैराश्यात् स्त्रीलघुत्वाच्च त्वद्वशं प्रतिपत्स्यते ।। ६.६४.३३ ।।
Ranjaniyam hi bhartaram vinashtamavagamya sa
Nairashyat strilaghutvachcha tvadvasham pratipatsyate
64.34
सा पुरा सुखसंवृद्धा सुखार्हा दुःखकर्शिता।
त्वय्यधीनं सुखं ज्ञात्वा सर्वथोपगमिष्यति ।। ६.६४.३४ ।।
Sa pura sukhasanvriddha sukharha duhkhakarshita
Tvayyadhinam sukham gyatva sarvathopagamishyati
64.35
एतत् सुनीतं मम दर्शनेन रामं हि दृष्ट्वैव भवेदनर्थः।
इहैव ते सेत्स्यति मोत्सुको भूर्महानयुद्धेन सुखस्य लाभः ।। ६.६४.३५ ।।
Etat sunitam mama darshanena ramam hi drishtvaiva bhavedanarthah
Ihaiva te setsyati motsuko bhurmahanayuddhena sukhasya labhah
64.36
अदृष्टसैन्यो ह्यनवाप्तसंशयो रिपूनयुद्धेन जयन् नराधिपः।
यशश्च पुण्यं च महन्महीपते श्रियं च कीर्तिं च चिरं समश्नुते ।। ६.६४.३६ ।।
Adrishtasainyo hyanavaptasanshayo ripunayuddhena jayan naradhipah
Yashashcha punyam cha mahanmahipate shriyam cha kirtim cha chiram samashnute
64.37
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे चतुष्षष्ठितमः सर्गः ।
। ६४ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande chatushshashthitamah sargah
64.38
अद्य पर्वतसङ्काशं ससूर्यमिव तोयदम् ।
विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगोत्तमम् ।। ६.६३.३८ ।।
Adya parvatasankasham sasuryamiva toyadam
Vikirnam pashya samare sugrivam plavagottamam
64.39
कथं त्वं राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।
जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ।। ६.६३.३९ ।।
Katham tvam rakshasairebhirmaya cha parirakshitah
Jighansubhirdasharathim vadhyase tvamihanagha
64.40
अथ पूर्वं हते तेन मयि त्वां हन्ति राघवः ।
नाहमात्मनि सन्तापं गच्छेयं राक्षसाधिप ।। ६.६३.४० ।।
Atha purvam hate tena mayi tvam hanti raghavah
Nahamatmani santapam gachchheyam rakshasadhipa
64.41
कामं त्विदानीमपि मां व्यादिश त्वं परन्तप ।
न परः प्रेषणीयस्ते युद्धायातुलविक्रम ।। ६.६३.४१ ।।
Kamam tvidanimapi mam vyadisha tvam parantapa
Na parah preshaniyaste yuddhayatulavikrama
64.42
अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबल ।
। ६.६३.४२ ।।
Ahamutsadayishyami shatrunstava mahabala
64.43
यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ ।
तानहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि ।। ६.६३.४३ ।।
Yadi shakro yadi yamo yadi pavakamarutau
Tanaham yodhayishyami kuberavarunavapi
64.44
गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे ।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच्च पुरन्दरः ।। ६.६३.४४ ।।
Girimatrasharirasya shitashuladharasya me
Nardatastikshnadanshtrasya bibhiyachcha purandarah
64.45
अथवा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्नतस्तरसा रिपून् ।
न मे प्रतिमुखे स्थातुं कश्चिच्छक्तो जिजीविषुः ।। ६.६३.४५ ।।
Athava tyaktashastrasya mridnatastarasa ripun
Na me pratimukhe sthatum kashchichchhakto jijivishuh
64.46
नैव शक्त्या न गदया नासिना निशितैः शरैः ।
हस्ताभ्यामेव संरब्धो हनिष्याम्यपि वज्रिणम् ।। ६.६३.४६ ।।
Naiva shaktya na gadaya nasina nishitaih sharaih
Hastabhyameva sanrabdho hanishyamyapi vajrinam
64.47
यदि मे मुष्टिवेगं स राघवो ऽद्य सहिष्यते ।
ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य तु ।। ६.६३.४७ ।।
Yadi me mushtivegam sa raghavo dya sahishyate
Tatah pasyanti banaugha rudhiram raghavasya tu
64.48
चिन्तया बाध्यसे राजन् किमर्थं मयि तिष्ठति ।
सो ऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।। ६.६३.४८ ।।
Chintaya badhyase rajan kimartham mayi tishthati
So ham shatruvinashaya tava niryatumudyatah
64.49
मुञ्च रामाद्भयं राजन् हनिष्यामीह संयुगे ।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम् ।हनुमन्तं च रक्षोघ्नं लङ्का येन प्रदीपिता ।। ६.६३.४९ ।।
Muncha ramadbhayam rajan hanishyamiha sanyuge
Raghavam lakshmanam chaiva sugrivam cha mahabalam, hanumantam cha rakshoghnam lanka yena pradipita
64.50
हरींश्चापि हनिष्यामि संयुगे समवस्थितान् ।
असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद्यशः ।। ६.६३.५० ।।
Harinshchapi hanishyami sanyuge samavasthitan
Asadharanamichchhami tava datum mahadyashah
64.51
यदि चेन्द्राद्भयं राजन् यदि वापि स्वयम्भुवः ।
। ६.६३.५१ ।।
Yadi chendradbhayam rajan yadi vapi svayambhuvah
64.52
अपि देवाः शयिष्यन्ते क्रुद्धे मयि महीतले ।
यमं च शमयिष्यामि भक्षयिष्यामि पावकम् ।आदित्यं पातयिष्यामि सनक्षत्रं महीतले ।। ६.६३.५२ ।।
Api devah shayishyante kruddhe mayi mahitale
Yamam cha shamayishyami bhakshayishyami pavakam, adityam patayishyami sanakshatram mahitale
64.53
शतक्रतुं वधिष्यामि पास्यामि वरुणालयम् ।
पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ।। ६.६३.५३ ।।
Shatakratum vadhishyami pasyami varunalayam
Parvatanshchurnayishyami darayishyami medinim
64.54
दीर्घकालं प्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमम् ।
अद्य पश्यन्तु भूतानि भक्ष्यमाणानि सर्वशः ।। ६.६३.५४ ।।
Dirghakalam prasuptasya kumbhakarnasya vikramam
Adya pashyantu bhutani bhakshyamanani sarvashah
64.55
नन्विदं त्रिदिवं सर्वमाहारस्य न पूर्यते ।
। ६.६३.५५ ।।
Nanvidam tridivam sarvamaharasya na puryate
64.56
वधेन ते दाशरथेः सुखार्हं सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि ।
निहत्य रामं सह लक्ष्मणेन खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान् ।। ६.६३.५६ ।।
Vadhena te dasharatheh sukharham sukham samahartumaham vrajami
Nihatya ramam saha lakshmanena khadami sarvan hariyuthamukhyan
64.57
रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः ।
मया ऽद्य रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति ।। ६.६३.५७ ।।
Ramasva kamam piba chagryavarunim kurushva krityani viniyatam jvarah
Maya dya rame gamite yamakshayam chiraya sita vashaga bhavishyati
64.58
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ।
। ६३ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande trishashtitamah sargah