UtshovSarga 63
63.1
तस्य राक्षसराजस्य निशम्य परिदेवितम् ।
कुम्भकर्णो बभाषेदं वचनं प्रजहास च ।। ६.६३.१ ।।
Tasya rakshasarajasya nishamya paridevitam
Kumbhakarno babhashedam vachanam prajahasa cha
63.2
दृष्टो दोषो हि यो ऽस्माभिः पुरा मन्त्रविनिर्णये ।
हितेष्वनभिरक्तेन सो ऽयमासादितस्त्वया ।। ६.६३.२ ।।
Drishto dosho hi yo smabhih pura mantravinirnaye
Hiteshvanabhiraktena so yamasaditastvaya
63.3
शीघ्रं खल्वभ्युपेतं त्वां फलं पापस्य कर्मणः ।
निरयेष्वेव पतनं यथा दुष्कृतकर्मणः ।। ६.६३.३ ।।
Shighram khalvabhyupetam tvam phalam papasya karmanah
Nirayeshveva patanam yatha dushkritakarmanah
63.4
प्रथमं वै महाराज कृत्यमेतदचिन्तितम् ।
केवलं वीर्यदर्पेण नानुबन्धो विचारितः ।। ६.६३.४ ।।
Prathamam vai maharaja krityametadachintitam
Kevalam viryadarpena nanubandho vicharitah
63.5
यः पश्चात् पूर्वकार्याणि कुर्यादैश्वर्यमास्थितः ।
पूर्वं चापरकार्याणि न स वेद नयानयौ ।। ६.६३.५ ।।
Yah pashchat purvakaryani kuryadaishvaryamasthitah
Purvam chaparakaryani na sa veda nayanayau
63.6
देशकालविहीनानि कर्माणि विपरीतवत् ।
क्रियमाणानि दुष्यन्ति हवींष्यप्रयतेष्विव ।। ६.६३.६ ।।
Deshakalavihinani karmani viparitavat
Kriyamanani dushyanti havinshyaprayateshviva
63.7
त्रयाणां पञ्चधा योगं कर्मणां यः प्रपश्यति ।
सचिवैः समयं कृत्वा स सभ्ये वर्तते पथि ।। ६.६३.७ ।।
Trayanam panchadha yogam karmanam yah prapashyati
Sachivaih samayam kritva sa sabhye vartate pathi
63.8
यथागमं च यो राजा समयं विचिकीर्षति ।
बुध्यते सचिवान् बुद्ध्या सुहृदश्चानुपश्यति ।। ६.६३.८ ।।
Yathagamam cha yo raja samayam vichikirshati
Budhyate sachivan buddhya suhridashchanupashyati
63.9
धर्ममर्थं च कामं च सर्वान् वा रक्षसां पते ।
भजेत पुरुषः काले त्रीणि द्वन्द्वानि वा पुनः ।। ६.६३.९ ।।
Dharmamartham cha kamam cha sarvan va rakshasam pate
Bhajeta purushah kale trini dvandvani va punah
63.10
त्रिषु चैतेषु यच्छ्रेष्ठं श्रुत्वा तन्नावबुध्यते ।
राजा वा राजमात्रो वा व्यर्थं तस्य बहुश्रुतम् ।। ६.६३.१० ।।
Trishu chaiteshu yachchhreshtham shrutva tannavabudhyate
Raja va rajamatro va vyartham tasya bahushrutam
63.11
उपप्रदानं सान्त्वं वा भेदं काले च विक्रमम् ।
योगं च रक्षसां श्रेष्ठ तावुभौ च नयानयौ ।। ६.६३.११ ।।
Upapradanam santvam va bhedam kale cha vikramam
Yogam cha rakshasam shreshtha tavubhau cha nayanayau
63.12
काले धर्मार्थकामान् यः सम्मन्त्र्य सचिवैः सह ।
निषेवेतात्मवान् लोके न स व्यसनमाप्नुयात् ।। ६.६३.१२ ।।
Kale dharmarthakaman yah sammantrya sachivaih saha
Nishevetatmavan loke na sa vyasanamapnuyat
63.13
हितानुबन्धमालोच्य कार्याकार्यमिहात्मनः ।
राजा सहार्थतत्त्वज्ञैः सचिवैः स हि जीवति ।। ६.६३.१३ ।।
Hitanubandhamalochya karyakaryamihatmanah
Raja saharthatattvagyaih sachivaih sa hi jivati
63.14
अनभिज्ञाय शास्त्रार्थान् पुरुषाः पशुबुद्धयः ।
प्रागल्भ्याद्वक्तुमिच्छन्ति मन्त्रेष्वभ्यन्तरीकृताः ।। ६.६३.१४ ।।
Anabhigyaya shastrarthan purushah pashubuddhayah
Pragalbhyadvaktumichchhanti mantreshvabhyantarikritah
63.15
अशास्त्रविदुषां तेषां न कार्यमहितं वचः ।
अर्थशास्त्रानभिज्ञानां विपुलां श्रियमिच्छताम् ।। ६.६३.१५ ।।
Ashastravidusham tesham na karyamahitam vachah
Arthashastranabhigyanam vipulam shriyamichchhatam
63.16
अहितं च हिताकारं धार्ष्ट्याज्जल्पन्ति ये नराः ।
अवेक्ष्य मन्त्रबाह्यास्ते कर्तव्याः कृत्यदूषणाः ।। ६.६३.१६ ।।
Ahitam cha hitakaram dharshtyajjalpanti ye narah
Avekshya mantrabahyaste kartavyah krityadushanah
63.17
विनाशयन्तो भर्तारं सहिताः शत्रुभिर्बुधैः ।
विपरीतानि कृत्यानि कारयन्तीह मन्त्रिणः ।। ६.६३.१७ ।।
Vinashayanto bhartaram sahitah shatrubhirbudhaih
Viparitani krityani karayantiha mantrinah
63.18
तान् भर्ता मित्रसङ्काशानमित्रान् मन्त्रनिर्णये ।
व्यवहारेण जानीयात् सचिवानुपसंहितान् ।। ६.६३.१८ ।।
Tan bharta mitrasankashanamitran mantranirnaye
Vyavaharena janiyat sachivanupasanhitan
63.19
चपलस्येह कृत्यानि सहसानुप्रधावतः ।
छिद्रमन्ये प्रपद्यन्ते क्रौञ्चस्य स्वमिव द्विजाः ।। ६.६३.१९ ।।
Chapalasyeha krityani sahasanupradhavatah
Chhidramanye prapadyante kraunchasya svamiva dvijah
63.20
यो हि शत्रुमविज्ञाय नात्मानमभिरक्षति ।
अवाप्नोति हि सो ऽनर्थान् स्थानाच्च व्यवरोप्यते ।। ६.६३.२० ।।
Yo hi shatrumavigyaya natmanamabhirakshati
Avapnoti hi so narthan sthanachcha vyavaropyate
63.21
यदुक्तमिह ते पूर्वं क्रियतामनुजेन च ।
तदेव नो हितं कार्यं यदिच्छसि च तत् कुरु ।। ६.६३.२१ ।।
Yaduktamiha te purvam kriyatamanujena cha
Tadeva no hitam karyam yadichchhasi cha tat kuru
63.22
तत्तु श्रुत्वा दशग्रीवः कुम्भकर्णस्य भाषितम् ।
भ्रुकुटिं चैव सञ्चक्रे क्रुद्धश्चैनमभाषत ।। ६.६३.२२ ।।
Tattu shrutva dashagrivah kumbhakarnasya bhashitam
Bhrukutim chaiva sanchakre kruddhashchainamabhashata
63.23
मान्यो गुरुरिवाचार्यः किं मां त्वमनुशाससि ।
किमेवं वाक्छ्रमं कृत्वा युक्तं विधीयताम् ।। ६.६३.२३ ।।
Manyo gururivacharyah kim mam tvamanushasasi
Kimevam vakchhramam kritva yuktam vidhiyatam
63.24
विभ्रमाच्चित्तमोहाद्वा बलवीर्याश्रयेण वा ।
नाभिपन्नमिदानीं यद्व्यर्थास्तस्य पुनः कथाः ।। ६.६३.२४ ।।
Vibhramachchittamohadva balaviryashrayena va
Nabhipannamidanim yadvyarthastasya punah kathah
63.25
अस्मिन् काले तु यद्युक्तं तदिदानीं विधीयताम् ।
गतं तु नानुशोचन्ति गतं तु गतमेव हि ।। ६.६३.२५ ।।
Asmin kale tu yadyuktam tadidanim vidhiyatam
Gatam tu nanushochanti gatam tu gatameva hi
63.26
ममापनयजं दोषं विक्रमेण समीकुरु ।
यदि खल्वस्ति मे स्नेहो विक्रमं वा ऽवगच्छसि ।यदि वा कार्यमेतत्ते हृदि कार्यतमं मतम् ।। ६.६३.२६ ।।
Mamapanayajam dosham vikramena samikuru
Yadi khalvasti me sneho vikramam va vagachchhasi, yadi va karyametatte hridi karyatamam matam
63.27
स सुहृद् यो विपन्नार्थं दीनमभ्यवपद्यते ।
स बन्धुर्यो ऽपनीतेषु साहाय्यायोपकल्पते ।। ६.६३.२७ ।।
Sa suhrid yo vipannartham dinamabhyavapadyate
Sa bandhuryo paniteshu sahayyayopakalpate
63.28
तमथैवं ब्रुवाणं तु वचनं धीरदारुणम् ।
रुष्टो ऽयमिति विज्ञाय शनैः श्लक्ष्णमुवाच ह ।। ६.६३.२८ ।।
Tamathaivam bruvanam tu vachanam dhiradarunam
Rushto yamiti vigyaya shanaih shlakshnamuvacha ha
63.29
अतीव हि समालक्ष्य भ्रातरं क्षुभितेन्द्रियम् ।
कुम्भकर्णः शनैर्वाक्यं बभाषे परिसान्त्वयन् ।। ६.६३.२९ ।।
Ativa hi samalakshya bhrataram kshubhitendriyam
Kumbhakarnah shanairvakyam babhashe parisantvayan
63.30
अलं राक्षसराजेन्द्र सन्तापमुपपद्य ते ।
रोषं च सम्परित्यज्य स्वस्थो भवितुमर्हसि ।। ६.६३.३० ।।
Alam rakshasarajendra santapamupapadya te
Rosham cha samparityajya svastho bhavitumarhasi
63.31
नैतन्मनसि कर्तव्यं मयि जीवति पार्थिव ।
तमहं नाशयिष्यामि यत्कृते परितप्यसे ।। ६.६३.३१ ।।
Naitanmanasi kartavyam mayi jivati parthiva
Tamaham nashayishyami yatkrite paritapyase
63.32
अवश्यं तु हितं वाच्यं सर्वावस्थं मया तव ।
बन्धुभावादभिहितं भ्रातृस्नेहाच्च पार्थिव ।। ६.६३.३२ ।।
Avashyam tu hitam vachyam sarvavastham maya tava
Bandhubhavadabhihitam bhratrisnehachcha parthiva
63.33
सदृशं यत्तु काले ऽस्मिन् कर्तुं स्निग्धेन बन्धुना ।
शत्रूणां कदनं पश्य क्रियमाणं मया रणे ।। ६.६३.३३ ।।
Sadrisham yattu kale smin kartum snigdhena bandhuna
Shatrunam kadanam pashya kriyamanam maya rane
63.34
अद्य पश्य महाबाहो मया समरमूर्धनि ।
हते रामे सह भ्रात्रा द्रवन्तीं परवाहिनीम् ।। ६.६३.३४ ।।
Adya pashya mahabaho maya samaramurdhani
Hate rame saha bhratra dravantim paravahinim
63.35
अद्य रामस्य तद् दृष्ट्वा मया ऽ ऽनीतं रणाच्छिरः ।
सुखी भव महाबाहो सीता भवतु दुःखिता ।। ६.६३.३५ ।।
Adya ramasya tad drishtva maya nitam ranachchhirah
Sukhi bhava mahabaho sita bhavatu duhkhita
63.36
अद्य रामस्य पश्यन्तु निधनं सुमहत् प्रियम् ।
लङ्कायां राक्षसाः सर्वे ये ते निहतबान्धवाः ।। ६.६३.३६ ।।
Adya ramasya pashyantu nidhanam sumahat priyam
Lankayam rakshasah sarve ye te nihatabandhavah
63.37
अद्य शोकपरीतानां स्वबन्धुवधकारणात् ।
शत्रोर्युधि विनाशेन करोम्यास्रप्रमार्जनम् ।। ६.६३.३७ ।।
Adya shokaparitanam svabandhuvadhakaranat
Shatroryudhi vinashena karomyasrapramarjanam
63.38
अद्य पर्वतसङ्काशं ससूर्यमिव तोयदम् ।
विकीर्णं पश्य समरे सुग्रीवं प्लवगोत्तमम् ।। ६.६३.३८ ।।
Adya parvatasankasham sasuryamiva toyadam
Vikirnam pashya samare sugrivam plavagottamam
63.39
कथं त्वं राक्षसैरेभिर्मया च परिरक्षितः ।
जिघांसुभिर्दाशरथिं वध्यसे त्वमिहानघ ।। ६.६३.३९ ।।
Katham tvam rakshasairebhirmaya cha parirakshitah
Jighansubhirdasharathim vadhyase tvamihanagha
63.40
अथ पूर्वं हते तेन मयि त्वां हन्ति राघवः ।
नाहमात्मनि सन्तापं गच्छेयं राक्षसाधिप ।। ६.६३.४० ।।
Atha purvam hate tena mayi tvam hanti raghavah
Nahamatmani santapam gachchheyam rakshasadhipa
63.41
कामं त्विदानीमपि मां व्यादिश त्वं परन्तप ।
न परः प्रेषणीयस्ते युद्धायातुलविक्रम ।। ६.६३.४१ ।।
Kamam tvidanimapi mam vyadisha tvam parantapa
Na parah preshaniyaste yuddhayatulavikrama
63.42
अहमुत्सादयिष्यामि शत्रूंस्तव महाबल ।
। ६.६३.४२ ।।
Ahamutsadayishyami shatrunstava mahabala
63.43
यदि शक्रो यदि यमो यदि पावकमारुतौ ।
तानहं योधयिष्यामि कुबेरवरुणावपि ।। ६.६३.४३ ।।
Yadi shakro yadi yamo yadi pavakamarutau
Tanaham yodhayishyami kuberavarunavapi
63.44
गिरिमात्रशरीरस्य शितशूलधरस्य मे ।
नर्दतस्तीक्ष्णदंष्ट्रस्य बिभीयाच्च पुरन्दरः ।। ६.६३.४४ ।।
Girimatrasharirasya shitashuladharasya me
Nardatastikshnadanshtrasya bibhiyachcha purandarah
63.45
अथवा त्यक्तशस्त्रस्य मृद्नतस्तरसा रिपून् ।
न मे प्रतिमुखे स्थातुं कश्चिच्छक्तो जिजीविषुः ।। ६.६३.४५ ।।
Athava tyaktashastrasya mridnatastarasa ripun
Na me pratimukhe sthatum kashchichchhakto jijivishuh
63.46
नैव शक्त्या न गदया नासिना निशितैः शरैः ।
हस्ताभ्यामेव संरब्धो हनिष्याम्यपि वज्रिणम् ।। ६.६३.४६ ।।
Naiva shaktya na gadaya nasina nishitaih sharaih
Hastabhyameva sanrabdho hanishyamyapi vajrinam
63.47
यदि मे मुष्टिवेगं स राघवो ऽद्य सहिष्यते ।
ततः पास्यन्ति बाणौघा रुधिरं राघवस्य तु ।। ६.६३.४७ ।।
Yadi me mushtivegam sa raghavo dya sahishyate
Tatah pasyanti banaugha rudhiram raghavasya tu
63.48
चिन्तया बाध्यसे राजन् किमर्थं मयि तिष्ठति ।
सो ऽहं शत्रुविनाशाय तव निर्यातुमुद्यतः ।। ६.६३.४८ ।।
Chintaya badhyase rajan kimartham mayi tishthati
So ham shatruvinashaya tava niryatumudyatah
63.49
मुञ्च रामाद्भयं राजन् हनिष्यामीह संयुगे ।
राघवं लक्ष्मणं चैव सुग्रीवं च महाबलम् ।हनुमन्तं च रक्षोघ्नं लङ्का येन प्रदीपिता ।। ६.६३.४९ ।।
Muncha ramadbhayam rajan hanishyamiha sanyuge
Raghavam lakshmanam chaiva sugrivam cha mahabalam, hanumantam cha rakshoghnam lanka yena pradipita
63.50
हरींश्चापि हनिष्यामि संयुगे समवस्थितान् ।
असाधारणमिच्छामि तव दातुं महद्यशः ।। ६.६३.५० ।।
Harinshchapi hanishyami sanyuge samavasthitan
Asadharanamichchhami tava datum mahadyashah
63.51
यदि चेन्द्राद्भयं राजन् यदि वापि स्वयम्भुवः ।
। ६.६३.५१ ।।
Yadi chendradbhayam rajan yadi vapi svayambhuvah
63.52
अपि देवाः शयिष्यन्ते क्रुद्धे मयि महीतले ।
यमं च शमयिष्यामि भक्षयिष्यामि पावकम् ।आदित्यं पातयिष्यामि सनक्षत्रं महीतले ।। ६.६३.५२ ।।
Api devah shayishyante kruddhe mayi mahitale
Yamam cha shamayishyami bhakshayishyami pavakam, adityam patayishyami sanakshatram mahitale
63.53
शतक्रतुं वधिष्यामि पास्यामि वरुणालयम् ।
पर्वतांश्चूर्णयिष्यामि दारयिष्यामि मेदिनीम् ।। ६.६३.५३ ।।
Shatakratum vadhishyami pasyami varunalayam
Parvatanshchurnayishyami darayishyami medinim
63.54
दीर्घकालं प्रसुप्तस्य कुम्भकर्णस्य विक्रमम् ।
अद्य पश्यन्तु भूतानि भक्ष्यमाणानि सर्वशः ।। ६.६३.५४ ।।
Dirghakalam prasuptasya kumbhakarnasya vikramam
Adya pashyantu bhutani bhakshyamanani sarvashah
63.55
नन्विदं त्रिदिवं सर्वमाहारस्य न पूर्यते ।
। ६.६३.५५ ।।
Nanvidam tridivam sarvamaharasya na puryate
63.56
वधेन ते दाशरथेः सुखार्हं सुखं समाहर्तुमहं व्रजामि ।
निहत्य रामं सह लक्ष्मणेन खादामि सर्वान् हरियूथमुख्यान् ।। ६.६३.५६ ।।
Vadhena te dasharatheh sukharham sukham samahartumaham vrajami
Nihatya ramam saha lakshmanena khadami sarvan hariyuthamukhyan
63.57
रमस्व कामं पिब चाग्र्यवारुणीं कुरुष्व कृत्यानि विनीयतां ज्वरः ।
मया ऽद्य रामे गमिते यमक्षयं चिराय सीता वशगा भविष्यति ।। ६.६३.५७ ।।
Ramasva kamam piba chagryavarunim kurushva krityani viniyatam jvarah
Maya dya rame gamite yamakshayam chiraya sita vashaga bhavishyati
63.58
इत्यार्षे श्रीमद्रामायणे वाल्मीकीये आदिकाव्ये श्रीमद्युद्धकाण्डे त्रिषष्टितमः सर्गः ।
। ६३ ।।
Ityarshe shrimadramayane valmikiye adikavye shrimadyuddhakande trishashtitamah sargah